ମୁନୀନାମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ସର୍ଵଜ୍ଞାନ୍ଵେଦପାରଗାନ୍ । ଯଜ୍ଞଵିଦ୍ଯାପ୍ରଵୀଣାଂଶ୍ଚ ତାପସାନ୍ଵେଦଵିତ୍ତମାନ୍
ସେ ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ବେଦରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ, ଯଜ୍ଞ ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଧନୀ ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟ ଡାକିଲେ।
ରାଜା ସମ୍ଭୃତସମ୍ଭାରଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଗୁରୁମାତ୍ମନଃ । ଵସିଷ୍ଠଂ ପ୍ରାହ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଵିନଯେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଯୋଗ କରି ଏବଂ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବିନୟ ସହିତ କହିଲେ।
ଯଜେଯଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଯାଜଯସ୍ଵ କୃପାନିଧେ । ଗୁରୁସ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଵେତ୍ତାସି କାର୍ଯଂ ମେ କୁରୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ କୃପାମୟ, ମୁଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି ଏହାର ପାଳନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ; ଏହି କାମ ଏବେ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।
ଯଜ୍ଞୋପକରଣଂ ସର୍ଵଂ ସମାନୀତଂ ସୁସଂସ୍କୃତମ୍ । ପଞ୍ଚଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଦୀକ୍ଷାଂ କର୍ତୁଂ ମତିଶ୍ଚ ମେ
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଭଲଭାବେ ତୟାରି ହୋଇଛି; ମୋ ଇଚ୍ଛା ପଞ୍ଚହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୀକ୍ଷା ନେବା।
ଯସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେ ସମାରାଧ୍ଯା ଦେଵୀ ଶ୍ରୀଜଗଦମ୍ବିକା । ତତ୍ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥମହଂ ଯଜ୍ଞଂ କରୋମି ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଶ୍ରୀ ଜଗଦମ୍ବିକାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ; ତାଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ମୁଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛି।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାସୌ ନିମେର୍ଵାକ୍ଯଂ ଵସିଷ୍ଠଃ ପ୍ରାହ ଭୂପତିମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରେଣାହଂ ଵୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ନୃପସତ୍ତମ
ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ନିମିଙ୍କୁ କହିଲେ—'ହେ ରାଜା, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି।'
ପରାଶକ୍ତିମଖଂ କର୍ତୁମୁଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ପାକଶାସନଃ । ସ ଦୀକ୍ଷାଂ ଗମିତୋ ଦେଵଃ ପଞ୍ଚଵର୍ଷଶତାତ୍ମିକାମ୍
ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ମହାଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ମୋତେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କୁ ପଞ୍ଚଶତ ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମନ୍ତରଂ ତାଵତ୍ପ୍ରତିପାଲଯ ପାର୍ଥିଵ । ଇନ୍ଦ୍ରଯଜ୍ଞେ ସମାପ୍ତେଽତ୍ର କୃତ୍ଵା କାର୍ଯଂ ଦିଵସ୍ପତେଃ
ସେହିଠାରୁ, ହେ ରାଜା, ଦୟାକରି କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କର; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମର କାମ କରିଦେବି।
ଆଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ରାଜଂସ୍ତାଵତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପାଲଯ । ରାଜୋଵାଚ ମଯା ନିମନ୍ତ୍ରିତାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ମୁନଯୋ ଯଜ୍ଞକାରଣାତ୍
ମୁଁ ପୁଣି ଆସିବି, ହେ ରାଜା; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଅପେକ୍ଷା କର। ରାଜା କହିଲେ—'ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିଛି।'
ସମ୍ଭାରାଃ ସମ୍ଭୃତାଃ ସର୍ଵେ ପାଲଯାମି କଥଂ ଗୁରୋ । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁଲେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଗୁରୁସ୍ତ୍ଵଂ ଵେଦଵିତ୍ତମଃ
ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଯାଇଛି; ଏବେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବି, ହେ ଗୁରୁ? ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ।
କଥଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଦ୍ଯ ମେ କାର୍ଯମୁଦ୍ଯତୋ ଗନ୍ତୁମାଶୁ ଵୈ । ନ ତେ ଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଦୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମଖଂ ମମ
ମୁଁ ଆଜି ଏହି କାମ ଛାଡ଼ି କିପରି ଯିବି? ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋର ଯଜ୍ଞ ଅଧୂରା ଛାଡ଼ି ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗନ୍ତାସି ଧନଲୋଭେନ ଲୋଭାକୁଲିତଚେତନଃ । ନିଵାରିତୋଽପି ରାଜ୍ଞା ସ ଜଗାମେନ୍ଦ୍ରମଖଂ ଗୁରୁଃ
ଧନଲୋଭରେ ଆପଣ ଯାଉଛନ୍ତି, ଲୋଭରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛି; ରାଜା ବାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜାପି ଵିମନା ଭୂତ୍ଵା ଗୌତମଂ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯତ୍ । ଇଯାଜ ହିମଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ସାଗରସ୍ଯ ସମୀପତଃ
ରାଜା ମନମରା ହୋଇ ଗୌତମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ହିମାଳୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ସାଗର ନିକଟରେ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ଦକ୍ଷିଣା ବହୁଲା ଦତ୍ତା ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ମଖକର୍ମଣି । ନିମିନା ପଞ୍ଚସାହସ୍ରୀ ଦୀକ୍ଷା ତତ୍ର କୃତା ନୃପ
ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁତ ଦାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏଠାରେ ନିମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚହଜାର ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ହୋଇଥିଲା, ହେ ରାଜା।
ଋତ୍ଵିଜଃ ପୂଜିତାଃ କାମଂ ଧନୈର୍ଗୋଭିର୍ମୁଦା ଯୁତାଃ । ଶକ୍ରଯଜ୍ଞସମାପ୍ତେ ତୁ ପଞ୍ଚଵର୍ଷଶତାତ୍ମକେ
ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁଠି ଋତ୍ବିଜମାନେ ଇଚ୍ଛାମତା ଧନ ଓ ଗାଈ ପାଇଁ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ସେଠି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ। ପଞ୍ଚଶତ ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପରେ,
ଆଜଗାମ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ରାଜ୍ଞଃ ସତ୍ରଦିଦୃକ୍ଷଯା । ଆଗତ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ନୃପସ୍ଯ ଚ
ସେତେବେଳେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ସେଠି ଠିଆ ହେଲେ।
ତଦା ରାଜା ପ୍ରସୁପ୍ତସ୍ତୁ ନିଦ୍ରଯାପହୃତୋ ୍ଭୃଶମ୍ । ନାସୌ ପ୍ରବୋଧିତୋ ଭୃତ୍ଯୈର୍ନାଗତସ୍ତୁ ମୁନିଂ ନୃପଃ
ସେ ସମୟରେ ରାଜା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ, ନିଦ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଦେଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଦାସମାନେ ଜଗାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମିଳିବାକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତତୋ ମନ୍ଯୁଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋଽଵମାନତଃ । ଅଦର୍ଶନାନ୍ନିମେସ୍ତତ୍ର ଚୁକୋପ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ଏହା ଦେଖି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମନରେ ଅସମ୍ମାନର ଭାବରୁ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଠି ରାଜା ଦେଖା ନଦେଇଥିବାରୁ, ମହାମୁନି ବହୁତ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଶାପଂ ଚ ଦତ୍ତଵାଂସ୍ତସ୍ମୈ ରାଜ୍ଞେ ମନ୍ଯୁଵଶଂ ଗତଃ । ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ମାଂ ଗୁରୁଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କୃତ୍ଵାନ୍ଯଂ ଗୁରୁମାତ୍ମନଃ
କ୍ରୋଧରେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ମୋତେ ଗୁରୁ ଭାବରେ ଛାଡି, ଅନ୍ୟକୁ ଗୁରୁ କରିଛ।'
ଦୀକ୍ଷିତୋଽସି ବଲାନ୍ମନ୍ଦ ମାମଵଜ୍ଞାଯ ପାର୍ଥିଵ । ଵାରିତୋଽପି ମଯା ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦେହସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
'ହେ ମୂଢ଼ ରାଜା, ମୋତେ ଅବମାନ କରି ଜବରଦସ୍ତି ଦୀକ୍ଷା ନେଇଛ। ମୁଁ ବାରଣ କରିଥିଲି, ତଥାପି ତୁମେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତୁମେ ଦେହହୀନ ହେବ।'
ପତତ୍ଵିଦଂ ଶରୀରଂ ତେ ଵିଦେହୋ ଭଵ ଭୂପତେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତଦ୍ଵ୍ଯାହୃତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ପରିଚାରକାଃ
'ହେ ଭୂପତି, ଏହି ତୁମର ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ, ତୁମେ ଦେହହୀନ ହେଉ।' ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାଜାଙ୍କର ସେବକମାନେ
ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରବୋଧଯାମାସୁର୍ମୁନିମାହୁଃ ପ୍ରକୋପିତମ୍ । କୁପିତଂ ତଂ ସମାଗତ୍ଯ ରାଜା ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ
ସତ୍ୱରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଗାଇ ଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ ଯେ, ମୁନି ରୁଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ରାଜା ନିର୍ମଳ ହୃଦୟରେ କ୍ରୋଧିତ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ହେତୁଗର୍ଭଂ ଚ ଯୁକ୍ତିମତ୍ । . ମମ ଦୋଷୋ ନ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଗତସ୍ତ୍ଵଂ ତୃଷ୍ଣଯାଽଽକୁଲଃ
ରାଜା ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ, ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କାରଣସହିତ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ— 'ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏହି ଦୋଷ ମୋର ନୁହେଁ, ଆପଣ ତୃଷ୍ଣା ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।'
ହିତ୍ଵା ମାଂ ଯଜମାନଂ ଵୈ ପ୍ରାର୍ଥିତୋଽପି ମଯା ଭୃଶମ୍ । ନ ଲଜ୍ଜସେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତ୍ଵା କର୍ମ ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍
'ମୁଁ ଯଜମାନ ଥିଲି, ମୁଁ ବହୁତ ଅନୁରୋଧ କଲି, ତଥାପି ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଷ୍କର କାମ କରି ଆପଣ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରିଲେ ନାହିଁ।'
ସନ୍ତୋଷେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାନନ୍ଧର୍ମସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ । ପୁତ୍ରୋଽସି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗଵିତ୍ତମଃ
'ସନ୍ତୋଷରେ ଥିବା, ଧର୍ମର ନିଶ୍ଚିତତା ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଂତାନ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ।'
ନ ଵେତ୍ସି ଵିପ୍ରଧର୍ମସ୍ଯ ଗତିଂ ସୂକ୍ଷ୍ମାଂ ଦୁରତ୍ଯଯାମ୍ । ଆତ୍ମଦୋଷଂ ମଯି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୃଷା ମାଂ ଶସ୍ତୁମିଚ୍ଛସି
'ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଲଂଘ୍ୟ ଗତି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ନିଜ ଦୋଷକୁ ମୋ ଉପରେ ଲଗାଇ, ଅସତ୍ୟରେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।'
ତ୍ଯାଜ୍ଯସ୍ତୁ ସୁଜନୈଃ କ୍ରୋଧଶ୍ଚଣ୍ଡାଲାଦଧିକୋ ଯତଃ । ଵୃଥା କ୍ରୋଧପରୀତେନ ମଯି ଶାପଃ ପ୍ରପାତିତଃ
'ଭଲ ଲୋକମାନେ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, କ୍ରୋଧ ଚଣ୍ଡାଳଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ। ଅନାବଶ୍ୟକ କ୍ରୋଧରେ ଆପଣ ମୋ ଉପରେ ଶାପ ଦେଇଛନ୍ତି।'
ତଵାପି ଚ ପତତ୍ଵଦ୍ଯ ଦେହୋଽଯଂ କ୍ରୋଧସଂଯୁତଃ । ଏଵଂ ଶପ୍ତୋ ମୁନୀ ରାଜ୍ଞା ରାଜା ଚ ମୁନିନା ତଥା
'ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼ିଯିବ।' ଏଭଳି ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଏବଂ ମୁନି ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଶାପ ଦେଲେ।
ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶାପଂ ଦୁଃଖିତୌ ତୌ ବଭୂଵତୁଃ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵତିଚିନ୍ତାର୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
ଏଭଳି ପରସ୍ପରେ ଶାପ ପାଇ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଅତି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ନିଵେଦଯାମାସ ତଥା ଶାପଂ ଭୂପକୃତଂ ମହତ୍ । ଵସିଷ୍ଟ ଉଵାଚ ରାଜ୍ଞା ଶପ୍ତୋଽସ୍ମି ଦେହୋଽଯଂ ପତତ୍ଵଦ୍ଯ ତଵେତି ଵୈ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବଡ଼ ଶାପ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— 'ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଶାପ ପାଇଛି: "ଆଜି ତୁମର ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ।"'