କ୍ଵାସୌ ଭିକ୍ଷୁଃ କୁରୂପଃ କ୍ଵ ଦମଯନ୍ତୀ ମମାତ୍ମଜା । ଵିପରୀତମିଦଂ କାର୍ଯଂ ନ ଵିଧେଯଂ କଦାଚନ
'ସେ ଅସୁନ୍ଦର ଭିକାରି କେଉଁଠି, ଏବଂ ମୋ ଝିଅ ଦମୟନ୍ତୀ କେଉଁଠି? ଏହା ସଠିକ୍ କାମ ନୁହେଁ, କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ତାମେକାନ୍ତେ ସୁକେଶାନ୍ତେ ନିଵାରଯ ହଠାତ୍ସୁତାମ୍ । ଯୁକ୍ତ୍ଯା ମୁନିରତାଂ ମୁଗ୍ଧାଂ ଶାସ୍ତ୍ରଵୃଦ୍ଧାନୁସାରଯା
'ଗୁପ୍ତରେ, ମୃଦୁ କଥାରେ, ମୁନିରେ ଭକ୍ତି ଥିବା ଏହି ନିର୍ମଳ ଝିଅକୁ ବୁଝାଇବା; ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଯେମିତି କହିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଯୁକ୍ତି ଦେଖାଇ ରଖ।'
ଇତି ଭର୍ତୃଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜନନୀ ତାମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ଚ ତେ ରୂପଂ ମୁନିଃ କ୍ଵାସୌ ଵାନରାସ୍ଯୋଽଧନଃ ପୁନଃ
ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଝିଅକୁ କହିଲେ, 'ସେ ମୁନି କେଉଁଠି, ତାଙ୍କର ରୂପ କେମିତି? ସେ ବାନରମୁଖୀ ଓ ଗରିବ।'
କଥଂ ମୋହମଵାପ୍ତାସି ଭିକ୍ଷୁକେ ଚତୁରା ପୁନଃ । ଲତାକୋମଲଦେହା ତ୍ଵଂ ଭସ୍ମରୂକ୍ଷତନୁସ୍ତ୍ଵଯମ୍
'ତୁମେ ଚତୁର ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହି ଭିକାରି ପାଇଁ କିପରି ମୁହଁ ହେଲୁ? ତୁମେ ଲତା ପରି କୋମଳ, ସେ ତ ଛାଇଁ ଲଗା ଓ ରୁକ୍ଷ ଦେହ।'
ଵାର୍ତା ଵାନରଵକ୍ତ୍ରେଣ କଥଂ ଯୁକ୍ତା ତଵାନଘେ । କା ପ୍ରୀତିଃ କୁତ୍ସିତେ ପୁଂସି ଭଵିଷ୍ଯତି ଶୁଚିସ୍ମିତେ
'ହେ ନିର୍ମଳେ, ବାନରମୁଖୀ ସହିତ ତୁମ ସମ୍ପର୍କ କିପରି ଯୋଗ୍ୟ? ଏମିତି ଘୃଣିତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ କେଉଁ ଭଳି ପ୍ରେମ ହେବ? ହସୁଥିବା ଶୁଭ୍ରମୁଖୀ, କିପରି ଭଲପାଇପାରିବ?'
ଵରସ୍ତେ ରାଜପୁତ୍ରୋଽସ୍ତୁ ମା କୁରୁ ତ୍ଵଂ ଵୃଥା ହଠମ୍ । ପିତା ତେ ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧାତ୍ରୀମୁଖାଦ୍ଵଚଃ
'ତୁମ ବର ରାଜପୁତ୍ର ହେଉ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଜିଦ୍ ରଖନି। ଧାତ୍ରୀ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୁମ ବାପା ଦୁଃଖ ପାଇବେ।'
ଲଗ୍ନାଂ ବୁବୂଲଵୃକ୍ଷେଣ କୋମଲାଂ ମାଲତୀଲତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କସ୍ଯ ମନଃ ଖେଦଂ ଚତୁରସ୍ଯ ନ ଗଚ୍ଛତି
'କୋମଳ ମଲତୀ ଲତା ବିଷ ଉଡ଼ିଆ ଗଛରେ ଲଗିଲା ବୋଲି ଦେଖି, କେଉଁ ଚତୁର ମନୁଷ୍ୟର ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହେବ ନାହିଁ?'
ଦାସେରକାଯ ତାମ୍ବୂଲୀଦଲାନି କୋମଲାନି କଃ । ଦଦାତି ଭକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ମୂର୍ଖୋଽପି ଧରଣୀତଲେ
'କିଏ କୋମଳ ତାମ୍ବୁଳ ପତ୍ର ଏକ ଦାସକୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଇପାରିବ? ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୂର୍ଖ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରିବେ ନାହିଁ।'
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତ୍ଵାଂ କରସଂଲଗ୍ନାଂ ନାରଦସ୍ଯ ସମୀପତଃ । ଵିଵାହେ ଵର୍ତମାନେ ତୁ କସ୍ଯ ଚେତୋ ନ ଦହ୍ଯତି
ତୁମେ ବିବାହ ସମୟରେ ନାରଦଙ୍କ ସହ ହାତ ଧରିଥିବାକୁ ଦେଖି, କାହାର ହୃଦୟ ଜଳିଯିବ ନାହିଁ ?
କୁମୁଖେନ ସମଂ ଵାର୍ତା ନ ରୁଚିଂ ଜନଯତ୍ଯତଃ । ଆମୃତେସ୍ତୁ କଥଂ କାଲଃ କ୍ଷପିତଵ୍ଯସ୍ତ୍ଵଯାମୁନା
ଯାହାର ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କଥା ହେବାରେ କେଉଁସି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ ନାହିଁ । ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଅମୃତ ସମାନ, ସେଠି ବିଷ ସମାନ ଜଣେ ସହିତ କିପରି ସମୟ କାଟିପାରିବ ?
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତି ମାତୁର୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦମଯନ୍ତୀ ଭୃଶାତୁରା । ମାତରଂ ପ୍ରାହ ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ମଯି ସା କୃତନିଶ୍ଚଯା
ନାରଦ କହିଲେ — ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଦମୟନ୍ତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ସେ, ସୁନ୍ଦର ଦେହଯୁକ୍ତା ଥିବା ସେ, ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୋ ବିଷୟରେ ସେ ଆଗରୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଛନ୍ତି ।'
କିଂ ମୁଖେନ ଚ ରୂପେଣ ମୂର୍ଖସ୍ଯ ଚ ଧନେନ କିମ୍ । କିଂ ରାଜ୍ଯେନାଵିଦଗ୍ଧସ୍ଯ ରସମାର୍ଗାଵିଦୋଽସ୍ଯ ଚ
ମୁହଁର ସୌନ୍ଦର୍ୟ କି କାମର ? ମୂର୍ଖଙ୍କ ଧନ କି କାମର ? ଜଣେ ଅବିବେକୀଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଲେ କଣ ଲାଭ ? ଯିଏ ରସର ମାର୍ଗ ଜାଣେନି, ସେଠି କ'ଣ ମୂଲ୍ୟ ?
ହରିଣ୍ଯୋଽପି ଵନେ ଧନ୍ଯା ଯା ନାଦେନ ଵିମୋହିତାଃ । ମାତଃ ପ୍ରାଣାନ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଧିଙ୍ମୂର୍ଖାନ୍ମାନୁଷାନ୍ଭୁଵି
ମା, ଜଙ୍ଗଲର ହରିଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଜୀବନ ଦେଇଦିଅନ୍ତି । ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୂର୍ଖ ମଣିଷମାନେ ଲାଜ୍ଜାର ଯୋଗ୍ୟ ।
ନାରଦୋ ଵେତ୍ତି ଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ମାତଃ ସପ୍ତସ୍ଵରାତ୍ମିକାମ୍ । ତୃତୀଯଃ କୋଽପି ନୋ ଵେଦ ଶିଵାଦନ୍ଯଃ ପୁମାନ୍କିଲ
ମା, ନାରଦ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ସାତଟି ସ୍ୱରରେ ଗଠିତ । ଶିବାଠାରୁ ଛାଡ଼ି, ଏହାକୁ ଆଉ କିଏ ଜାଣେ ? ତୃତୀୟ କେହି ନାହିଁ ।
ମୂର୍ଖେଣ ସହ ସଂଵାସୋ ମରଣଂ ତତ୍କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ । ରୂପଵାନ୍ଧନଵାଂସ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯୋ ଗୁଣହୀନୋ ନରଃ ସଦା
ମୂର୍ଖଙ୍କ ସହ ବସିବା ମାନେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ମୃତ୍ୟୁ । ଯିଏ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ, ଧନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେଉଠାରୁ ସଦା ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ ।
ଧିଙ୍ମୈତ୍ରୀଂ ମୂର୍ଖଭୂପାଲେ ଵୃଥା ଗର୍ଵସମନ୍ଵିତେ । ଗୁଣଜ୍ଞେ ଭିକ୍ଷୁକେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵଚନାତ୍ସୁଖଦାଯିନୀ
ଅବିବେକୀ ରାଜାଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଲାଜ୍ଜାର କଥା । ଗୁଣବାନ ଭିକ୍ଷୁକଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ମିଠା କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ ।
ସ୍ଵରଜ୍ଞୋ ଗ୍ରାମଵିତ୍କାମଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନାଜ୍ଞାନଭେଦଭାକ୍ । ଦୁର୍ଲଭଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚାଷ୍ଟରସଜ୍ଞୋ ଦୁର୍ବଲୋଽପି ଵୈ
ଯିଏ ସ୍ୱର, ଗାଁ, ମୂର୍ଚ୍ଛନାର ଭିନ୍ନତା ଜାଣେ, ସେ ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ । ଯଦିଓ ଦୁର୍ବଳ ହେଉ, ଅଷ୍ଟ ରସ ଜାଣିଥିବା ପୁରୁଷ ତ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ।
ଯଥା ନଯତି କୈଲାସଂ ଗଙ୍ଗା ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀ । ତଥା ନଯତି କୈଲାସଂ ସ୍ଵରଜ୍ଞାନଵିଶାରଦଃ
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଓ ସରସ୍ୱତୀ କୈଳାସକୁ ବହିଯାଏ, ସେପରି ସ୍ୱରଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକ କୈଳାସକୁ ନେଇଯାଏ ।
ସ୍ଵରମାନଂ ତୁ ଯୋ ଵେଦ ସ ଦେଵୋ ମାନୁଷୋଽପି ସନ୍ । ସପ୍ତଭେଦଂ ନ ଯୋ ଵେଦ ସ ପଶୁଃ ସୁରରାଡପି
ଯିଏ ସ୍ୱରର ମାନ ଜାଣେ, ସେ ଦେବତା, ଯଦିଓ ମଣିଷ । ଯିଏ ସାତଟି ଭିନ୍ନତା ଜାଣେନି, ସେ ଦେବତାମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପଶୁ ।
ମୂର୍ଚ୍ଛନାତାନମାର୍ଗଂ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୋଦଂ ନ ଯାତି ଯଃ । ସ ପଶୁଃ ସର୍ଵଥା ଜ୍ଞେଯୋ ହରିଣାଃ ପଶଵୋ ନ ହି
ଯିଏ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଓ ତାନର ମାର୍ଗ ଶୁଣି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପଶୁ । ହରିଣମାନେ ଏହି ଅର୍ଥରେ ପଶୁ ନୁହେଁ ।
ଵରଂ ଵିଷଧରଃ ସର୍ପଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାଦଂ ମନୋହରମ୍ । ଅଶ୍ରୋତ୍ରୋଽପି ମୁଦଂ ଯାତି ଧିକ୍ସକର୍ଣାଂଶ୍ଚ ମାନଵାନ୍
ବିଷ ଧରିଥିବା ସାପ ମଧ୍ୟ ମନୋହର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କର କାନ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମଣିଷମାନେ କାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଲାଜ୍ଜାର ଯୋଗ୍ୟ ।
ବାଲୋଽପି ସୁସ୍ଵରଂ ଗେଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଦିତମାନସଃ । ଜାଯତେ କିନ୍ତୁ ତେ ଵୃଦ୍ଧା ନ ଜାନନ୍ତି ଧିଗସ୍ତୁ ତାନ୍
ଏକ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଗୀତ ଶୁଣି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଏହି ଅର୍ଥ ବୁଝିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିନ୍ଦାର ଯୋଗ୍ୟ ।
ପିତା ମେ କିଂ ନ ଜାନାତି ନାରଦସ୍ଯ ଗୁଣାନ୍ ବତ । ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସାମଗୋ ନାସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ତତ୍ସମଃ
ମୋ ପିତା କାହିଁକି ନାରଦଙ୍କର ଗୁଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ ? ତିନି ଲୋକରେ ସାମଗୀତିରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ନାହିଁ ।
ତସ୍ମାଦସୌ ମଯା ନୂନଂ ଵୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ସମାଗମାତ୍ । ପଶ୍ଚାଚ୍ଛାପଵଶାଜ୍ଜାତୋ ଵାନରାସ୍ଯୋ ଗୁଣାକରଃ
ତେଣୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ପ୍ରଥମ ମିଳନରେ ତାଙ୍କୁ ଚୟନ କରିଥିଲି । ପରେ ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର ବାନରମୁଖୀ ହୋଇଗଲେ ।
କିନ୍ନରା ନ ପ୍ରିଯାଃ କସ୍ଯ ଭଵନ୍ତି ତୁରଗାନନାଃ । ଗାନଵିଦ୍ଯାସମାଯୁକ୍ତାଃ କିଂ ମୁଖେନ ଵରେଣ ହ
ଘୋଡ଼ାମୁଖୀ କିନ୍ନରମାନେ ଗୀତବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, କିଏ ସେମାନେକୁ ପ୍ରିୟ ମାନେନି ? ବରର ମୁହଁର ସୌନ୍ଦର୍ୟ କି କାମର ?
ପିତରଂ ବ୍ରୂହି ମେ ମାତର୍ଵୃତୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମାଗ୍ରହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହି ତସ୍ମୈ ଚ ମାଂ ମୁଦା
ମା, ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ, ଏହି ମହାମୁନିକୁ ମୁଁ ଚୟନ କରିଛି । ତେଣୁ ତୁମେ ଆଗ୍ରହ ଛାଡ଼ି, ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତି ପୁତ୍ର୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜ୍ଞୀ ରାଜ୍ଞେ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ । ଆଗ୍ରହଂ ସୁନ୍ଦରୀ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୁତାଯା ନାରଦେ ମୁନୌ
ନାରଦ କହିଲେ — ଝିଅର କଥା ଶୁଣି, ରାଣୀ ରାଜାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ । ଝିଅ ନାରଦ ମୁନିଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଯେତେ ଆଗ୍ରହ କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ଜାଣି ରାଣୀ ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ ।
ଵିଵାହଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦମଯନ୍ତ୍ଯାଃ ଶୁଭେ ଦିନେ । ମୁନିନା ସ ଚ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଵୃତୋଽସୌ ମନସାନଯା
ହେ ରାଜା, ଶୁଭ ଦିନରେ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ବିବାହ କରାନ୍ତୁ । ସେ ମନରେ ଯାହାକୁ ବାଛିଛନ୍ତି, ସେହି ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଚୟନ କରିଛନ୍ତି ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତି ସଞ୍ଚୋଦିତୋ ରାଜ୍ଞ୍ଯା ସଞ୍ଜଯଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ଚକାର ଵିଥିଵତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଧିଂ ଵୈଵାହିକଂ ତତଃ
ନାରଦ କହିଲେ — ଏଭଳି ରାଣୀଙ୍କ ଆବେଦନରେ, ରାଜା ସଞ୍ଜୟ ସମସ୍ତ ବିବାହ ନିୟମ ଏବଂ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ ।
ଏଵଂ ଦାରଗ୍ରହଂ କୃତ୍ଵା ଵାନରାସ୍ଯଃ ପରନ୍ତପ । ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ରୈଵ ମନସା ଦହ୍ଯମାନେନ ଚାନ୍ଵହମ୍
ଏଭଳି ଘରସ୍ଥ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୁଁ ବାନରମୁଖ ଥିଲି, ଦିନକୁ ଦିନ ମନ ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ୁଥିଲି, ସେଠାରେ ରହିଲି ।