ଯତ୍ର ପର୍ଵତଶୃଙ୍ଗେ ଵୈ କର୍ଣିକାରଵନାଦ୍ଭୁତେ । କ୍ରୀଡନ୍ତି ଦେଵତାଃ ସର୍ଵେ ମୁନଯଶ୍ଚ ତପୋଽଧିକାଃ
ସେଠାରେ, ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଓ ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ମହାମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳିବା ଓ ବିହାର କରନ୍ତି।
ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରା ମରୁତଶ୍ଚାଶ୍ଵିନୌ ତଥା । ଵସନ୍ତି ମୁନଯୋ ଯତ୍ର ଯେ ଚାନ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମାଃ
ସେଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ମରୁତ, ଦୁଇ ଆଶ୍ୱିନୀ ଓ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଥମ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରହନ୍ତି।
ତତ୍ର ହେମଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗେ ସଂଗୀତଧ୍ଵନିନାଦିତେ । ତପଶ୍ଚଚାର ଧର୍ମାତ୍ମା ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ
ସେ ସୁନା ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଉପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଙ୍ଗୀତର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜିଥାଏ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ, ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ତତୋଽସ୍ଯ ତେଜସା ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍ । ଅଗ୍ନିଵର୍ଣା ଜଟା ଜାତା ପାରାଶର୍ଯସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ପାରାଶରଙ୍କ ପୁଅ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାସଙ୍କର ଜଟା ଅଗ୍ନି ପରି ରଙ୍ଗିନ ହୋଇଗଲା।
ତତୋଽସ୍ଯ ତେଜ ଆଲକ୍ଷ୍ଯ ଭଯମାପ ଶଚୀପତିଃ । ତୁରାସାହଂ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଯତ୍ରସ୍ତଂ ଶ୍ରମାତୁରମ୍
ତାଙ୍କର ତେଜ ଦେଖି ଶଚୀଙ୍କ ପତି ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ତୁରାସାହଙ୍କୁ ଏଭଳି ଭୟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ତରସିଥିବା ଦେଖି—
ଉଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ରୁଦ୍ରୋ ମଘଵନ୍ତଂ ତଥାସ୍ଥିତମ୍ । ଶଙ୍କର ଉଵାଚ କଥମିନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯ ଭୀତୋଽସି କିଂ ଦୁଃଖଂ ତେ ସୁରେଶ୍ଵର
ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର, ଏଭଳି ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ମଘବାନ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଏବେ କାହିଁକି ତୁମେ ଭୟଭୀତ? କଣ ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ହେଉଛି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ?'
ଅମର୍ଷୋ ନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତାପସେଷୁ କଦାଚନ । ତପଶ୍ଚରନ୍ତି ମୁନଯୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାଂ ଶକ୍ତିସଂଯୁତମ୍
ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ରିଷ୍ଟି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି ଜାଣି, ମୁନିମାନେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
ନ ତ୍ଵେତେଽହିତମିଚ୍ଛନ୍ତି ତାପସାଃ ସର୍ଵଥୈଵ ହି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଚନଃ ଶକ୍ରସ୍ତମୁଵାଚ ଵୃଷଧ୍ଵଜମ୍
ଏହି ତପସ୍ବୀମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ କାହାରି କ୍ଷତି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ; ଏପରି କଥା ଶୁଣି ଶକ୍ର ବୃଷଧ୍ୱଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
କସ୍ମାତ୍ତପସ୍ଯତି ଵ୍ଯାସଃ କୋଽର୍ଥସ୍ତସ୍ଯ ମନୋଗତଃ । ଶିଵ ଉଵାଚ ପାରାଶର୍ଯସ୍ତୁ ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ତପଶ୍ଚରତି ଦୁଶ୍ଚରମ୍
'ବ୍ୟାସ କାହିଁକି ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି? ତାଙ୍କ ମନରେ କଣ ଇଚ୍ଛା ଅଛି?' ଶିବ କହିଲେ: 'ପାରାଶରଙ୍କ ପୁଅ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।'
ପୂର୍ଣଵର୍ଷଶତଂ ଜାତଂ ଦଦାମ୍ଯଦ୍ଯ ସୁତଂ ଶୁଭମ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵାସଵଂ ରୁଦ୍ରୋ ଦଯଯା ମୁଦିତାନନଃ
'ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତ ବର୍ଷ ହେଲା, ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ପୁଅ ଦେବି।' ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କଥା କହି ଦୟାରେ ଭରିଥିବା ମୁଖରେ ରୁଦ୍ର ବାସବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗତ୍ଵା ଋଷିସମୀପଂ ତୁ ତମୁଵାଚ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଃ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଵାସଵୀପୁତ୍ର ପୁତ୍ରସ୍ତେ ଭଵିତା ଶୁଭଃ
ପରେ ଜଗତ୍ଗୁରୁ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: 'ଉଠ, ବାସବୀଙ୍କ ପୁଅ; ତୁମ ପାଖରେ ଏକ ଶୁଭ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବ।'
ସର୍ଵତେଜୋମଯୋ ଜ୍ଞାନୀ କୀର୍ତିକର୍ତା ତଵାନଘ । ଅଖିଲସ୍ଯ ଜନସ୍ଯାତ୍ର ଵଲ୍ଲଭସ୍ତେ ସୁତଃ ସଦା
'ସେ ସମସ୍ତ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତୁମ ପାଇଁ କୀର୍ତ୍ତି ଆଣିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବେ, ହେ ନିର୍ମଳ; ତୁମ ପୁଅ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେବେ।'
ଭଵିଷ୍ଯତି ଗୁଣୈଃ ପୂର୍ଣଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୈଃ ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ । ସୂତ ଉଵାଚ ତଦାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନସ୍ତଦା
'ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ସତ୍ୟବୀର୍ୟ ହେବେ।' ସୂତ କହିଲେ: ଏହି ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ସେତିକି—
ଶୂଲପାଣିଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଜଗାମାଶ୍ରମମାତ୍ମନଃ । ସ ଗତ୍ଵାଶ୍ରମମେଵାଶୁ ବହୁଵର୍ଷଶ୍ରମାତୁରଃ
ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ବହୁ ବର୍ଷର ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ସେ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅରଣୀସହିତଂ ଗୁହ୍ଯଂ ମମନ୍ଥାଗ୍ନିଂ ଚିକୀର୍ଷଯା । ମନ୍ଥନଂ କୁର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତେ ଚିନ୍ତାଭରସ୍ତଦା
ଗୁପ୍ତ ଅରଣୀ କାଠ ସହିତ, ସେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ମନ୍ଥନ କରିଲେ; ମନ୍ଥନ କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲା।
ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ସହସା ସୁତୋତ୍ପତ୍ତୌ ମହାତ୍ମନଃ । ମନ୍ଥାନାରଣିସଂଯୋଗାନ୍ମନ୍ଥନାଚ୍ଚ ସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ପୁଅ ଉତ୍ପାଦନର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ, ହଠାତ୍ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ମନ୍ଥନ କାଠ ଓ ମନ୍ଥନ କାର୍ଯ୍ୟର ସଂଯୋଗରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—
ପାଵକସ୍ଯ ଯଥା ତଦ୍ଵତ୍କଥଂ ମେ ସ୍ଯାତ୍ସୁତୋଦ୍ଭଵଃ । ପୁତ୍ରାରଣିସ୍ତୁ ଯା ଖ୍ଯାତା ସା ମମାଦ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
'ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଏଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି କିପରି ମୋ ପୁଅ ହେବ? ପୁତ୍ରାରଣୀ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେ ଆଜି ମୋ ପାଖରେ ନାହିଁ।'
ତରୁଣୀ ରୂପସମ୍ପନ୍ନା କୁଲୋତ୍ପନ୍ତା ପତିଵ୍ରତା । କଥଂ କରୋମି କାନ୍ତାଂ ଚ ପାଦଯୋଃ ଶୃଙ୍ଖଲାସମାମ୍
'ଏକ ଯୁବତୀ, ରୂପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍—ଏମିତି ପ୍ରିୟା, ପାଦରେ ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବାକୁ, କିପରି ମୁଁ ଲାଭ କରିପାରିବି?'
ପୁତ୍ରୋତ୍ପାଦନଦକ୍ଷାଂ ଚ ପାତିଵ୍ରତ୍ଯେ ସଦା ସ୍ଥିତାମ୍ । ପତିଵ୍ରତାପି ଦକ୍ଷାପି ରୂପଵତ୍ଯପି କାମିନୀ
ଯିଏ ସନ୍ତାନ ପ୍ରଦାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରତି ସଦା ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ପତିବ୍ରତା, ଦକ୍ଷ, ସୁନ୍ଦରୀ କିମ୍ବା ଆକାଙ୍କ୍ଷାପୂର୍ଣ୍ଣ ନାରୀ ହେଉଥିବେ—
ସଦା ବନ୍ଧନରୂପା ଚ ସ୍ଵେଚ୍ଛାସୁଖଵିଧାଯିନୀ । ଶିଵୋଽପି ଵର୍ତତେ ନିତ୍ଯଂ କାମିନୀପାଶସଂଯୁତଃ
ସେ ସଦା ବନ୍ଧନର ଉତ୍ସ ହେଉଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ଇଚ୍ଛାମତେ ସୁଖ ଦେଇପାରନ୍ତି; ଏହିପରି କାମନାମୟୀ ନାରୀଙ୍କର ବନ୍ଧନରେ ମହାଦେବ ମଧ୍ୟ ସଦା ବନ୍ଧିତ ରହନ୍ତି।
କଥଂ କରୋମ୍ଯହଂ ଚାତ୍ର ଦୁର୍ଘଟଂ ଚ ଗୃହାଶ୍ରମମ୍ । ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯତସ୍ତସ୍ଯ ଘୃତାଚୀ ଦିଵ୍ଯରୂପିଣୀ
ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ କିପରି ଆରମ୍ଭ କରିବି? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଘୃତାଚୀ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତା ଦୃଷ୍ଟିପଥଂ ତତ୍ର ସମୀପେ ଗଗନେ ସ୍ଥିତା । ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚଞ୍ଚଲାପାଙ୍ଗୀଂ ସମୀପସ୍ଥାଂ ଵରାପ୍ସରାମ୍
ସେ ଆକାଶରେ, ସମ୍ନିକଟରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଲେ; ତାହାକୁ ଦେଖି, ଚଞ୍ଚଳ ନୟନବଳୀ ଓ ସମ୍ନିକଟରେ ଥିବା ସେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖିଲେ।
ପଞ୍ଚବାଣପରୀତାଙ୍ଗସ୍ତୂର୍ଣମାସୀଦ୍ଧୃତଵ୍ରତଃ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ଚ ତଦା କିଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ସଂକଟେ
ତାଙ୍କର ଦେହ କାମଦେବଙ୍କ ପଞ୍ଚବାଣରେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲା, ଯଦିଓ ସେ ନିଜ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଭାବିଲେ—'ଏହି ସଙ୍କଟରେ ମୁଁ ଏବେ କଣ କରିବି?'
ଧର୍ମସ୍ଯ ପୁରତଃ ପ୍ରାପ୍ତେ କାମଭାଵେ ଦୁରାସଦେ । ଅଙ୍ଗୀକରୋମି ଯଦ୍ଯେନାଂ ଵଞ୍ଚନାର୍ଥମିହାଗତାମ୍
ଧର୍ମର ସାମ୍ନାରେ, ଏପରି ଦୁର୍ଜୟ କାମନା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯଦି ଏଠାରେ ମୋହରେ ପକାଇବାକୁ ଆସିଥିବା ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିଅସି,
ହସିଷ୍ଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନସ୍ତାପସା ମାଂ ତୁ ଵିହ୍ଵଲମ୍ । ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ମହାଘୋରଂ ପୂର୍ଣଵର୍ଷଶତଂ ତ୍ଵିହ
ତେବେ ମହାପୁରୁଷମାନେ, ତାପସମାନେ, ମୋତେ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି ହସିବେ; ଏଠି ମୁଁ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ତପସ୍ୟା କଲି ମଧ୍ୟ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପ୍ସରାଂ ଚ ଵିଵଶଃ କଥଂ ଜାତୋ ମହାତପାଃ । କାମଂ ନିନ୍ଦାପି ଭଵତୁ ଯଦି ସ୍ଯାଦତୁଲଂ ସୁଖମ୍
'ଏହି ମହାତପସ୍ବୀ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖି କିପରି ଅସହାୟ ହେଲେ? ଯଦି ଅପୂର୍ବ ସୁଖ ମିଳେ, ତେବେ ନିନ୍ଦା ହେଉ ଦିଅ।'
ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମସମ୍ଭୂତଂ ସୁଖଦଂ ପୁତ୍ରକାମଦମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗଦଂ ଚ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଜ୍ଞାନିନାଂ ମୋକ୍ଷଦଂ ତଥା
'ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏଥିବା ସୁଖ, ସନ୍ତାନ ଆଶା ପୂରଣ କରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।'
ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ତନ୍ନୂମନଯା ଦେଵକନ୍ଯଯା । ନାରଦାଚ୍ଚ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଶ୍ରୁତମସ୍ତି କଥାନକମ୍ । ଯଥୋର୍ଵଶୀଵଶୋ ରାଜା ପରାଭୂତଃ ପୁରୂରଵାଃ
'କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେବକନ୍ୟା ସହିତ ଏହା କେବେ ହେବ ନାହିଁ; ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣିଛି, କିପରି ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପଡ଼ି ରାଜା ପୁରୁରବାସ ପରାଜିତ ହେଲେ।'
ବୁଧୋତ୍ପତ୍ତିଃ ଋଷଯ ଊଚୁଃ କୋଽସୌ ପୁରୂରଵା ରାଜା କୋର୍ଵଶୀ ଦେଵକନ୍ଯକା । କଥଂ କଷ୍ଟଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ତେନ ରାଜ୍ଞା ମହାତ୍ମନା
ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଏହି ପୁରୁରବାସ କିଏ? ଉର୍ବଶୀ ଦେବକନ୍ୟା କିଏ? ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜା କିପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ?'
ସର୍ଵଂ କଥାନକଂ ବ୍ରୂହି ଲୋମହର୍ଷଣଜାଧୁନା । ଶ୍ରୋତୁକାମା ଵଯଂ ସର୍ଵେ ତ୍ଵନ୍ମୁଖାବ୍ଜଚ୍ଯୁତଂ ରସମ୍
'ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କ ପୁଅ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମ ମୁଖରୁ ବହୁଥିବା ଆମୃତସମ ଗଳ୍ପ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛୁ; ସମସ୍ତ କଥା ଆମକୁ କୁହ।'