ପ୍ରାର୍ଥଯ ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ ଦେଵୀଂ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୀଂ ଶିଵାମ୍ । ମଖେନାନେନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ସା ତେଽଭୀଷ୍ଟଂ ଵିଧାସ୍ଯତି
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ଶିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର; ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବେ।
ସ ଦେଵୈରେଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ଦେଵତାମ୍ । ସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ନାନାଵିଧୈର୍ଦିଵ୍ଯୈର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ଦେବତାମାନେ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୁତି ଓ ଭକ୍ତିଭାବରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ପ୍ରସନ୍ନା ସା ତଦା ଦେଵୀ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଦର୍ଶନଂ ଦଦୌ । କୋଟିସୂର୍ଯପ୍ରତୀକାଶଂ ରୂପଂ ଲାଵଣ୍ଯଦୀପିତମ୍ । ୧୬ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରମୁଦିତାଃ ସର୍ଵେ କୃତକୃତ୍ଯାଶ୍ଚ ଚେତସି । ପ୍ରସନ୍ନାଯାଂ ଦେଵତାଯାଂ ରାଜା ଵଵ୍ରେ ଵରଂ ନୃପ
ତାପରେ ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସ୍ୱୟଂ ସାମ୍ନାରେ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ରୂପ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଚମକୁଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ମନରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କଲେ। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଲେ।
ଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ଵିମଲଂ ଦେହି ଯେନ ମୋକ୍ଷୋ ଭଵେଦପି । ନେତ୍ରେଷୁ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ନିଵାସୋ ମେ ଭଵେଦିତି
ମୋତେ ସେଇ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନୟନରେ ମୋର ବାସ ହେଉ।
ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନା ଦେଵେଶୀ ପ୍ରୋଵାଚ ଜଗଦମ୍ବିକା । ଜ୍ଞାନଂ ତେ ଵିମଲଂ ଭୂଯାତ୍ପ୍ରାରବ୍ଧସ୍ଯାଵଶେଷତଃ
ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ କହିଲେ: 'ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ପାଉ, ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି—'
ନେତ୍ରେଷୁ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ନିଵାସୋଽପି ଭଵିଷ୍ଯତି । ନିମିଷଂ ଯାନ୍ତି ଚକ୍ଷୂଂଷି ତ୍ଵତ୍କୃତେନୈଵ ଦେହିନାମ୍
'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନୟନରେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ବାସ ହେବ; ତୁମ ଦ୍ୱାରା, ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମିଜିବ।'
ତଵ ଵାସାତ୍ସନିମିଷା ମାନଵାଃ ପଶଵସ୍ତଥା । ପତଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ପୁନଶ୍ଚାନିମିଷାଃ ସୁରାଃ
'ତୁମ ବାସ ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନେ ସନିମିଷ (ମିଜିଥିବା) ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହେବେ, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପୁନି ଅନିମିଷ (ଅମିଜିଥିବା) ଭାବେ ଅଭିଧାନିତ ହେବେ।'
ଇତି ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ତସ୍ମୈ ତଦା ଶ୍ରୀଵରଦେଵତା । ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଚ ମୁନୀନ୍ସର୍ଵାଂସ୍ତତ୍ରୈଵାନ୍ତର୍ହିତାଭଵତ୍
ଏଭଳି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଶ୍ରୀମତୀ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ଅନ୍ତର୍ହିତାଯାଂ ଦେଵ୍ଯାଂ ତୁ ମୁନଯସ୍ତତ୍ର ସଂସ୍ଥିତାଃ । ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଵିଥିଵତ୍ସର୍ଵେ ନିମେର୍ଦେହଂ ସମାହରନ୍
ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ନିମିଙ୍କ ଦେହକୁ ଏକଠା କରିଲେ।
ଅରଣିଂ ତତ୍ର ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ମମନ୍ଧୁର୍ମନ୍ତ୍ରଵତ୍ତଦା । ମନ୍ତ୍ରହୋମୈର୍ମହାତ୍ମାନଃ ପୁତ୍ରହେତୋର୍ନିମେରଥ
ସେଠାରେ ଏକ ଅରଣି ରଖି, ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ପଢ଼ି ମଥିଲେ। ସେଠି ମହାତ୍ମାମାନେ ନିମିଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ହୋମ କରିଲେ।
ଅରଣ୍ଯାଂ ମଥ୍ଯମାନାଯାଂ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରାଦୁରଭୂତ୍ତଦା । ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନଃ ସାକ୍ଷାନ୍ନିମିରିଵାପରଃ
ଅରଣି ମଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଏକ ପୁଅ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ସେ ନିମିଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ନିମି ଥିଲେ।
ଅରଣ୍ଯା ମଥନାଜ୍ଜାତସ୍ତସ୍ମାନ୍ମିଥିରିତି ସ୍ମୃତଃ । ଯେନାଯଂ ଜନକାଜ୍ଜାତସ୍ତେନାସୌ ଜନକୋଽଭଵତ୍
ଅରଣି ମଥିବାରୁ ଯେଉଁପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ମିଥି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜନକଙ୍କୁ ଯେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ସେଉଁଠୁ ସେ ଜନକ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ଵିଦେହସ୍ତୁ ନିମିର୍ଜାତୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତଦନ୍ଵଯେ । ସମୁଦ୍ଭୂତାସ୍ତୁ ରାଜାନୋ ଵିଦେହା ଇତି କୀର୍ତିତାଃ
ନିମି ଦେହ ବିନା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ହେଲେ, ସେମାନେ 'ବିଦେହ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏଵଂ ନିମିସୁତୋ ରାଜା ପ୍ରଥିତୋ ଜନକୋଽଭଵତ୍ । ନଗରୀ ନିର୍ମିତା ତେନ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ମନୋହରା
ଏଭଳି ଭାବେ, ନିମିଙ୍କ ପୁଅ ଜନକ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ସହର ତିଆରି କଲେ।
ମିଥିଲେତି ସୁଵିଖ୍ଯାତା ଗୋପୁରାଟ୍ଟାଲସଂଯୁତା । ଧନଧାନ୍ଯସମାଯୁକ୍ତା ହଟ୍ଟଶାଲାଵିରାଜିତା
ସେଇ ସହର 'ମିଥିଳା' ବୋଲି ଭଲଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଗୋପୁର ଓ ଉଚ୍ଚ ମିନାର ଥିଲା, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବଜାର ଓ ଶାଳାରେ ରଉଦ୍ର।
ଵଂଶେଽସ୍ମିନ୍ଯେଽପି ରାଜାନସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଜନକାସ୍ତଥା । ଵିଖ୍ଯାତା ଜ୍ଞାନିନଃ ସର୍ଵେ ଵିଦେହାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଏହି ବଂଶରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ 'ଜନକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ 'ବିଦେହ' ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ରାଜନ୍ନିମେରାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶାପାଦ୍ଯସ୍ଯ ଵିଦେହତ୍ଵଂ ଵିସ୍ତରାଦୁଦିତଂ ମଯା
ହେ ରାଜା, ଏଭଳି ଭାବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିମିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା କହିଦେଲି, ଯାହାଙ୍କୁ ଶାପ ଦ୍ୱାରା 'ବିଦେହ' ହେବା ଗଳ୍ପ ଏଠାରେ ବିସ୍ତାରରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି।
ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵନ୍ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିମିଶାପସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସନ୍ଦେହମାପନ୍ନଂ ମନୋ ମେଽତୀଵ ଚଞ୍ଚଲମ୍
ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ଆପଣ ନିମିଙ୍କ ଶାପର କାରଣ କହିଦେଲେ। ଏହା ଶୁଣି ମୋ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ହେଲା, ମୋ ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଛି।
ଵସିଷ୍ଠୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚୈଵ ପୁରୋହିତଃ । ପୁତ୍ରଃ ପଙ୍କଜଯୋନେସ୍ତୁ ରାଜ୍ଞା ଶପ୍ତଃ କଥଂ ମୁନିଃ
ବଶିଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତ, ପଦ୍ମଯୋନିଙ୍କ ପୁଅ, ସେ ମୁନିଙ୍କୁ କିପରି ରାଜା ଶାପ ଦେଇଥିଲେ?
ଗୁରୁଂ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନିମିନା ନ କୃତା କ୍ଷମା । ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଶୁଭଂ କୃତ୍ଵା କଥଂ କ୍ରୋଧମୁପାଗତଃ
ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣି, ନିମି କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଖ୍ଷମା କଲେନାହିଁ? ଶୁଭ ଯଜ୍ଞ କରି ମଧ୍ୟ କିପରି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ?
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଧର୍ମସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନଂ କଥମିକ୍ଷ୍ଵାକୁସମ୍ଭଵଃ । କ୍ରୋଧସ୍ଯ ଵଶମାପନ୍ତଃ ଶପ୍ତଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଗୁରୁମ୍
ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏ ରାଜା କିପରି କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼ି, ଗୁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କ୍ଷମାତିଦୁର୍ଲଭା ରାଜନ୍ପ୍ରାଣିଭିରଜିତାତ୍ମଭିଃ । କ୍ଷମାଵାନ୍ଦୁର୍ଲଭୋ ଲୋକେ ସୁସମର୍ଥୋ ଵିଶେଷତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ରାଜା, ଖ୍ଷମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଖ୍ଷମା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯିଏ ଖ୍ଷମାଶୀଳ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସକ୍ଷମ।
ସର୍ଵସଙ୍ଗପରିତ୍ଯାଗୀ ମୁନିର୍ଭଵତୁ ତାପସଃ । ନିଦ୍ରାକ୍ଷୁଧୋର୍ଵିଜେତା ଚ ଯୋଗାଭ୍ଯାସେ ସୁନିଷ୍ଠିତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ସଂସାର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ତ୍ୟାଗୀ ଓ ତପସ୍ବୀ ହୁଏ, ନିଦ୍ରା ଓ ଭୋକକୁ ଜୟ କରେ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ମୁନି ହୁଏ।
କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭୋ ହ୍ଯହଙ୍କାରଶ୍ଚତୁର୍ଥକଃ । ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ଦେହମଧ୍ଯସ୍ଥା ରିପଵସ୍ତେନ ସର୍ଵଥା
କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅହଂକାର — ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେ ଶରୀର ଭିତରେ ରହି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୋଧ।
ନ ଭୂତପୂର୍ଵଃ ସଂସାରେ ନ ଚୈଵ ଵର୍ତତେଽଧୁନା । ଭଵିତା ନ ପୁମାନ୍କଶ୍ଚିଦ୍ଯୋ ଜଯେତ ରିପୂନିମାନ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ନଥିଲେ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ କେହି ନଥିବେ, ଯିଏ ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିପାରିବ।
ନ ସ୍ଵର୍ଗେ ନ ଚ ଭୂଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ହରେଃ ପଦେ । କୈଲାସେ ନେଦୃଶଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଯୋ ଜଯେତ ରିପୂନିମାନ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ, ପୃଥିବୀରେ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ, ହରିଙ୍କ ପଦରେ, କିମ୍ବା କୈଳାସରେ — କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିପାରିଥିବା କେହି ନାହାନ୍ତି।
ମୁନଯୋ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ତଥାନ୍ଯେ ତାପସୋତ୍ତମାଃ । ତେଽପି ଗୁଣତ୍ରଯାଵିଦ୍ଧାଃ କିଂ ପୁନର୍ମାନଵା ଭୁଵି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ମୁନିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ମଣିଷମାନେ କେମିତି ଏହାରୁ ବାହାରିପାରିବେ ?
କପିଲଃ ସାଂଖ୍ଯଵେତ୍ତା ଚ ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତଃ ଶୁଚିଃ । ତେନାପି ଦୈଵଯୋଗାଦ୍ଧି ପ୍ରଦଗ୍ଧାଃ ସଗରାତ୍ମଜାଃ
ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଶୁଚି କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବଶକ୍ତିରେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।
ତସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ନହଙ୍କାରାତ୍ସଞ୍ଜାତଂ ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । କାର୍ଯକାରଣଭାଵାତ୍ତୁ ତଦ୍ଵିଯୁକ୍ତଂ କଥଂ ଭଵେତ୍
ରାଜା, ଅହଂକାରରୁ ଏହି ତିନି ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ ରହିଲେ, ଏହି ଲୋକମାନେ ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା କେମିତି ରହିପାରିବେ ?
ବ୍ରହ୍ମା ଗୁଣତ୍ରଯାଵିଷ୍ଟୋ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚୈଵାଥ ଶଙ୍କରଃ । ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଶରୀରେଷୁ ତେଷାଂ ଭାଵାଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଏହି ଗୁଣମାନେ ଅଲଗା ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛନ୍ତି ।