ଯଥା ନ ନଶ୍ଯତି ତମଃ କୃତଯା ଦୀପଵାର୍ତଯା । ତତ୍କର୍ମ ଯନ୍ନ ବନ୍ଧାଯ ସା ଵିଦ୍ଯା ଯା ଵିମୁକ୍ତଯେ
ଯେପରି ଦୀପ ଥିବା କଥା କହିଲେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଦେଉନାହିଁ, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ମୁକ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ ।
ଆଯାସାଯାପରଂ କର୍ମ ଵିଦ୍ଯାନ୍ଯା ଶିଲ୍ପନୈପୁଣମ୍ । ଶୀଲଂ ପରହିତତ୍ଵଂ ଚ କୋପାଭାଵଃ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ
ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ କଷ୍ଟ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କେବଳ କୌଶଳ ଓ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ । ଭଲ ଚରିତ୍ର, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କାମ କରିବା, କ୍ରୋଧ ନ ରଖିବା, ଖ୍ଷମା ଓ ଧୃତି—
ସନ୍ତୋଷଶ୍ଚେତି ଵିଦ୍ଯାଯାଃ ପରିପାକୋଜ୍ଜ୍ଵଲଂ ଫଲମ୍ । ଵିଦ୍ଯଯା ତପସା ଵାପି ଯୋଗାଭ୍ଯାସେନ ଭୂପତେ
ସନ୍ତୋଷ—ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ଞାନର ପକ୍ୱ ଫଳ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ । ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା—
ଵିନା କାମାଦିଶତ୍ରୂଣାଂ ନୈଵ ନାଶଃ କଦାଚନ । (ମନସ୍ତୁ ଚଞ୍ଚଲଂ ରାସ୍ଵଭାଵାଦତିଦୁର୍ଗ୍ରହମ୍ । ତଦ୍ଵଶଃ ସର୍ଵଥା ପ୍ରାଣୀ ତ୍ରିଵିଧୋ ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ) କାମକ୍ରୋଧାଦଯୋ ଭାଵାଶ୍ଚିତ୍ତଜାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
କାମ ଓ ଏହାପରି ଶତ୍ରୁମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁଲେ କେବେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ । ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ । ଏହି ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହାର ଅଧୀନ । କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଏହାପରି ଭାବମାନେ ମନରୁ ଉପଜେ ।
ତେ ତଦା ନ ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵ ଯଦା ଵୈ ନିର୍ଜିତଂ ମନଃ । ତସ୍ମାତ୍ତୁ ନିମିନା ରାଜନ୍ନ କ୍ଷମା ଵିହିତା ମୁନୌ
ମନ ଯେତେବେଳେ ନିଜୟିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ହୁଏନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ, ରାଜା, ନିମି ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ଷମା ଦେଖାଇନଥିଲେ।
ଯଥା ଯଯାତିନା ପୂର୍ଵଂ କୃତା ଶୁକ୍ରେ କୃତାଗସି । ଭୃଗୁପୁତ୍ରେଣ ଶପ୍ତୋଽପି ଯଯାତିର୍ନୃପସତ୍ତମଃ
ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ଯୟାତି ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାରାଜା ଯୟାତି—
ନ ଶଶାପ ମୁନିଂ କ୍ରୋଧାଜ୍ଜରାଂ ରାଜା ଗୃହୀତଵାନ୍ । କଶ୍ଚିତ୍ସୌମ୍ଯୋ ଭଵେତ୍କଶ୍ଚିତ୍କ୍ରୂରୋ ଭଵତି ପାର୍ଥିଵଃ
କ୍ରୋଧରେ ମୁନିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେନାହିଁ, ବୟସ୍କତ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। କେହି ମୃଦୁ ହୁଅନ୍ତି, କେହି କଠୋର ହୁଅନ୍ତି, ରାଜା।
ସ୍ଵଭାଵଭେଦାନ୍ନୃପତେ କସ୍ଯ ଦୋଷୋଽତ୍ର କଲ୍ପ୍ଯତେ । ହୈହଯା ଭାର୍ଗଵାନ୍ପୂର୍ଵଂ ଧନଲୋଭାତ୍ପୁରୋହିତାନ୍
ପ୍ରକୃତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ଏଠାରେ କାହାର ଦୋଷ ଦେଖାଯିବ? ପୂର୍ବରୁ ହୈହୟମାନେ ଧନଲୋଭରେ—
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ମୂଲତଃ ସର୍ଵାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛିଦୁଃ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତାଃ । ପାତକଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାସମୁଦ୍ଭଵମ୍
କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କୁ ମୂଳରୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ପାପ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ଦୋଷ ଭୋଗିଲେ।
ହୈହଯୈର୍ଧନାହରଣେନ ସହ ଭୃଗୂଣାଂ ଵଧଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ କୁଲେ କସ୍ଯ ସମୁତ୍ପନ୍ନାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ହୈହଯାଶ୍ଚ ତେ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାମନାଦୃତ୍ଯ ନିଜଘ୍ନୁର୍ଭାର୍ଗଵାଂଶ୍ଚ ଯେ
ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ: ସେହି କ୍ଷତ୍ରିୟ, ହୈହୟମାନେ କେଉଁ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ? ଏବଂ ସେମାନେ କେଉଁଠିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ଅବହେଳା କରି, ଭାର୍ଗବମାନେଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ?
ଵୈରସ୍ଯ କାରଣଂ ତେଷାଂ କିଂ ମେ ବ୍ରୂହି ପିତାମହ । ନିମିତ୍ତେନ ଵିନା କ୍ରୋଧଂ କଥଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ସତ୍ତମାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧର କାରଣ କଣ ଥିଲା? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ପିତାମହ। କୌଣସି କାରଣ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ କିପରି କ୍ରୋଧ କରିପାରିବେ?
ଵୈରଂ ପୁରୋହିତୈଃ ସାର୍ଧଂ କସ୍ମାତ୍ତେଷାମଜାଯତ । ନାଲ୍ପହେତୋର୍ହି ତଦ୍ଵୈରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ସେହି ବିରୋଧ କାହିଁକି ହେଲା? କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଛୋଟ କାରଣ ପାଇଁ ଏପରି ବିରୋଧ କରିବେନାହିଁ।
ଅନ୍ଯଥା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ପୂଜ୍ଯାନ୍କଥଂ ଜଘ୍ନୁରନାଗସଃ । ବାହୁଜା ବଲଵନ୍ତୋଽପି ପାପଭୀତାଃ କଥଂ ନ ତେ
ନହେଲେ, ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସେମାନେ କିପରି ମାରିପାରିଲେ? ବଳଶାଳୀ ଓ ସକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେମାନେ ପାପକୁ କିପରି ଭୟ କଲେନାହିଁ?
ସ୍ଵଲ୍ପେଽପରାଧେ କୋ ହନ୍ଯାଦ୍ଵାଡଵାନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭଃ । ସନ୍ଦେହୋ ମେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ସାଧାରଣ ଅପରାଧ ପାଇଁ କିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିବ, ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟଶ୍ରେଷ୍ଠ? ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ କାରଣ କୁହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ତେନ ରାଜ୍ଞା ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତଃ କଥାଂ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ଚେତସା
ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଚାରାଯାଇ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ବହୁତ ଆନନ୍ଦରେ ମନରେ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ମରଣ କରି କହିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ପାରିକ୍ଷିତେ ଵାର୍ତାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ପୁରାତନୀମ୍ । ଆଶ୍ଚର୍ଯକାରିଣୀଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଦିତାଂ ଚ ପୁରା ମଯା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ପାରୀକ୍ଷିତ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଙ୍କ ପୁରୁଣା ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥା, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଥିଲି, ତୁମେ ଶୁଣ।
କାର୍ତଵୀର୍ଯେତି ନାମ୍ନାଭୂଦ୍ଧୈହଯଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ସହସ୍ରବାହୁର୍ବଲଵାନର୍ଜୁନୋ ଧର୍ମତତ୍ପରଃ
କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ନାମକ ଏକ ହୈହୟ ରାଜା ଥିଲେ, ସହସ୍ରବାହୁ ଅର୍ଜୁନ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍।
ଦତ୍ତାତ୍ରେଯସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯୋଽଭୂଦଵତାରୋ ହରେରିଵ । ସିଦ୍ଧଃ ସର୍ଵାର୍ଥଦଃ ଶାକ୍ତୋ ଭୃଗୂଣାଂ ଯାଜ୍ଯ ଏଵ ସଃ
ସେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ହରିଙ୍କ ଅବତାର ପରି; ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରିପାରୁଥିବା, ଶକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏବଂ ଭୃଗୁମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ।
ଯଜ୍ଵା ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠଃ ସଦା ଦାନପରାଯଣଃ । ଦଦୌ ଵିତ୍ତଂ ଭୃଗୁଭ୍ଯୋଽସୌ କୃତ୍ଵା ଯଜ୍ଞାନନେକଶଃ
ସେ ମହାଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ଧର୍ମପରାୟଣ ଏବଂ ସଦା ଦାନରେ ଲାଗିଥିଲେ; ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରି, ସେ ଭୃଗୁମାନେଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇଥିଲେ।
ଧନିନସ୍ତେ ଦ୍ଵିଜା ଜାତା ଭୃଗଵୋ ନୃପଦାନତଃ । ହଯରତ୍ନସମୃଦ୍ଧ୍ଯାଢ୍ଯାଃ ସଞ୍ଜାତାଃ ପ୍ରଥିତା ଭୁଵି
ଭୃଗୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଧନୀ ହେଲେ, ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଘୋଡ଼ା, ରତ୍ନ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ସ୍ଵର୍ଯାତେ ନୃପଶାର୍ଦୂଲେ କାର୍ତଵୀର୍ଯାର୍ଜୁନେ ପୁନଃ । ହୈହଯା ନିର୍ଧନା ଜାତାଃ କାଲେନ ମହତା ନୃପ
କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ ପରେ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବହୁ ସମୟ ପରେ ହୈହୟମାନେ ଦରିଦ୍ର ହେଲେ।
ଧନକାର୍ଯଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ହୈହଯାନାଂ କଦାଚନ । ଯାଚିଷ୍ଣଵୋଽଭିଜଗ୍ମୁସ୍ତାନ୍ଭୂଗୂଂସ୍ତେ ହୈହଯା ନୃପ
କେବେ ଏକ ସମୟରେ, ହୈହୟମାନେଙ୍କ ପାଖରେ ଧନର ଆବଶ୍ୟକତା ହେଲା; ସେମାନେ ଭୃଗୁମାନେଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଭୂମି ଭିକ୍ଷା ମାଗିଲେ।
ଵିନଯଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କୃତ୍ଵାପ୍ଯଯାଚନ୍ତ ଧନଂ ବହୁ । ନ ଦଦୁସ୍ତେଽତିଲୋଭାର୍ତା ନାସ୍ତି ନାସ୍ତୀତିଵାଦିନଃ
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବଡ଼ ନମ୍ରତା ଦେଖାଇ ବହୁତ ଧନ ମାଗିଲେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭୀ ଥିଲେ ଏବଂ 'କିଛି ନାହିଁ, କିଛି ନାହିଁ' ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ସେମାନେ କିଛି ଦେଲେ ନାହିଁ।
ଭୂମୌ ଚ ନିଦଧୁଃ କେଚିଦ୍ଭୃଗଵୋ ଧନମୁତ୍ତମମ୍ । ଦଦୁଃ କେଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜାତିଭ୍ଯୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ଷତ୍ରିଯତୋ ଭଯମ୍
କେହି କେହି ଭୃଗୁମାନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଧନ ଭୂମି ତଳେ ଲୁଚାଇ ରଖିଲେ; କେହି କେହି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଭୟରେ ଏହି ଧନ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ।
କୃତ୍ଵା ସ୍ଥାନାନ୍ତରେ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭଯଵିହ୍ଵଲାଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽଽଶ୍ରମାନ୍ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ଭୃଗଵସ୍ତୃଷ୍ଣଯାନ୍ଵିତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୟରେ ତାଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଅନ୍ୟ ଥାନକୁ ନେଇଗଲେ; ସମସ୍ତ ଭୃଗୁମାନେ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି, ତୃଷ୍ଣାରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଯାଜ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଦୁଃଖିତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ଦଦୁର୍ଲୋଭମୋହିତାଃ । ପଲାଯିତ୍ଵା ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଗିରିଦୁର୍ଗାନୁପାଶ୍ରିତାଃ
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଲୋକେ ଧନ ଦେଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ପଳାଇ ଗିରିକୋଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।
ତତସ୍ତେ ହୈହଯାସ୍ତାତ ଦୁଃଖିତାଃ କାର୍ଯଗୌରଵାତ୍ । ଭୃଗୂଣାମାଶ୍ରମାଞ୍ଜଗ୍ମୁର୍ଦ୍ରଵ୍ଯାର୍ଥଂ କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭାଃ
ତାପରେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ହୈହୟମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଧନ ପାଇଁ ଭୃଗୁମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ଭୃଗୂଂସ୍ତୁ ନିର୍ଗତାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶୂନ୍ଯାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଯା ଗୃହାନଥ । ଚଖନୁର୍ଭୂତଲଂ ତତ୍ର ଦ୍ରଵ୍ଯାର୍ଥଂ ହୈହଯା ଭୃଶମ୍
ଭୃଗୁମାନେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବାକୁ ଏବଂ ଘର ଖାଲି ଦେଖି, ହୈହୟମାନେ ଧନ ଖୋଜି ଭୂମି ଖୋଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଖନତାଧିଗତଂ ଵିତ୍ତଂ କେନଚିଦ୍ଭୃଗୁଵେଶ୍ମନି । ଦଦୃଶୁଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵେ ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ଶ୍ରମକର୍ଶିତାଃ
ଖୋଦିବା ସମୟରେ ଏକ ଭୃଗୁଙ୍କ ଘରରେ ଧନ ମିଳିଲା; ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶ୍ରମରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ସେଇ ଧନ ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର ଯତ୍ର ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଭୂରି ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ମହୀତଲାତ୍ । ତଦା ତେ ପାର୍ଶ୍ଵଭାଗସ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଗୃହାଣ୍ଯପି
ଯେଉଁଠାରେ ଭୂମିରୁ ବହୁତ ଧନ ବାହାରିଲା, ସେଠି ନିକଟରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।