; ଦମଯନ୍ତୀଵିଵାହପ୍ରସ୍ତାଵଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ମେ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାରଦଃ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ମାମାହ ଚ ସ୍ମିତଂ କୃତ୍ଵା ପୃଚ୍ଛନ୍ତଂ ମୋହକାରଣମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମୋ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ନାରଦ ହସି ମୋତେ କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଭ୍ରମର କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲି।
ନାରଦ ଉଵାଚ ପାରାଶର୍ଯ ପୁରାଣଜ୍ଞ କିଂ ପୃଚ୍ଛସି ସୁନିଶ୍ଚଯମ୍ । ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ଵିନା ମୋହଂ କୋଽପି ନାସ୍ତି ଶରୀରଵାନ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ପାରାଶର ପୁଅ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ନିଶ୍ଚୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ? ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମ ବିନା କୌଣସି ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମାଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରଃ ସନକଃ କପିଲସ୍ତଥା । ମାଯଯା ଵେଷ୍ଟିତାଃ ସର୍ଵେ ଭ୍ରମନ୍ତି ଭଵଵର୍ତ୍ମନି
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସନକ, କପିଳ — ସମସ୍ତେ ମାୟାରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସଂସାରର ପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।
ଜ୍ଞାନିନଂ ମାଂ ଜନୋ ଵେତ୍ତି ଭ୍ରାନ୍ତୋଽହଂ ସର୍ଵଲୋକଵତ୍ । ଶୃଣୁ ମେ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ଲୋକେ ମୋତେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପରି ଭ୍ରମରେ ଅଛି। ମୋ ପୂର୍ବ ଘଟଣାକୁ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟରେ କହିବି, ଶୁଣ।
ଦୁଃଖଂ ମଯା ଯଥା ପୂର୍ଵମନୁଭୂତଂ ମହତ୍ତରମ୍ । ସ୍ଵକୃତେନ ଚ ମୋହେନ ଭାର୍ଯାର୍ଥେ ଵାସଵୀସୁତ
ବାସବୀର ପୁଅ, ମୁଁ କିପରି ପୂର୍ବରୁ ମୋ ଭ୍ରମରେ, ଜୀବନୀ ସାଥିର ଆଶାରେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିଲି, ଏହାକୁ କହିବି।
ଏକଦା ପର୍ଵତଶ୍ଚାହଂ ଦେଵଲୋକାନ୍ମହୀତଲମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଲୋକନାର୍ଥାଯ ଭାରତଂ ଖଣ୍ଡମୁତ୍ତମମ୍
ଏକଦା, ପର୍ବତ ଓ ମୁଁ ଦେବଲୋକରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି, ଭାରତର ଉତ୍ତମ ଭୂମିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲୁ।
ଭ୍ରମନ୍ତୌ ସହିତାଵୁର୍ଵ୍ଯାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୌ ତୀର୍ଥମଣ୍ଡଲମ୍ । ପାଵନାନି ଚ ସ୍ଥାନାନି ମୁନୀନାମାଶ୍ରମାଞ୍ଛୁଭାନ୍
ପୃଥିବୀରେ ଦୁଇଜଣେ ଏକସାଥି ଘୁଞ୍ଚି, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଆଶ୍ରମ ଦେଖୁଥିଲୁ।
ଶପଥଂ ଦେଵଲୋକାତ୍ତୁ କୃତ୍ଵା ପୂର୍ଵଂ ପରସ୍ପରମ୍ । ଚଲିତୌ ସମଯଂ ଚେମଂ ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ନିଶ୍ଚଯେନ ଵୈ
ଦେବଲୋକରେ ପୂର୍ବରୁ ଏକାପରେ ଏକା ଶପଥ କରି, ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଦୁଇଜଣେ ଏକସାଥି ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲୁ।
ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ଵକ୍ତଵ୍ଯା ଯାଦୃଶୀ ଯସ୍ଯ ଜାଯତେ । ଶୁଭା ଵାପ୍ଯଶୁଭା ଵାପି ନ ଗୋପ୍ତଵ୍ଯା କଦାଚନ
ଯେଉଁଠି ଦୁଇଜଣଙ୍କର ମନରେ ଯାହା ଆସେ — ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ — ସେଥିରେ କେବେ ଲୁଚାଇବା ନୁହେଁ, ସବୁବେଳେ କହିବା ଦରକାର।
ଭୋଜନେଚ୍ଛା ଧନେଚ୍ଛାପି ରତୀଚ୍ଛା ଵା ଭଵେଦପି । ଯାଦୃଶୀ ଯସ୍ଯ ଚିତ୍ତେ ତୁ କଥନୀଯା ପରସ୍ପରମ୍
ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା, ଧନର ଆଶା, କିମ୍ବା ରତିର ଇଚ୍ଛା — ମନରେ ଯାହା ଆସେ, ଦୁଇଜଣେ ପ୍ରତିପାଦ କରିବା ଦରକାର।
ଇତ୍ଯାଵାଂ ସମଯଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ଭୂଲୋକମାଗତୌ । ଏକଚିତ୍ତୌ ମୁନୀଭୂତୌ ଵିଚରନ୍ତୌ ଯଥେଚ୍ଛଯା
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଦୁଇଜଣେ ଏକମନରେ ଦେବଲୋକରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି, ମୁନି ଭାବେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଆରମ୍ଭ କଲୁ।
ଏଵଂ ଭ୍ରମନ୍ତୌ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଗ୍ରୀଷ୍ମାନ୍ତେ ସମୁପାଗତେ । ସଞ୍ଜଯସ୍ଯ ପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ନୃପତେ ପୁନଃ
ଏଭଳି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷ ଆସିଲାବେଳେ, ରାଜା ସଞ୍ଜୟଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ପୁରକୁ ଆଉ ଏକଥର ଯାଇପହଞ୍ଚିଲୁ।
ତେନ ସମ୍ପୂଜିତୌ ଭକ୍ତ୍ଯା ରାଜ୍ଞା ସମ୍ମାନିତୌ ଭୃଶମ୍ । ସ୍ଥିତୌ ତତ୍ର ଗୃହେ ତସ୍ଯ ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯଂ ମହାତ୍ମନଃ
ସେଠାରେ, ରାଜା ଭକ୍ତି ସହିତ ଆମକୁ ଆଦର କଲେ, ଆମେ ତାଙ୍କ ଘରେ ବଡ଼ ଆଦରରେ ବର୍ଷାର ଚାରି ମାସ ରହିଲୁ।
ଵାର୍ଷିକାଶ୍ଚତୁରୋ ମାସା ଦୁର୍ଗମାଃ ପଥି ସର୍ଵଦା । ତସ୍ମାଦେକତ୍ର ଵିବୁଧୈଃ ସ୍ଥାତଵ୍ଯମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ବର୍ଷାର ଚାରି ମାସ ସବୁବେଳେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ। ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ସମୟରେ ଏକଠି ରହିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି।
ଅଷ୍ଟୌ ମାସାଂସ୍ତୁ ପ୍ରଵସେତ୍ସଦା କାର୍ଯଵଶାଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ଵର୍ଷାକାଲେ ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରଵାସେ ସୁଖମିଚ୍ଛତା
ଯଦି କାମରେ ଦ୍ୱିଜ ଜଣେ ଘରରୁ ଦୂରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେ ଅଠ ମାସ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଆରାମ ଚାହିଁଥିବେ, ବର୍ଷା ଦିନରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ସଞ୍ଜଯସ୍ଯ ଗୃହେ ତଦା । ସଂସ୍ଥିତୌ ମାନିତୌ ରାଜ୍ଞା କୃତାତିଥ୍ଯୌ ମହାତ୍ମନା
ଏହିପରି ଭାବି, ଆମେ ସଂଜୟଙ୍କ ଘରେ ରହିଲୁ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦର ସହିତ ଅତିଥି ଭାବରେ ଆମକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଦମଯନ୍ତୀତି ଵିଖ୍ଯାତା ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୀ ମହୀପତେଃ । ଆଜ୍ଞପ୍ତା ପରିଚର୍ଯାର୍ଥଂ ସୁଦତୀ ସୁନ୍ଦରୀ ଭୃଶମ୍
ସଂଜୟଙ୍କ ଝିଅ ଦମୟନ୍ତୀ, ଯାହା ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସୁନ୍ଦର, ଆମକୁ ସେବା କରିବା ପାଇଁ ଆଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଵିଵେକଜ୍ଞା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ରାଜପୁତ୍ରୀ କୃତୋଦ୍ଯମା । ସେଵନଂ ସର୍ଵକାଲେ ଚ ଵ୍ଯଦଧାଦୁଭଯୋରପି
ସେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ରାଜକୁମାରୀ, ନିଜ କାମରେ ଉତ୍ସାହିତ ଥିଲେ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସମୟ ସମୟରେ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ସ୍ନାନାର୍ଥମୁଦକଂ କାଲେ ଭୋଜନଂ ମୃଷ୍ଟମାଯତମ୍ । ମୁଖଵାସଂ ତଥା ଚାନ୍ଯଂ ଯଦିଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଦଦାତି ସା
ସେ ଠିକ୍ ସମୟରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପାଣି, ରସିଳା ଓ ଭଲ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ, ମୁହଁ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଆମେ ଚାହିଁଥିବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଇଥିଲେ।
ମନୋଽଭିଲଷିତାନ୍କାମାନୁଭଯୋରପି କନ୍ଯକା । ଵ୍ଯଜନାସନଶଯ୍ଯାଦୀନ୍ଵାଞ୍ଛିତାନପ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍
ସେ ଝିଅ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ପଙ୍ଖା, ଆସନ, ଶୟନ ଓ ଆମେ ଚାହିଁଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ସଂସେଵ୍ଯମାନୌ ତୁ ସ୍ଥିତୌ ରାଜ୍ଞୋ ଗୃହେ କିଲ । ଵେଦାଧ୍ଯଯନସଂଶୀଲାଵାଵାଂ ଵେଦଵ୍ରତେ ରତୌ
ଏଭଳି ସେବା ପାଇ ଆମେ ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ରହିଥିଲୁ, ଦୁଇଜଣେ ବେଦ ପଠିବା ଓ ବେଦୀୟ ନିୟମରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲୁ।
ଅହଂ ଵୀଣାଂ କରେ କୃତ୍ଵା ସାଧଯିତ୍ଵା ସ୍ଵରୋତ୍ତମମ୍ । ଗାଯତ୍ରଂ ସାମ ସୁସ୍ଵାଦମଗାଂ କର୍ଣରସାଯନମ୍
ମୁଁ ହାତରେ ବୀଣା ନେଇ, ଭଲ ଭାବରେ ସୁର ମିଳାଇ, ମଧୁର ଓ ଶ୍ରବଣ ଭଲ ଲାଗୁଥିବା ସାମ ଗୀତ ଗାଇଥିଲି।
ରାଜପୁତ୍ରୀ ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସାମଗାନଂ ମନୋହରମ୍ । ବଭୂଵ ମଯି ରାଗାଢ୍ଯା ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତା ଵିଶାରଦା
ସେ ରାଜକୁମାରୀ ମୋର ସାମ ଗୀତ ଶୁଣି, ମୋପାଇଁ ଗଭୀର ଭଲପାଇବା ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ଦିନେ ଦିନେଽନୁରାଗୋଽସ୍ଯା ମଯି ଵୃଦ୍ଧିଂ ଗତଃ ପରଃ । ମମାପି ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତାଯାଂ ମନୋ ଜାତଂ ସ୍ପୃହାପରମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ମୋପାଇଁ ବଢ଼ିଗଲା; ତାଙ୍କର ଭଲପାଇବା ଦେଖି, ମୋ ମନରେ ଗଭୀର ଆକାଂକ୍ଷା ଜନ୍ମ ନେଲା।
ମମ ତସ୍ଯ ଚ ସା କନ୍ଯା ଭୋଜନାଦିଷୁ କର୍ହିଚିତ୍ । ଅକରୋଦନ୍ତରଂ କିଞ୍ଚିତ୍ସେଵାଭେଦଂ ରସାନ୍ଵିତା
ସେ ଝିଅ ମୋ ଓ ପର୍ବତଙ୍କ ସେବାରେ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିନିଷରେ କେବେ ବିଭେଦ କରିନଥିଲେ; ସେ ସଦା ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଏକାଗ୍ର ଥିଲେ।
ସ୍ନାନାଯୋଷ୍ଣଜଲଂ ମହ୍ଯଂ ପର୍ଵତାଯ ଚ ଶୀତଲମ୍ । ଦଧି ମହ୍ଯଂ ତଥା ତକ୍ରଂ ପର୍ଵତାଯାପ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍
ସେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଗରମ ପାଣି, ପର୍ବତଙ୍କ ପାଇଁ ଢ଼ିଲା ପାଣି, ମୋ ପାଇଁ ଦହି ଓ ପର୍ବତଙ୍କ ପାଇଁ ତକ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିଲେ।
ଶଯନାସ୍ତରଣଂ ଶୁଭ୍ରଂ ମଦର୍ଥେ ପର୍ଯକଲ୍ପଯତ୍ । ପ୍ରୀତ୍ଯା ପରମଯା ଯଦ୍ଵତ୍ପର୍ଵତାଯ ନ ତାଦୃଶମ୍
ସେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶୟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ, ଏହା ତାଙ୍କର ଅତି ପ୍ରେମରୁ; କିନ୍ତୁ ପର୍ବତଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ନଥିଲା।
ଵିଲୋକଯତି ମାଂ ପ୍ରେମ୍ଣା ସୁନ୍ଦରୀ ନ ଚ ପର୍ଵତମ୍ । ତତୋଽସ୍ଯାସ୍ତାଦୃଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପର୍ଵତଃ ପ୍ରେମକାରଣମ୍
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ମୋତେ ପ୍ରେମରେ ଦେଖୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପର୍ବତଙ୍କୁ ନୁହେଁ; ଏହା ଦେଖି, ପର୍ବତ ତାଙ୍କର ପ୍ରେମର କାରଣ ବୁଝିଗଲେ।
ମନସା ଚିନ୍ତଯାମାସ କିମେତଦିତି ଵିସ୍ମିତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ମାଂ ରହଃ ସମ୍ଯଗ୍ବ୍ରୂହି ନାରଦ ସର୍ଵଥା
ପର୍ବତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୋଇ ମନରେ ଭାବିଲେ, 'ଏହା କଣ?' ଏବଂ ଗୁପ୍ତରେ ମୋତେ ପଚାରିଲେ, 'ନାରଦ, ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲାମେଳା କହ।'
ରାଜପୁତ୍ରୀ ତ୍ଵଯି ପ୍ରେମ କରୋତି ମୁଦିତା ଭୃଶମ୍ । ଦଦାତି ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାନି ସ୍ନେହଯୁକ୍ତା ସମନ୍ତତଃ
ରାଜକୁମାରୀ ତୁମପାଇଁ ଗଭୀର ପ୍ରେମ କରୁଛନ୍ତି, ଅତି ଖୁସି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ତୁମକୁ ସ୍ନେହରେ ଦେଇଥିଲେ।