ପ୍ରଧାନସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜନ୍ ରାଜପୁତ୍ରା ହ୍ଯନେକଶଃ । ଵର୍ତନ୍ତେ ଭୁଵି ପୁତ୍ର୍ଯାସ୍ତେ ଯୋଗ୍ଯାଃ ସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ
ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି କହିଲେ, ରାଜା, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ରାଜପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଭରପୂର ଓ ତୁମ ଝିଅ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଯସ୍ମିନ୍ ରୁଚିସ୍ତେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତମାହୂଯ ନୃପାତ୍ମଜମ୍ । ଦେହି କନ୍ଯାଂ ଧନଂ ଭୂରି ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସଂଯୁତମ୍
ହେ ରାଜା, ତୁମ ଝିଅ ଯେଉଁ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଚାହେ, ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଡାକି, ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଅ, ଏବଂ ବହୁତ ଧନ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ସହିତ ଦିଅ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ପିତୁଶ୍ଚିକୀର୍ଷିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦମଯନ୍ତୀ ତଦା ନୃପମ୍ । ଧାତ୍ର୍ଯା ମୁଖେନ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞା ତମୁଵାଚ ରହଃ ସ୍ଥିତମ୍
ନାରଦ କହିଲେ, ବାପାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ଦମୟନ୍ତୀ ତାଙ୍କର ଧାତ୍ରୀ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତରେ କହିଲେ।
ଧାତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ଦମଯନ୍ତୀ ମହାରାଜ ପୁତ୍ରୀ ତେ ମାମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ପିତରଂ ବ୍ରୂହି ଧାତ୍ରେଯି ଵଚନାନ୍ମେ ସୁଖାନ୍ଵିତମ୍
ଧାତ୍ରୀ କହିଲେ, ମହାରାଜ, ତୁମ ଝିଅ ଦମୟନ୍ତୀ ମୋତେ ଏଭଳି କହିଛନ୍ତି— 'ମୋର ଏହି ଆନନ୍ଦ ଭରା କଥା ବାପାଙ୍କୁ କୁହ।'
ମଯା ଵୃତୋଽଥ ମେଧାଵୀ ନାରଦୋ ମହତୀଯୁତଃ । ନାଦମୋହିତଯା କାମଂ ନାନ୍ଯଃ କୋଽପି ପ୍ରିଯୋ ମମ
'ମୁଁ ମହାଗୁଣୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ନାରଦଙ୍କୁ ବର୍ଚ୍ଛି; ମୁଁ କାମରେ ମୁହଁ ହୋଇନି, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କେହି ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।'
କୁରୁ ମେ ଵାଞ୍ଛିତଂ ତାତ ଵିଵାହଂ ମୁନିନା ସହ । ନାନ୍ଯଂ ଵରିଷ୍ଯେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ନାରଦଂ ତୁ ପତିଂ ଵିନା
'ବାପା, ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର; ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ନାରଦଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କାହାକୁ ବରିବି ନାହିଁ।'
ମଗ୍ନାହଂ ନାଦସିନ୍ଧୌ ଵୈ ନକ୍ରହୀନେ ରସାତ୍ମକେ । ଅକ୍ଷାରେ ସୁଖସମ୍ପୂର୍ଣେ ତିମିଙ୍ଗିଲଵିଵର୍ଜିତେ
'ମୁଁ ନାରଦ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହୋଇଅଛି, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ମଗର ନାହିଁ, ସାର ଭରପୂର, ଅବିନାଶୀ, ସୁଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବଡ଼ ମାଛ ନାହିଁ।'
; ନାରଦସ୍ଯ ମାଯାଦମଯନ୍ତ୍ଯା ସହ ଵିଵାହଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ତତ୍ପୁତ୍ର୍ଯା ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ଧାତ୍ରୀମୁଖାତ୍ତତଃ । ଭାର୍ଯାଂ ପ୍ରୋଵାଚ କୈକେଯୀଂ ସମୀପସ୍ଥାଂ ସୁଲୋଚନାମ୍
ନାରଦ କହିଲେ, ଝିଅର କଥା ଧାତ୍ରୀ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କର ପାଖରେ ଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ ଯଦୁକ୍ତଂ ଵଚନଂ କାନ୍ତେ ଧାତ୍ର୍ଯା ତତ୍ତୁ ତ୍ଵଯା ଶ୍ରୁତମ୍ । ଵୃତୋଽଯଂ ନାରଦଃ କାମଂ ମୁନିର୍ଵାନରଵକ୍ତ୍ରଭାକ୍
ରାଜା କହିଲେ, 'ପ୍ରିୟେ, ଧାତ୍ରୀ ଯେଉଁ କଥା କହିଛି, ସେ ତୁମେ ଶୁଣିଛ; ଦମୟନ୍ତୀ ନାରଦଙ୍କୁ, ମନ୍ଦ୍ରିଲ ମୁହଁ ଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ, ବର୍ଚ୍ଛିଛନ୍ତି।'
କିମିଦଂ ଚିନ୍ତିତଂ ପୁତ୍ର୍ଯା ବୁଦ୍ଧିହୀନଂ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । କଥମସ୍ମୈ ମଯା ଦେଯା କନ୍ଯା ହରିମୁଖାଯ ସା
'ମୋ ଝିଅ କେମିତି ଏମିତି ଅବିବେକି ଓ ଅବିଚାର କାମ କଲେ? ମୁଁ କିପରି ମୋ ଝିଅକୁ ଏହି ବାନରମୁଖୀଙ୍କୁ ଦେଇପାରିବି?'
କ୍ଵାସୌ ଭିକ୍ଷୁଃ କୁରୂପଃ କ୍ଵ ଦମଯନ୍ତୀ ମମାତ୍ମଜା । ଵିପରୀତମିଦଂ କାର୍ଯଂ ନ ଵିଧେଯଂ କଦାଚନ
'ସେ ଅସୁନ୍ଦର ଭିକାରି କେଉଁଠି, ଏବଂ ମୋ ଝିଅ ଦମୟନ୍ତୀ କେଉଁଠି? ଏହା ସଠିକ୍ କାମ ନୁହେଁ, କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ତାମେକାନ୍ତେ ସୁକେଶାନ୍ତେ ନିଵାରଯ ହଠାତ୍ସୁତାମ୍ । ଯୁକ୍ତ୍ଯା ମୁନିରତାଂ ମୁଗ୍ଧାଂ ଶାସ୍ତ୍ରଵୃଦ୍ଧାନୁସାରଯା
'ଗୁପ୍ତରେ, ମୃଦୁ କଥାରେ, ମୁନିରେ ଭକ୍ତି ଥିବା ଏହି ନିର୍ମଳ ଝିଅକୁ ବୁଝାଇବା; ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଯେମିତି କହିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଯୁକ୍ତି ଦେଖାଇ ରଖ।'
ଇତି ଭର୍ତୃଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜନନୀ ତାମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ଚ ତେ ରୂପଂ ମୁନିଃ କ୍ଵାସୌ ଵାନରାସ୍ଯୋଽଧନଃ ପୁନଃ
ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଝିଅକୁ କହିଲେ, 'ସେ ମୁନି କେଉଁଠି, ତାଙ୍କର ରୂପ କେମିତି? ସେ ବାନରମୁଖୀ ଓ ଗରିବ।'
କଥଂ ମୋହମଵାପ୍ତାସି ଭିକ୍ଷୁକେ ଚତୁରା ପୁନଃ । ଲତାକୋମଲଦେହା ତ୍ଵଂ ଭସ୍ମରୂକ୍ଷତନୁସ୍ତ୍ଵଯମ୍
'ତୁମେ ଚତୁର ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହି ଭିକାରି ପାଇଁ କିପରି ମୁହଁ ହେଲୁ? ତୁମେ ଲତା ପରି କୋମଳ, ସେ ତ ଛାଇଁ ଲଗା ଓ ରୁକ୍ଷ ଦେହ।'
ଵାର୍ତା ଵାନରଵକ୍ତ୍ରେଣ କଥଂ ଯୁକ୍ତା ତଵାନଘେ । କା ପ୍ରୀତିଃ କୁତ୍ସିତେ ପୁଂସି ଭଵିଷ୍ଯତି ଶୁଚିସ୍ମିତେ
'ହେ ନିର୍ମଳେ, ବାନରମୁଖୀ ସହିତ ତୁମ ସମ୍ପର୍କ କିପରି ଯୋଗ୍ୟ? ଏମିତି ଘୃଣିତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ କେଉଁ ଭଳି ପ୍ରେମ ହେବ? ହସୁଥିବା ଶୁଭ୍ରମୁଖୀ, କିପରି ଭଲପାଇପାରିବ?'
ଵରସ୍ତେ ରାଜପୁତ୍ରୋଽସ୍ତୁ ମା କୁରୁ ତ୍ଵଂ ଵୃଥା ହଠମ୍ । ପିତା ତେ ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧାତ୍ରୀମୁଖାଦ୍ଵଚଃ
'ତୁମ ବର ରାଜପୁତ୍ର ହେଉ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଜିଦ୍ ରଖନି। ଧାତ୍ରୀ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୁମ ବାପା ଦୁଃଖ ପାଇବେ।'
ଲଗ୍ନାଂ ବୁବୂଲଵୃକ୍ଷେଣ କୋମଲାଂ ମାଲତୀଲତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କସ୍ଯ ମନଃ ଖେଦଂ ଚତୁରସ୍ଯ ନ ଗଚ୍ଛତି
'କୋମଳ ମଲତୀ ଲତା ବିଷ ଉଡ଼ିଆ ଗଛରେ ଲଗିଲା ବୋଲି ଦେଖି, କେଉଁ ଚତୁର ମନୁଷ୍ୟର ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହେବ ନାହିଁ?'
ଦାସେରକାଯ ତାମ୍ବୂଲୀଦଲାନି କୋମଲାନି କଃ । ଦଦାତି ଭକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ମୂର୍ଖୋଽପି ଧରଣୀତଲେ
'କିଏ କୋମଳ ତାମ୍ବୁଳ ପତ୍ର ଏକ ଦାସକୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଇପାରିବ? ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୂର୍ଖ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରିବେ ନାହିଁ।'
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତ୍ଵାଂ କରସଂଲଗ୍ନାଂ ନାରଦସ୍ଯ ସମୀପତଃ । ଵିଵାହେ ଵର୍ତମାନେ ତୁ କସ୍ଯ ଚେତୋ ନ ଦହ୍ଯତି
ତୁମେ ବିବାହ ସମୟରେ ନାରଦଙ୍କ ସହ ହାତ ଧରିଥିବାକୁ ଦେଖି, କାହାର ହୃଦୟ ଜଳିଯିବ ନାହିଁ ?
କୁମୁଖେନ ସମଂ ଵାର୍ତା ନ ରୁଚିଂ ଜନଯତ୍ଯତଃ । ଆମୃତେସ୍ତୁ କଥଂ କାଲଃ କ୍ଷପିତଵ୍ଯସ୍ତ୍ଵଯାମୁନା
ଯାହାର ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କଥା ହେବାରେ କେଉଁସି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ ନାହିଁ । ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଅମୃତ ସମାନ, ସେଠି ବିଷ ସମାନ ଜଣେ ସହିତ କିପରି ସମୟ କାଟିପାରିବ ?
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତି ମାତୁର୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦମଯନ୍ତୀ ଭୃଶାତୁରା । ମାତରଂ ପ୍ରାହ ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ମଯି ସା କୃତନିଶ୍ଚଯା
ନାରଦ କହିଲେ — ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଦମୟନ୍ତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ସେ, ସୁନ୍ଦର ଦେହଯୁକ୍ତା ଥିବା ସେ, ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୋ ବିଷୟରେ ସେ ଆଗରୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଛନ୍ତି ।'
କିଂ ମୁଖେନ ଚ ରୂପେଣ ମୂର୍ଖସ୍ଯ ଚ ଧନେନ କିମ୍ । କିଂ ରାଜ୍ଯେନାଵିଦଗ୍ଧସ୍ଯ ରସମାର୍ଗାଵିଦୋଽସ୍ଯ ଚ
ମୁହଁର ସୌନ୍ଦର୍ୟ କି କାମର ? ମୂର୍ଖଙ୍କ ଧନ କି କାମର ? ଜଣେ ଅବିବେକୀଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଲେ କଣ ଲାଭ ? ଯିଏ ରସର ମାର୍ଗ ଜାଣେନି, ସେଠି କ'ଣ ମୂଲ୍ୟ ?
ହରିଣ୍ଯୋଽପି ଵନେ ଧନ୍ଯା ଯା ନାଦେନ ଵିମୋହିତାଃ । ମାତଃ ପ୍ରାଣାନ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଧିଙ୍ମୂର୍ଖାନ୍ମାନୁଷାନ୍ଭୁଵି
ମା, ଜଙ୍ଗଲର ହରିଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଜୀବନ ଦେଇଦିଅନ୍ତି । ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୂର୍ଖ ମଣିଷମାନେ ଲାଜ୍ଜାର ଯୋଗ୍ୟ ।
ନାରଦୋ ଵେତ୍ତି ଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ମାତଃ ସପ୍ତସ୍ଵରାତ୍ମିକାମ୍ । ତୃତୀଯଃ କୋଽପି ନୋ ଵେଦ ଶିଵାଦନ୍ଯଃ ପୁମାନ୍କିଲ
ମା, ନାରଦ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ସାତଟି ସ୍ୱରରେ ଗଠିତ । ଶିବାଠାରୁ ଛାଡ଼ି, ଏହାକୁ ଆଉ କିଏ ଜାଣେ ? ତୃତୀୟ କେହି ନାହିଁ ।
ମୂର୍ଖେଣ ସହ ସଂଵାସୋ ମରଣଂ ତତ୍କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ । ରୂପଵାନ୍ଧନଵାଂସ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯୋ ଗୁଣହୀନୋ ନରଃ ସଦା
ମୂର୍ଖଙ୍କ ସହ ବସିବା ମାନେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ମୃତ୍ୟୁ । ଯିଏ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ, ଧନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେଉଠାରୁ ସଦା ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ ।
ଧିଙ୍ମୈତ୍ରୀଂ ମୂର୍ଖଭୂପାଲେ ଵୃଥା ଗର୍ଵସମନ୍ଵିତେ । ଗୁଣଜ୍ଞେ ଭିକ୍ଷୁକେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵଚନାତ୍ସୁଖଦାଯିନୀ
ଅବିବେକୀ ରାଜାଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଲାଜ୍ଜାର କଥା । ଗୁଣବାନ ଭିକ୍ଷୁକଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ମିଠା କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ ।
ସ୍ଵରଜ୍ଞୋ ଗ୍ରାମଵିତ୍କାମଂ ମୂର୍ଚ୍ଛନାଜ୍ଞାନଭେଦଭାକ୍ । ଦୁର୍ଲଭଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚାଷ୍ଟରସଜ୍ଞୋ ଦୁର୍ବଲୋଽପି ଵୈ
ଯିଏ ସ୍ୱର, ଗାଁ, ମୂର୍ଚ୍ଛନାର ଭିନ୍ନତା ଜାଣେ, ସେ ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ । ଯଦିଓ ଦୁର୍ବଳ ହେଉ, ଅଷ୍ଟ ରସ ଜାଣିଥିବା ପୁରୁଷ ତ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ।
ଯଥା ନଯତି କୈଲାସଂ ଗଙ୍ଗା ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀ । ତଥା ନଯତି କୈଲାସଂ ସ୍ଵରଜ୍ଞାନଵିଶାରଦଃ
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଓ ସରସ୍ୱତୀ କୈଳାସକୁ ବହିଯାଏ, ସେପରି ସ୍ୱରଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକ କୈଳାସକୁ ନେଇଯାଏ ।
ସ୍ଵରମାନଂ ତୁ ଯୋ ଵେଦ ସ ଦେଵୋ ମାନୁଷୋଽପି ସନ୍ । ସପ୍ତଭେଦଂ ନ ଯୋ ଵେଦ ସ ପଶୁଃ ସୁରରାଡପି
ଯିଏ ସ୍ୱରର ମାନ ଜାଣେ, ସେ ଦେବତା, ଯଦିଓ ମଣିଷ । ଯିଏ ସାତଟି ଭିନ୍ନତା ଜାଣେନି, ସେ ଦେବତାମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପଶୁ ।
ମୂର୍ଚ୍ଛନାତାନମାର୍ଗଂ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୋଦଂ ନ ଯାତି ଯଃ । ସ ପଶୁଃ ସର୍ଵଥା ଜ୍ଞେଯୋ ହରିଣାଃ ପଶଵୋ ନ ହି
ଯିଏ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଓ ତାନର ମାର୍ଗ ଶୁଣି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପଶୁ । ହରିଣମାନେ ଏହି ଅର୍ଥରେ ପଶୁ ନୁହେଁ ।