ଅରଣ୍ଯାଂ ମଥ୍ଯମାନାଯାଂ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରାଦୁରଭୂତ୍ତଦା । ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନଃ ସାକ୍ଷାନ୍ନିମିରିଵାପରଃ
ଅରଣି ମଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଏକ ପୁଅ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ସେ ନିମିଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ନିମି ଥିଲେ।
ଅରଣ୍ଯା ମଥନାଜ୍ଜାତସ୍ତସ୍ମାନ୍ମିଥିରିତି ସ୍ମୃତଃ । ଯେନାଯଂ ଜନକାଜ୍ଜାତସ୍ତେନାସୌ ଜନକୋଽଭଵତ୍
ଅରଣି ମଥିବାରୁ ଯେଉଁପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ମିଥି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜନକଙ୍କୁ ଯେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ସେଉଁଠୁ ସେ ଜନକ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ଵିଦେହସ୍ତୁ ନିମିର୍ଜାତୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତଦନ୍ଵଯେ । ସମୁଦ୍ଭୂତାସ୍ତୁ ରାଜାନୋ ଵିଦେହା ଇତି କୀର୍ତିତାଃ
ନିମି ଦେହ ବିନା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ହେଲେ, ସେମାନେ 'ବିଦେହ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏଵଂ ନିମିସୁତୋ ରାଜା ପ୍ରଥିତୋ ଜନକୋଽଭଵତ୍ । ନଗରୀ ନିର୍ମିତା ତେନ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ମନୋହରା
ଏଭଳି ଭାବେ, ନିମିଙ୍କ ପୁଅ ଜନକ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ସହର ତିଆରି କଲେ।
ମିଥିଲେତି ସୁଵିଖ୍ଯାତା ଗୋପୁରାଟ୍ଟାଲସଂଯୁତା । ଧନଧାନ୍ଯସମାଯୁକ୍ତା ହଟ୍ଟଶାଲାଵିରାଜିତା
ସେଇ ସହର 'ମିଥିଳା' ବୋଲି ଭଲଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଗୋପୁର ଓ ଉଚ୍ଚ ମିନାର ଥିଲା, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବଜାର ଓ ଶାଳାରେ ରଉଦ୍ର।
ଵଂଶେଽସ୍ମିନ୍ଯେଽପି ରାଜାନସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଜନକାସ୍ତଥା । ଵିଖ୍ଯାତା ଜ୍ଞାନିନଃ ସର୍ଵେ ଵିଦେହାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଏହି ବଂଶରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ 'ଜନକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ 'ବିଦେହ' ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ରାଜନ୍ନିମେରାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶାପାଦ୍ଯସ୍ଯ ଵିଦେହତ୍ଵଂ ଵିସ୍ତରାଦୁଦିତଂ ମଯା
ହେ ରାଜା, ଏଭଳି ଭାବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିମିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା କହିଦେଲି, ଯାହାଙ୍କୁ ଶାପ ଦ୍ୱାରା 'ବିଦେହ' ହେବା ଗଳ୍ପ ଏଠାରେ ବିସ୍ତାରରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି।
ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵନ୍ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିମିଶାପସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସନ୍ଦେହମାପନ୍ନଂ ମନୋ ମେଽତୀଵ ଚଞ୍ଚଲମ୍
ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ଆପଣ ନିମିଙ୍କ ଶାପର କାରଣ କହିଦେଲେ। ଏହା ଶୁଣି ମୋ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ହେଲା, ମୋ ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଛି।
ଵସିଷ୍ଠୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚୈଵ ପୁରୋହିତଃ । ପୁତ୍ରଃ ପଙ୍କଜଯୋନେସ୍ତୁ ରାଜ୍ଞା ଶପ୍ତଃ କଥଂ ମୁନିଃ
ବଶିଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତ, ପଦ୍ମଯୋନିଙ୍କ ପୁଅ, ସେ ମୁନିଙ୍କୁ କିପରି ରାଜା ଶାପ ଦେଇଥିଲେ?
ଗୁରୁଂ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନିମିନା ନ କୃତା କ୍ଷମା । ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଶୁଭଂ କୃତ୍ଵା କଥଂ କ୍ରୋଧମୁପାଗତଃ
ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣି, ନିମି କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଖ୍ଷମା କଲେନାହିଁ? ଶୁଭ ଯଜ୍ଞ କରି ମଧ୍ୟ କିପରି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ?
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଧର୍ମସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନଂ କଥମିକ୍ଷ୍ଵାକୁସମ୍ଭଵଃ । କ୍ରୋଧସ୍ଯ ଵଶମାପନ୍ତଃ ଶପ୍ତଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଗୁରୁମ୍
ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏ ରାଜା କିପରି କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼ି, ଗୁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କ୍ଷମାତିଦୁର୍ଲଭା ରାଜନ୍ପ୍ରାଣିଭିରଜିତାତ୍ମଭିଃ । କ୍ଷମାଵାନ୍ଦୁର୍ଲଭୋ ଲୋକେ ସୁସମର୍ଥୋ ଵିଶେଷତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ରାଜା, ଖ୍ଷମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଖ୍ଷମା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯିଏ ଖ୍ଷମାଶୀଳ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସକ୍ଷମ।
ସର୍ଵସଙ୍ଗପରିତ୍ଯାଗୀ ମୁନିର୍ଭଵତୁ ତାପସଃ । ନିଦ୍ରାକ୍ଷୁଧୋର୍ଵିଜେତା ଚ ଯୋଗାଭ୍ଯାସେ ସୁନିଷ୍ଠିତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ସଂସାର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ତ୍ୟାଗୀ ଓ ତପସ୍ବୀ ହୁଏ, ନିଦ୍ରା ଓ ଭୋକକୁ ଜୟ କରେ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ମୁନି ହୁଏ।
କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭୋ ହ୍ଯହଙ୍କାରଶ୍ଚତୁର୍ଥକଃ । ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ଦେହମଧ୍ଯସ୍ଥା ରିପଵସ୍ତେନ ସର୍ଵଥା
କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅହଂକାର — ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେ ଶରୀର ଭିତରେ ରହି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୋଧ।
ନ ଭୂତପୂର୍ଵଃ ସଂସାରେ ନ ଚୈଵ ଵର୍ତତେଽଧୁନା । ଭଵିତା ନ ପୁମାନ୍କଶ୍ଚିଦ୍ଯୋ ଜଯେତ ରିପୂନିମାନ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ନଥିଲେ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ କେହି ନଥିବେ, ଯିଏ ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିପାରିବ।
ନ ସ୍ଵର୍ଗେ ନ ଚ ଭୂଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ହରେଃ ପଦେ । କୈଲାସେ ନେଦୃଶଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଯୋ ଜଯେତ ରିପୂନିମାନ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ, ପୃଥିବୀରେ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ, ହରିଙ୍କ ପଦରେ, କିମ୍ବା କୈଳାସରେ — କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିପାରିଥିବା କେହି ନାହାନ୍ତି।
ମୁନଯୋ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ତଥାନ୍ଯେ ତାପସୋତ୍ତମାଃ । ତେଽପି ଗୁଣତ୍ରଯାଵିଦ୍ଧାଃ କିଂ ପୁନର୍ମାନଵା ଭୁଵି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ମୁନିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ମଣିଷମାନେ କେମିତି ଏହାରୁ ବାହାରିପାରିବେ ?
କପିଲଃ ସାଂଖ୍ଯଵେତ୍ତା ଚ ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତଃ ଶୁଚିଃ । ତେନାପି ଦୈଵଯୋଗାଦ୍ଧି ପ୍ରଦଗ୍ଧାଃ ସଗରାତ୍ମଜାଃ
ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଶୁଚି କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବଶକ୍ତିରେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।
ତସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ନହଙ୍କାରାତ୍ସଞ୍ଜାତଂ ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । କାର୍ଯକାରଣଭାଵାତ୍ତୁ ତଦ୍ଵିଯୁକ୍ତଂ କଥଂ ଭଵେତ୍
ରାଜା, ଅହଂକାରରୁ ଏହି ତିନି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ ରହିଲେ, ଏହି ଲୋକମାନେ ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା କେମିତି ରହିପାରିବେ ?
ବ୍ରହ୍ମା ଗୁଣତ୍ରଯାଵିଷ୍ଟୋ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚୈଵାଥ ଶଙ୍କରଃ । ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଶରୀରେଷୁ ତେଷାଂ ଭାଵାଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଏହି ଗୁଣମାନେ ଅଲଗା ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛନ୍ତି ।
ମାନଵାନାଂ ଚ କା ଵାର୍ତା ସତ୍ତ୍ଵୈକାନ୍ତଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ଗୁଣାନାଂ ସଙ୍କରୋ ରାଜନ୍ସର୍ଵତ୍ର ସମଵସ୍ଥିତଃ
ମଣିଷମାନେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ ରହିପାରିବେ ବୋଲି କଣ କହିବେ ? ରାଜା, ସମସ୍ତଠାରେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ମିଶି ରହିଛି ।
କଦାଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵଵୃଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାତ୍କଦାଚିଦ୍ରଜସଃ କିଲ । କଦାଚିତ୍ତମସୋ ଵୃଦ୍ଧିଃ ସମଭାଵଃ କଦାଚନ
କେବେ କେବେ ସତ୍ତ୍ୱ ଢେରିଏ, କେବେ କେବେ ରଜ ଡ଼େଢ଼ିଏ, କେବେ କେବେ ତମ ଢେଢ଼ିଏ, ଏବଂ କେବେ କେବେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ସମାନ ରହେ ।
ନିର୍ଗୁଣଃ ପରମାତ୍ମାସୌ ନିର୍ଲେପଃ ପରମୋଽଵ୍ଯଯଃ । ଅଲକ୍ଷ୍ଯଃ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵାନାମପ୍ରମେଯଃ ସନାତନଃ
ସେଇ ପରମ ଆତ୍ମା ନିର୍ଗୁଣ, ନିର୍ମଳ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ଚିରକାଳୀନ ।
ତଥୈଵ ପରମା ଶକ୍ତିର୍ନିର୍ଗୁଣା ବ୍ରହ୍ମସଂସ୍ଥିତା । ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ଚାଲ୍ପମତିଭିଃ ସର୍ଵଭୂତଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ
ଏହିପରି, ପରମ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଗୁଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଧାର ।
ପରାତ୍ମନସ୍ତଥା ଶକ୍ତେସ୍ତଯୋରୈକ୍ଯଂ ସଦୈଵ ହି । ଅଭିନ୍ନଂ ତଦ୍ଵପୁର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵଦୋଷତଃ
ପରମ ଆତ୍ମା ଓ ପରମ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଏକତା ସଦା ଏକ । ଏହି ଅଭିନ୍ନତାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।
ତଜ୍ଜ୍ଞାନାଦେଵ ମୋକ୍ଷଃ ସ୍ଯାଦିତି ଵେଦାନ୍ତଡିଣ୍ଡିମଃ । ଯୋ ଵେଦ ସ ଵିମୁକ୍ତୋଽସ୍ମିନ୍ସଂସାରେ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକେ
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହି କଥା ବେଦାନ୍ତ ଗଞ୍ଜନାରେ ଘୋଷିତ । ଏହି ତିନି ଗୁଣର ଜଗତରୁ ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।
ଜ୍ଞାନଂ ତୁ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶାବ୍ଦିକଂ ପ୍ରଥମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵିଜ୍ଞାନାତ୍ତଦ୍ଭଵେଦ୍ବୁଦ୍ଧିଯୋଗତଃ
ଜ୍ଞାନକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି—ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିରେ ଆସେ ।
ଵିକଲ୍ପାସ୍ତତ୍ର ବହଵୋ ଭଵନ୍ତି ମତିକଲ୍ପିତାଃ । (କୁତର୍କକଲ୍ପିତାଃ କେଚିତ୍ସତର୍କକଲ୍ପିତାଃ ପରେ । ଵିତର୍କୈର୍ଵିଭ୍ରମୋତ୍ପତ୍ତିର୍ଵିଭ୍ରମାଦ୍ବୁଦ୍ଧିଭ୍ରଂଶତା । ବୁଦ୍ଧିଭ୍ରଂଶାଜ୍ଜ୍ଞାନନାଶଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ) ଅନୁଭଵାଖ୍ଯଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ଦୁର୍ଲଭଂ ନୃପ
ସେଠାରେ ବହୁତ ପ୍ରକାର ଧାରଣା ମନରେ ଉପଜେ—କିଛି ଭୁଲ ତର୍କରେ, କିଛି ସଠିକ୍ ତର୍କରେ । ଏପରି ତର୍କରୁ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଭ୍ରମରୁ ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଅନୁଭବ ଜ୍ଞାନ, ରାଜା, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ।
ତତ୍ତଦା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତସ୍ଯ ଵେତ୍ତୁଃ ସଙ୍ଗୋ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନାନ୍ନ କାର୍ଯସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିର୍ଭଵତି ଭାରତ
ଯେତେବେଳେ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଲୋକ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଅନୁଭବ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ । କେବଳ ଶବ୍ଦ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ଭାରତ ।
ତସ୍ମାନ୍ନାନୁଭଵଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ଭଵତ୍ଯତିମାନୁଷମ୍ । ଅନ୍ତର୍ଗତଂ ତମଶ୍ଛେତ୍ତୁଂ ଶାବ୍ଦବୋଧୋ ହି ନ କ୍ଷମଃ
ଏହିପରି, ଅନୁଭବ ଜ୍ଞାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ । ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ଧକାର କାଟିବାକୁ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଜ୍ଞାନ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ ।