ସ୍ମୃତମାତ୍ରସ୍ତୁ ମାତ୍ରା ଵୈ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭାଵଂ ମନୋଗତମ୍ । ତରସୈଵାଗତଶ୍ଚାହଂ ନଗରଂ ନାଗସାହ୍ଵଯମ୍
ମାଆ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ ତାଙ୍କ ମନର ଭାବ ଜାଣି, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ନାଗସାହ୍ୱୟ ନଗରକୁ ଆସିଗଲି।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ମାତରଂ ମୂର୍ଧ୍ନା ସଂସ୍ଥିତୋଽଥ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ତାମବ୍ରଵଂ ସୁତପ୍ତାଙ୍ଗୀଂ ପୁତ୍ରଶୋକେନ କର୍ଶିତାମ୍
ମୁଁ ମାଆଙ୍କ ପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି, ତାଙ୍କୁ କହିଲି, ଯିଏ ପୁଅର ଶୋକରେ ଶରୀର ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇଥିଲେ।
ମାତସ୍ତ୍ଵଯା କିମାହୂତୋ ମନସାହଂ ତପସ୍ଵିନି । ଆଜ୍ଞାପଯ ମହତ୍କାର୍ଯେ ଦାସୋଽସ୍ମି କରଵାଣି କିମ୍
'ମାଆ, ଆପଣ କାହିଁକି ମନରେ ମୋତେ ଡାକିଛନ୍ତି? ଏହି ବଡ଼ କାମରେ ଆପଣ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ—ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସେବକ।'
ତ୍ଵଂ ମେ ତୀର୍ଥଂ ପରଂ ମାତର୍ଦେଵଶ୍ଚ ପ୍ରଥିତଃ ପରଃ । ଆଗତଶ୍ଚିନ୍ତିତଶ୍ଚାତ୍ର ବ୍ରୂହି କୃତ୍ଯଂ ତଵ ପ୍ରିଯମ୍
'ମାଆ, ଆପଣ ମୋର ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆପଣ ଚିନ୍ତା କରିଥିବାରୁ ମୁଁ ଆସିଛି; ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କହନ୍ତୁ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାହଂ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ମାତୁରଗ୍ରେ ଯଦା ମୁନେ । ତଦା ସା ମାମୁଵାଚେଦଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ଭୀଷ୍ମମନ୍ତିକେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି କହି, ମୁଁ ମାଆଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲି, ତାପରେ ସେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି ମୋତେ କହିଲେ।
ପୁତ୍ର ତେଽଦ୍ଯ ମୃତୋ ଭ୍ରାତା ପୀଡିତୋ ରାଜଯକ୍ଷ୍ମଣା । ତେନାହଂ ଦୁଃଖିତା ଜାତା ଵଂଶଚ୍ଛେଦଭଯାଦିହ
'ପୁଅ, ଆଜି ତୁମର ଭାଇ ରାଜରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଚିନ୍ତିତ, ଓ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଭୟରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ।'
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମଦ୍ଯ ମେଧାଵିନ୍ ମଯାହୂତଃ ସମାଧିନା । ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ଯ ମତେନାତ୍ର ପାରାଶର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
'ତେଣୁ, ମେଧାବୀ, ଆଜି ମୁଁ ଧ୍ୟାନରେ ତୁମକୁ ଡାକିଛି, ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ, ପାରାଶର ପୁଅର କାମ ସାଧନ ପାଇଁ।'
କୁଲଂ ସ୍ଥାପଯ ନଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଂ ଶନ୍ତନୋର୍ନାମକାରଣାତ୍ । ରକ୍ଷ ମାଂ ଦୁଃଖତଃ କୃଷ୍ଣ ଵଂଶଚ୍ଛେଦୋଦ୍ଭଵାଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍
'ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ବଂଶ ନାମ ପାଇଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ବଂଶକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କର। ମୋତେ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କର, କୃଷ୍ଣ, ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଭୟରୁ।'
କାଶିରାଜସୁତେ ଭାର୍ଯେ ଭ୍ରାତୁସ୍ତଵ ଯଵୀଯସଃ । ସାଧୋର୍ଵିଚିତ୍ରଵୀର୍ଯସ୍ଯ ରୂପଯୌଵନଭୂଷିତେ
'ତୁମର ଭାଇ ଯବାୟ, ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ ଦୁଇଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, କାଶୀରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା, ସଦ୍ଗୁଣ ଏବଂ ରୂପ-ଯୁବନରେ ଶୋଭିତ।'
ତାଭ୍ଯାଂ ସଙ୍ଗମ୍ଯ ମେଧାଵିନ୍ ପୁତ୍ରୋତ୍ପାଦନକଂ କୁରୁ । ରକ୍ଷସ୍ଵ ଭାରତଂ ଵଂଶଂ ନାତ୍ର ଦୋଷୋଽସ୍ତି କର୍ହିଚିତ୍
'ମେଧାବୀ, ସେମାନେ ସହ ଯୋଗ ହୋଇ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କର। ଭାରତ ବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କର—ଏଥିରେ କେବେ କିଛି ଅପରାଧ ନାହିଁ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ମାତୁର୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାତଶ୍ଚିନ୍ତାତୁରୋ ହ୍ଯହମ୍ । ଲଜ୍ଜଯାଽଽକୁଲଚିତ୍ତସ୍ତାମବ୍ରଵଂ ଵିନଯାନତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମାଆଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲି, ଲଜ୍ଜାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ନମ୍ରତାରେ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲି।
ମାତଃ ପାପାଧିକଂ କର୍ମ ପରଦାରାଭିମର୍ଶନମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଧର୍ମପଥଂ ସମ୍ଯକ୍କରୋମି କଥମାଦରାତ୍
'ମାଆ, ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଅତି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ। ଧର୍ମର ପଥ ଜାଣି, କିପରି ଆଦରରେ ଏହା କରିପାରିବି?'
ତଥା ଯଵୀଯସୋ ଭ୍ରାତୁର୍ଵଧୂଃ କନ୍ଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା । ଵ୍ଯଭିଚାରଂ କଥଂ କୁର୍ଯାମଧୀତ୍ଯ ନିଗମାନହମ୍
'ଉପରୁ ଯବାୟ ଭାଇଙ୍କ ବଧୁ ଏଉଁ କନ୍ୟା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ନିଗମ ପଢିଥିବା ପରେ, କିପରି ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବି?'
ଅନ୍ଯାଯେନ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା କୁଲରକ୍ଷଣମ୍ । ନ ତରନ୍ତି ହି ସଂସାରାତ୍ପିତରଃ ପାପକାରିଣଃ
'କେବେ ଅନ୍ୟାୟରେ ବଂଶର ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ପାପ କରିଥିବା ପିତାମାନେ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ନପାଆନ୍ତି।'
ଲୋକାନାମୁପଦେଷ୍ଟା ଯଃ ପୁରାଣାନାଂ ପ୍ରଵର୍ତକଃ । ସ କଥଂ କୁତ୍ସିତଂ କର୍ମ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କୁର୍ଯାନ୍ମହାଦ୍ଭୁତମ୍
ଯିଏ ଜଗତର ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡିକର ପ୍ରଚାରକ, ସେ କିପରି ଜାଣିସୁଣି ନିନ୍ଦନୀୟ କାମ କରିପାରିବ? ଏହା ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର।
ପୁନରୁକ୍ତୋ ହ୍ଯହଂ ମାତ୍ରା ରୁଦତ୍ଯା ଭୃଶମନ୍ତିକେ । ପୁତ୍ରଶୋକାତିତପ୍ତା ଯା ଵଂଶରକ୍ଷଣକାମ୍ଯଯା
ମୋ ମା ମୋ ପାଖରେ ଭଳି ରୁଦି ରୁଦି, ପୁଅର ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ବଂଶ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ମତେ ପୁନିପୁନି ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ।
ପାରାଶର୍ଯ ନ ତେ ଦୋଷୋ ଵଚନାନ୍ମମ ପୁତ୍ରକ । ଗୁରୂଣାଂ ଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ସଦୋଷମପି ମାନଵୈଃ
ପାରାଶରର ପୁଅ, ତୁମେ ମୋ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ କାମ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମର କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ। ବଡମାନଙ୍କର କଥା ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯମଵିଚାର୍ଯୈଵ ଶିଷ୍ଟାଚାରପ୍ରମାଣତଃ । ଵଚନଂ କୁରୁ ମେ ପୁତ୍ର ନ ତେ ଦୋଷୋଽସ୍ତି ମାନଦ
ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି, କାମ କରିବା ଦ୍ୱିଧା ନ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ପୁଅ, ମୋ କଥା ଅନୁସରଣ କର; ତୁମର କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ, ମାନଦା।
ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଜନନଂ କୃତ୍ଵା ସୁଖିନୀ କୁରୁ ମାତରମ୍ । ଵିଶେଷେଣ ତୁ ସନ୍ତପ୍ତାଂ ମଗ୍ନାଂ ଶୋକାର୍ଣଵେ ସୁତ
ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ତୁମ ମାକୁ ସୁଖୀ କର। ବିଶେଷ କରି, ଯେଉଁଠି ସେ ଶୋକର ଅର୍ଣ୍ଣବରେ ବିଲିନ ଏବଂ ଭଳି ଦୁଃଖିତ, ପୁଅ।
ଇତି ତାଂ ବ୍ରୁଵତୀଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦା ସୁରନଦୀସୁତଃ । ମାମୁଵାଚ ଵିଶେଷଜ୍ଞଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଧର୍ମସ୍ଯ ନିର୍ଣଯେ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଦେବୀ ନଦୀର ପୁଅ ତାଙ୍କର ଶୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ ବିବେକରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିବା ମତେ କଥା କହିଲେ।
ଦ୍ଵୈପାଯନ ଵିଚାରୋଽତ୍ର ନ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତ୍ଵଯାନଘ । ମାତୁର୍ଵଚନମାଦାଯ ଵିହରସ୍ଵ ଯଥାସୁଖମ୍
ଦ୍ୱୈପାୟନ, ଏଠି ତୁମେ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ। ମାର କଥା ଗ୍ରହଣ କରି, ଇଚ୍ଛାମତ କାମ କର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାତୁଶ୍ଚ ପ୍ରାର୍ଥନଂ ତଥା । ନିଃଶଙ୍କୋଽହଂ ତଦା ଜାତଃ କାର୍ଯେ ତସ୍ମିଞ୍ଜୁଗୁପ୍ସିତେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାଙ୍କର କଥା ଏବଂ ମାର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ମୁଁ ଏହି ନିନ୍ଦିତ କାମ ବିଷୟରେ ଶଙ୍କା ହୀନ ହେଲି।
ଅମ୍ବିକାଯାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋଽହମୃତୁମତ୍ଯାଂ ମୁଦା ନିଶି । ମଯି ଵିମନସାଯାଂ ତୁ ତାପସେ କୁତ୍ସିତେ ଭୃଶମ୍
ରାତିରେ, ମୁଁ ଋତୁମତୀ ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଗଲି; କିନ୍ତୁ ସେ ତାପସକୁ ଦେଖି ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ।
ଶପ୍ତା ମଯା ସା ସୁଶ୍ରୋଣୀ ପ୍ରସଙ୍ଗେ ପ୍ରଥମେ ତଦା । ଅନ୍ଧସ୍ତେ ଭଵିତା ପୁତ୍ରୋ ଯତୋ ନେତ୍ରେ ନିମୀଲିତେ
ପ୍ରଥମ ସମ୍ମିଳନରେ, ମୁଁ ସେ ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭାଳୀକୁ ଶାପ ଦେଲି: 'ତୁମେ ଆଖି ବନ୍ଦ କରିଥିଲା, ତେଣୁ ତୁମ ପୁଅ ଅନ୍ଧା ହେବ।'
ଦ୍ଵିତୀଯେଽହ୍ନି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୃଷ୍ଟୋ ମାତ୍ରା ରହଃ ପୁନଃ । ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁତଃ ପୁତ୍ର କାଶିରାଜସୁତୋଦରେ
ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମା ଗୁପ୍ତରେ ପୁନି ମତେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ମୁଁ କହିଲି: 'କାଶୀରାଜର କନ୍ୟାର ଗର୍ଭରେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବ।'
ମଯୋକ୍ତା ଜନନୀ ତତ୍ର ଵ୍ରୀଡାନମ୍ରମୁଖେନ ହ । ଵିନେତ୍ରୋ ଭଵିତା ପୁତ୍ରୋ ମାତଃ ଶାପାନ୍ମମୈଵ ହି
ସେଠି, ମୁଁ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଖ ନମାଇଥିବା ମାକୁ କହିଲି: 'ମା, ମୋ ଶାପରେ ତୁମ ପୁଅ ଅନ୍ଧା ହେବ।'
ତଯା ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତସ୍ତତ୍ର କଠୋରଵଚସା ମୁନେ । କଥଂ ପୁତ୍ର ତ୍ଵଯା ଶପ୍ତା ପୁତ୍ରସ୍ତେଽନ୍ଧୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେଠି, ମୁଁ ମାଙ୍କର କଠୋର କଥାରେ ଭଲି ତିରସ୍କୃତ ହେଲି: 'ପୁଅ, କିପରି ତୁମେ ନିଜ ପୁଅକୁ ଶାପ ଦେଲା, ଯେଉଁଠି ସେ ଅନ୍ଧା ହେବ?'
; ଵ୍ଯାସସ୍ଵକୀଯମୋହଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଵାସଵୀ ଚକିତା ଜାତା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମେ ଵାକ୍ଯମୀଦୃଶମ୍ । ଦାଶେଯୀ ମାମୁଵାଚେଦଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ଭୃଶମାତୁରା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମୋ କଥା ଶୁଣି, ବାସବୀ ଭୟଭିତ ହେଲେ; ଦାସୀର କନ୍ୟା, ପୁଅ ପାଇଁ ଭଳି ଚିନ୍ତିତ, ମତେ ଏଭଳି କହିଲେ।
ଅମ୍ବାଲିକା ଵଧୂର୍ଧନ୍ଯା କାଶିରାଜସୁତା ସୁତ । ଭାର୍ଯା ଵିଚିତ୍ରଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଵିଧଵା ଶୋକସଂଯୁତା
ଅମ୍ବାଳିକା, ଧନ୍ୟ ବଧୁ, କାଶୀରାଜର କନ୍ୟା, ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏବଂ ବିଧବା, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନା ରୂପଯୌଵନଶାଲିନୀ । ତସ୍ଯାଂ ଜନଯ ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଵଂ କୃତ୍ଵା ପୁତ୍ରଂ ସୁସମ୍ମତମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରୂପ ଓ ଯୁବତ୍ବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଇ, ଏକ ସମ୍ମତି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦିଅ।