କଥଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଦ୍ଯ ମେ କାର୍ଯମୁଦ୍ଯତୋ ଗନ୍ତୁମାଶୁ ଵୈ । ନ ତେ ଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଦୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମଖଂ ମମ
ମୁଁ ଆଜି ଏହି କାମ ଛାଡ଼ି କିପରି ଯିବି? ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋର ଯଜ୍ଞ ଅଧୂରା ଛାଡ଼ି ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗନ୍ତାସି ଧନଲୋଭେନ ଲୋଭାକୁଲିତଚେତନଃ । ନିଵାରିତୋଽପି ରାଜ୍ଞା ସ ଜଗାମେନ୍ଦ୍ରମଖଂ ଗୁରୁଃ
ଧନଲୋଭରେ ଆପଣ ଯାଉଛନ୍ତି, ଲୋଭରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛି; ରାଜା ବାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜାପି ଵିମନା ଭୂତ୍ଵା ଗୌତମଂ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯତ୍ । ଇଯାଜ ହିମଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ସାଗରସ୍ଯ ସମୀପତଃ
ରାଜା ମନମରା ହୋଇ ଗୌତମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ହିମାଳୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ସାଗର ନିକଟରେ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ଦକ୍ଷିଣା ବହୁଲା ଦତ୍ତା ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ମଖକର୍ମଣି । ନିମିନା ପଞ୍ଚସାହସ୍ରୀ ଦୀକ୍ଷା ତତ୍ର କୃତା ନୃପ
ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁତ ଦାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏଠାରେ ନିମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚହଜାର ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ହୋଇଥିଲା, ହେ ରାଜା।
ଋତ୍ଵିଜଃ ପୂଜିତାଃ କାମଂ ଧନୈର୍ଗୋଭିର୍ମୁଦା ଯୁତାଃ । ଶକ୍ରଯଜ୍ଞସମାପ୍ତେ ତୁ ପଞ୍ଚଵର୍ଷଶତାତ୍ମକେ
ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁଠି ଋତ୍ବିଜମାନେ ଇଚ୍ଛାମତା ଧନ ଓ ଗାଈ ପାଇଁ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ସେଠି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ। ପଞ୍ଚଶତ ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପରେ,
ଆଜଗାମ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ରାଜ୍ଞଃ ସତ୍ରଦିଦୃକ୍ଷଯା । ଆଗତ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ନୃପସ୍ଯ ଚ
ସେତେବେଳେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ସେଠି ଠିଆ ହେଲେ।
ତଦା ରାଜା ପ୍ରସୁପ୍ତସ୍ତୁ ନିଦ୍ରଯାପହୃତୋ ୍ଭୃଶମ୍ । ନାସୌ ପ୍ରବୋଧିତୋ ଭୃତ୍ଯୈର୍ନାଗତସ୍ତୁ ମୁନିଂ ନୃପଃ
ସେ ସମୟରେ ରାଜା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ, ନିଦ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଦେଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଦାସମାନେ ଜଗାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମିଳିବାକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତତୋ ମନ୍ଯୁଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋଽଵମାନତଃ । ଅଦର୍ଶନାନ୍ନିମେସ୍ତତ୍ର ଚୁକୋପ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ଏହା ଦେଖି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମନରେ ଅସମ୍ମାନର ଭାବରୁ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଠି ରାଜା ଦେଖା ନଦେଇଥିବାରୁ, ମହାମୁନି ବହୁତ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଶାପଂ ଚ ଦତ୍ତଵାଂସ୍ତସ୍ମୈ ରାଜ୍ଞେ ମନ୍ଯୁଵଶଂ ଗତଃ । ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ମାଂ ଗୁରୁଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କୃତ୍ଵାନ୍ଯଂ ଗୁରୁମାତ୍ମନଃ
କ୍ରୋଧରେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ମୋତେ ଗୁରୁ ଭାବରେ ଛାଡି, ଅନ୍ୟକୁ ଗୁରୁ କରିଛ।'
ଦୀକ୍ଷିତୋଽସି ବଲାନ୍ମନ୍ଦ ମାମଵଜ୍ଞାଯ ପାର୍ଥିଵ । ଵାରିତୋଽପି ମଯା ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦେହସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
'ହେ ମୂଢ଼ ରାଜା, ମୋତେ ଅବମାନ କରି ଜବରଦସ୍ତି ଦୀକ୍ଷା ନେଇଛ। ମୁଁ ବାରଣ କରିଥିଲି, ତଥାପି ତୁମେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତୁମେ ଦେହହୀନ ହେବ।'
ପତତ୍ଵିଦଂ ଶରୀରଂ ତେ ଵିଦେହୋ ଭଵ ଭୂପତେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତଦ୍ଵ୍ଯାହୃତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ପରିଚାରକାଃ
'ହେ ଭୂପତି, ଏହି ତୁମର ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ, ତୁମେ ଦେହହୀନ ହେଉ।' ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାଜାଙ୍କର ସେବକମାନେ
ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରବୋଧଯାମାସୁର୍ମୁନିମାହୁଃ ପ୍ରକୋପିତମ୍ । କୁପିତଂ ତଂ ସମାଗତ୍ଯ ରାଜା ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ
ସତ୍ୱରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଗାଇ ଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ ଯେ, ମୁନି ରୁଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ରାଜା ନିର୍ମଳ ହୃଦୟରେ କ୍ରୋଧିତ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ହେତୁଗର୍ଭଂ ଚ ଯୁକ୍ତିମତ୍ । . ମମ ଦୋଷୋ ନ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଗତସ୍ତ୍ଵଂ ତୃଷ୍ଣଯାଽଽକୁଲଃ
ରାଜା ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ, ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କାରଣସହିତ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ— 'ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏହି ଦୋଷ ମୋର ନୁହେଁ, ଆପଣ ତୃଷ୍ଣା ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।'
ହିତ୍ଵା ମାଂ ଯଜମାନଂ ଵୈ ପ୍ରାର୍ଥିତୋଽପି ମଯା ଭୃଶମ୍ । ନ ଲଜ୍ଜସେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତ୍ଵା କର୍ମ ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍
'ମୁଁ ଯଜମାନ ଥିଲି, ମୁଁ ବହୁତ ଅନୁରୋଧ କଲି, ତଥାପି ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଷ୍କର କାମ କରି ଆପଣ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରିଲେ ନାହିଁ।'
ସନ୍ତୋଷେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାନନ୍ଧର୍ମସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ । ପୁତ୍ରୋଽସି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗଵିତ୍ତମଃ
'ସନ୍ତୋଷରେ ଥିବା, ଧର୍ମର ନିଶ୍ଚିତତା ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଂତାନ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ।'
ନ ଵେତ୍ସି ଵିପ୍ରଧର୍ମସ୍ଯ ଗତିଂ ସୂକ୍ଷ୍ମାଂ ଦୁରତ୍ଯଯାମ୍ । ଆତ୍ମଦୋଷଂ ମଯି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୃଷା ମାଂ ଶସ୍ତୁମିଚ୍ଛସି
'ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଲଂଘ୍ୟ ଗତି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ନିଜ ଦୋଷକୁ ମୋ ଉପରେ ଲଗାଇ, ଅସତ୍ୟରେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।'
ତ୍ଯାଜ୍ଯସ୍ତୁ ସୁଜନୈଃ କ୍ରୋଧଶ୍ଚଣ୍ଡାଲାଦଧିକୋ ଯତଃ । ଵୃଥା କ୍ରୋଧପରୀତେନ ମଯି ଶାପଃ ପ୍ରପାତିତଃ
'ଭଲ ଲୋକମାନେ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, କ୍ରୋଧ ଚଣ୍ଡାଳଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ। ଅନାବଶ୍ୟକ କ୍ରୋଧରେ ଆପଣ ମୋ ଉପରେ ଶାପ ଦେଇଛନ୍ତି।'
ତଵାପି ଚ ପତତ୍ଵଦ୍ଯ ଦେହୋଽଯଂ କ୍ରୋଧସଂଯୁତଃ । ଏଵଂ ଶପ୍ତୋ ମୁନୀ ରାଜ୍ଞା ରାଜା ଚ ମୁନିନା ତଥା
'ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼ିଯିବ।' ଏଭଳି ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଏବଂ ମୁନି ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଶାପ ଦେଲେ।
ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶାପଂ ଦୁଃଖିତୌ ତୌ ବଭୂଵତୁଃ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵତିଚିନ୍ତାର୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
ଏଭଳି ପରସ୍ପରେ ଶାପ ପାଇ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଅତି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ନିଵେଦଯାମାସ ତଥା ଶାପଂ ଭୂପକୃତଂ ମହତ୍ । ଵସିଷ୍ଟ ଉଵାଚ ରାଜ୍ଞା ଶପ୍ତୋଽସ୍ମି ଦେହୋଽଯଂ ପତତ୍ଵଦ୍ଯ ତଵେତି ଵୈ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବଡ଼ ଶାପ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— 'ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଶାପ ପାଇଛି: "ଆଜି ତୁମର ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ।"'
କିଂ କରୋମି ପିତଃ ପ୍ରାପ୍ଯଂ କଷ୍ଟଂ କାଯପ୍ରପାତଜମ୍ । ଅନ୍ଯଦେହସମୁତ୍ପତ୍ତୌ ଜନକଂ ଵଦ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
'ପିତା, ଏହି ଦେହ ପଡ଼ିବା ଦୁଃଖ ମୋତେ ମିଳିଛି, ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ନୂତନ ଦେହ ମିଳିଲେ, ଏବେ କିଏ ମୋର ପିତା ହେବ, ଆପଣ କହନ୍ତୁ।'
ତଥା ମେ ଦେହସଂଯୋଗଃ ପୂର୍ଵଵତ୍ସମପଦ୍ଯତାମ୍ । ଯାଦୃଶଂ ଜ୍ଞାନମେତସ୍ମିନ୍ଦେହେ ତତ୍ରାସ୍ତୁ ତତ୍ପିତଃ
'ମୋ ଦେହ ସହ ଯୋଗ ପୂର୍ବବତ୍ ହେଉ। ଏହି ଦେହରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେହି ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନୂତନ ଦେହରେ ରହୁ, ହେ ପିତା।'
ସମର୍ଥୋଽସି ମହାରାଜ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁମର୍ହସି । ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ତଂ ସୁତମ୍
ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣ ସମର୍ଥ, ଦୟା କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମିତ୍ରାଵରୁଣଯୋସ୍ତେଜସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ । ତସ୍ମାଦଯୋନିଜଃ କାଲେ ଭଵିତା ତ୍ଵଂ ନ ସଂଶଯଃ
ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦୃଢ଼ ହେଉ। ଏହିକାରଣରୁ, ନିଶ୍ଚିତ ସମୟରେ ତୁମେ ଜନ୍ମ ହେବ, ମାତୃଗର୍ଭ ଛାଡ଼ି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପୁନର୍ଦେହଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଧର୍ମଯୁକ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଭୂତାତ୍ମା ଵେଦଵିତ୍କାମଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵପୂଜିତଃ
ପୁନି ଦେହ ପାଇ ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେବ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ପିତ୍ରା ପ୍ରଯଯୌ ଵରୁଣାଲଯମ୍ । କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ ପିତାମହମ୍
ଏଭଳି ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ସେ ଖୁସିରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଏବଂ ପିତାମହଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ବରୁଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ।
ଵିଵେଶ ସ ତଯୋର୍ଦେହେ ମିତ୍ରାଵରୁଣଯୋଃ କିଲ । ଜୀଵାଂଶେନ ଵସିଷ୍ଠୋଽଥ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହମନୁତ୍ତମମ୍
କୁହାଯାଏ, ସେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଅଂଶ ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
କଦାଚିତ୍ତୂର୍ଵଶୀ ରାଜନ୍ନାଗତା ଵରୁଣାଲଯମ୍ । ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଵରାରୋହା ସଖୀଗଣସମାଵୃତା
କେବଳ ଏକଥର, ହେ ରାଜା, ଉର୍ବଶୀ ନାମକ ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ତାଙ୍କ ସଖୀମାନେ ସହିତ ଅଚାନକ ବରୁଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାମପ୍ସରାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ରୂପଯୌଵନସଂଯୁତାମ୍ । ଜାତୌ କାମାତୁରୌ ଦେଵୌ ତଦା ତାମୂଚତୁର୍ନୃପ
ସେ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରା, ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ଭରପୂର, ଦେଖି ଦୁଇ ଦେବତା କାମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ହେ ରାଜା।
ଵିଵଶୌ ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀଂ ଦେଵକନ୍ଯାଂ ମନୋରମାମ୍ । ଆଵାଂ ତ୍ଵମନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗି ଵରଯସ୍ଵ ସମାକୁଲୌ
ସେ ମନୋହର ଦେବକନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୁଇଁଜଣ ଅସହାୟ ହୋଇ କହିଲେ—'ହେ ନିର୍ମଳ ଅଙ୍ଗବତୀ, ଆମ ପାଇଁ ଦୁଇଁଜଣକୁ ଚୟନ କର, ତୁମ ପାଇଁ ଆମେ ବିକଳ ହୋଇଛୁ।'