ପରାଶକ୍ତିପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ ନୋଲ୍ଲଂଘ୍ଯଃ କେନଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ଯସ୍ଯାନୁଗୃହମିଚ୍ଛେତ୍ସା ମୋଚଯତ୍ଯେଵ ତଂ କ୍ଷଣାତ୍
ପରାଶକ୍ତିର ଶକ୍ତି କେଉଁଠି କେଉଁଯେ କେଉଁଯଣ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଯାହାକୁ କୃପା କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେକୁ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ଦେଇଦିଅନ୍ତି।
ମହାନ୍ତୋଽପି ନ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ହରିବ୍ରହ୍ମହରାଦଯଃ । ପାମରା ଅପି ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ଯଥା ସତ୍ଯଵ୍ରତାଦଯଃ
ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ହର ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।
ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ହୃଦଯଂ କୋଽପି ନ ଵେତ୍ତି ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ତଥାପି ଭକ୍ତଵଶ୍ଯେଯଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ତିନି ଜଗତରେ କେଉଁଯଣ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଜାଣିନାହିଁ; ତଥାପି, ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ସେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ଅନୁଗତ।
ତସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଭକ୍ତିରାସ୍ଥେଯା ଦୋଷନିର୍ଭୂଲନାଯ ଚ । ରାଗଦମ୍ଭାଦିଯୁକ୍ତା ଚେତ୍ସା ଭକ୍ତିର୍ନାଶିନୀ ଭଵେତ୍
ଏହି ଭକ୍ତି ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ଭକ୍ତି ରାଗ, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାଏ।
ଇକ୍ଷ୍ଯାକୁକୁଲସମ୍ଭୂତୋ ନିମିର୍ନାମ ନରାଧିପଃ । ରୂପଵାନ୍ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଲୋକରଞ୍ଜକଃ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ନିମି; ସେ ରୂପବାନ, ଗୁଣମୟ, ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ, ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ।
ସତ୍ଯଵାଦୀ ଦାନପରୋ ଯାଜକୋ ଜ୍ଞାନଵାଚ୍ଛୁଚିଃ । ଦ୍ଵାଦଶସ୍ତନଯୋ ଧୀମାନ୍ପ୍ରଜାପାଲନତତ୍ପରଃ
ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦାନରେ ରତ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶୁଚି, ଦ୍ୱାଦଶମ ପୁତ୍ର, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପ୍ରଜାର ସୁରକ୍ଷାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ।
ପୁରଂ ନିଵେଶଯାମାସ ଗୌତମାଶ୍ରମସନ୍ନିଧୌ । ଜଯନ୍ତପୁରସଂଜ୍ଞଂ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ହିତାଯ ସଃ
ସେ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଜୟନ୍ତପୁର ନାମରେ ଏକ ସହର ତିଆରି କଲେ।
ବୁଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଯଜେଯମିତି ରାଜସୀ । ଯଜ୍ଞେନ ବହୁକାଲେନ ଦକ୍ଷିଣାସଂଯୁତେନ ଚ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା—'ମୁଁ ବଡ଼ ଦାନ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଯଜ୍ଞ କରିବି'।
ଇସ୍ଵାକୁଂ ପିତରଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଜ୍ଞକାର୍ଯାଯ ପାର୍ଥିଵଃ । କାରଯାମାସ ସମ୍ଭାରଂ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ମହାତ୍ମଭିଃ
ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ପିତା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ପଚାରି, ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ତୟାରି କଲେ।
ଭୃଗୁମଙ୍ଗିରସଂ ଚୈଵ ଵାମଦେଵଂ ଚ ଗୌତମମ୍ । ଵସିଷ୍ଠଂ ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ଚ ଋଚୀକଂ ପୁଲହଂ କ୍ରତୁମ୍
ସେ ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ବାମଦେବ, ଗୌତମ, ବସିଷ୍ଠ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଋଚୀକ, ପୁଲହ, ଓ କ୍ରତୁଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ମୁନୀନାମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ସର୍ଵଜ୍ଞାନ୍ଵେଦପାରଗାନ୍ । ଯଜ୍ଞଵିଦ୍ଯାପ୍ରଵୀଣାଂଶ୍ଚ ତାପସାନ୍ଵେଦଵିତ୍ତମାନ୍
ସେ ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ବେଦରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ, ଯଜ୍ଞ ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଧନୀ ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟ ଡାକିଲେ।
ରାଜା ସମ୍ଭୃତସମ୍ଭାରଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଗୁରୁମାତ୍ମନଃ । ଵସିଷ୍ଠଂ ପ୍ରାହ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଵିନଯେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଯୋଗ କରି ଏବଂ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବିନୟ ସହିତ କହିଲେ।
ଯଜେଯଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଯାଜଯସ୍ଵ କୃପାନିଧେ । ଗୁରୁସ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଵେତ୍ତାସି କାର୍ଯଂ ମେ କୁରୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ କୃପାମୟ, ମୁଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି ଏହାର ପାଳନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ; ଏହି କାମ ଏବେ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।
ଯଜ୍ଞୋପକରଣଂ ସର୍ଵଂ ସମାନୀତଂ ସୁସଂସ୍କୃତମ୍ । ପଞ୍ଚଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଦୀକ୍ଷାଂ କର୍ତୁଂ ମତିଶ୍ଚ ମେ
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଭଲଭାବେ ତୟାରି ହୋଇଛି; ମୋ ଇଚ୍ଛା ପଞ୍ଚହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୀକ୍ଷା ନେବା।
ଯସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେ ସମାରାଧ୍ଯା ଦେଵୀ ଶ୍ରୀଜଗଦମ୍ବିକା । ତତ୍ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥମହଂ ଯଜ୍ଞଂ କରୋମି ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଶ୍ରୀ ଜଗଦମ୍ବିକାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ; ତାଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ମୁଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛି।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାସୌ ନିମେର୍ଵାକ୍ଯଂ ଵସିଷ୍ଠଃ ପ୍ରାହ ଭୂପତିମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରେଣାହଂ ଵୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ନୃପସତ୍ତମ
ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ନିମିଙ୍କୁ କହିଲେ—'ହେ ରାଜା, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି।'
ପରାଶକ୍ତିମଖଂ କର୍ତୁମୁଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ପାକଶାସନଃ । ସ ଦୀକ୍ଷାଂ ଗମିତୋ ଦେଵଃ ପଞ୍ଚଵର୍ଷଶତାତ୍ମିକାମ୍
ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ମହାଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ମୋତେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କୁ ପଞ୍ଚଶତ ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମନ୍ତରଂ ତାଵତ୍ପ୍ରତିପାଲଯ ପାର୍ଥିଵ । ଇନ୍ଦ୍ରଯଜ୍ଞେ ସମାପ୍ତେଽତ୍ର କୃତ୍ଵା କାର୍ଯଂ ଦିଵସ୍ପତେଃ
ସେହିଠାରୁ, ହେ ରାଜା, ଦୟାକରି କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କର; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମର କାମ କରିଦେବି।
ଆଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ରାଜଂସ୍ତାଵତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପାଲଯ । ରାଜୋଵାଚ ମଯା ନିମନ୍ତ୍ରିତାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ମୁନଯୋ ଯଜ୍ଞକାରଣାତ୍
ମୁଁ ପୁଣି ଆସିବି, ହେ ରାଜା; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଅପେକ୍ଷା କର। ରାଜା କହିଲେ—'ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିଛି।'
ସମ୍ଭାରାଃ ସମ୍ଭୃତାଃ ସର୍ଵେ ପାଲଯାମି କଥଂ ଗୁରୋ । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁଲେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଗୁରୁସ୍ତ୍ଵଂ ଵେଦଵିତ୍ତମଃ
ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଯାଇଛି; ଏବେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବି, ହେ ଗୁରୁ? ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ।
କଥଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଦ୍ଯ ମେ କାର୍ଯମୁଦ୍ଯତୋ ଗନ୍ତୁମାଶୁ ଵୈ । ନ ତେ ଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଦୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମଖଂ ମମ
ମୁଁ ଆଜି ଏହି କାମ ଛାଡ଼ି କିପରି ଯିବି? ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋର ଯଜ୍ଞ ଅଧୂରା ଛାଡ଼ି ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗନ୍ତାସି ଧନଲୋଭେନ ଲୋଭାକୁଲିତଚେତନଃ । ନିଵାରିତୋଽପି ରାଜ୍ଞା ସ ଜଗାମେନ୍ଦ୍ରମଖଂ ଗୁରୁଃ
ଧନଲୋଭରେ ଆପଣ ଯାଉଛନ୍ତି, ଲୋଭରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛି; ରାଜା ବାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜାପି ଵିମନା ଭୂତ୍ଵା ଗୌତମଂ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯତ୍ । ଇଯାଜ ହିମଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ସାଗରସ୍ଯ ସମୀପତଃ
ରାଜା ମନମରା ହୋଇ ଗୌତମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ହିମାଳୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ସାଗର ନିକଟରେ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ଦକ୍ଷିଣା ବହୁଲା ଦତ୍ତା ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ମଖକର୍ମଣି । ନିମିନା ପଞ୍ଚସାହସ୍ରୀ ଦୀକ୍ଷା ତତ୍ର କୃତା ନୃପ
ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁତ ଦାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏଠାରେ ନିମିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚହଜାର ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ହୋଇଥିଲା, ହେ ରାଜା।
ଋତ୍ଵିଜଃ ପୂଜିତାଃ କାମଂ ଧନୈର୍ଗୋଭିର୍ମୁଦା ଯୁତାଃ । ଶକ୍ରଯଜ୍ଞସମାପ୍ତେ ତୁ ପଞ୍ଚଵର୍ଷଶତାତ୍ମକେ
ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁଠି ଋତ୍ବିଜମାନେ ଇଚ୍ଛାମତା ଧନ ଓ ଗାଈ ପାଇଁ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ସେଠି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ। ପଞ୍ଚଶତ ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପରେ,
ଆଜଗାମ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ରାଜ୍ଞଃ ସତ୍ରଦିଦୃକ୍ଷଯା । ଆଗତ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ନୃପସ୍ଯ ଚ
ସେତେବେଳେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ସେଠି ଠିଆ ହେଲେ।
ତଦା ରାଜା ପ୍ରସୁପ୍ତସ୍ତୁ ନିଦ୍ରଯାପହୃତୋ ୍ଭୃଶମ୍ । ନାସୌ ପ୍ରବୋଧିତୋ ଭୃତ୍ଯୈର୍ନାଗତସ୍ତୁ ମୁନିଂ ନୃପଃ
ସେ ସମୟରେ ରାଜା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ, ନିଦ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଦେଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଦାସମାନେ ଜଗାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମିଳିବାକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତତୋ ମନ୍ଯୁଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋଽଵମାନତଃ । ଅଦର୍ଶନାନ୍ନିମେସ୍ତତ୍ର ଚୁକୋପ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ଏହା ଦେଖି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମନରେ ଅସମ୍ମାନର ଭାବରୁ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଠି ରାଜା ଦେଖା ନଦେଇଥିବାରୁ, ମହାମୁନି ବହୁତ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଶାପଂ ଚ ଦତ୍ତଵାଂସ୍ତସ୍ମୈ ରାଜ୍ଞେ ମନ୍ଯୁଵଶଂ ଗତଃ । ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ମାଂ ଗୁରୁଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କୃତ୍ଵାନ୍ଯଂ ଗୁରୁମାତ୍ମନଃ
କ୍ରୋଧରେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ମୋତେ ଗୁରୁ ଭାବରେ ଛାଡି, ଅନ୍ୟକୁ ଗୁରୁ କରିଛ।'
ଦୀକ୍ଷିତୋଽସି ବଲାନ୍ମନ୍ଦ ମାମଵଜ୍ଞାଯ ପାର୍ଥିଵ । ଵାରିତୋଽପି ମଯା ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦେହସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
'ହେ ମୂଢ଼ ରାଜା, ମୋତେ ଅବମାନ କରି ଜବରଦସ୍ତି ଦୀକ୍ଷା ନେଇଛ। ମୁଁ ବାରଣ କରିଥିଲି, ତଥାପି ତୁମେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତୁମେ ଦେହହୀନ ହେବ।'