ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନିବୋଧ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵସିଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ । ନିମିଶାପାତ୍ତନୁଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁନର୍ଜାତୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ନିମିଙ୍କର ଦେହ ଛାଡି ଏବଂ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଅତି ଚମକିଲେ।
ମିତ୍ରାଵରୁଣଯୋର୍ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତନ୍ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ମୈତ୍ରାଵରୁଣିରିତ୍ଯସ୍ମିଁଲ୍ଲୋକେ ସର୍ଵତ୍ର ପାର୍ଥିଵ
ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ସେ 'ମୈତ୍ରାବରୁଣି' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକନ୍ତି।
ରାଜୋଵାଚ କସ୍ମାଚ୍ଛପ୍ତଃ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମଜୋ ମୁନିଃ । ଚିତ୍ରମେତନ୍ମୁନିଂ ଲଗ୍ନୋ ରାଜ୍ଞଃ ଶାପୋଽତିଦାରୁଣଃ
ରାଜା ପଚ୍ଛିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିକୁ ଏକ ରାଜା କିପରି ଶାପ ଦେଲେ? ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଏକ ମୁନିଙ୍କୁ ଲାଗିଗଲା।
ଅନାଗସଂ ମୁନିଂ ରାଜା କିମସୌ ଶପ୍ତଵାନ୍ମୁନେ । କାରଣଂ ଵଦ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତସ୍ଯ ଶାପସ୍ଯ ମୂଲତଃ
ଅପରାଧ ନଥିବା ମୁନିକୁ ରାଜା କିପରି ଶାପ ଦେଲେ? ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏହି ଶାପର ମୂଳ କାରଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କାରଣଂ ତୁ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଵ ପୂର୍ଵଂ ଵିନିଶ୍ଚିତମ୍ । ସଂସାରୋଽଯଂ ତ୍ରିଭିର୍ଵ୍ଯାପ୍ତୋ ରାଜନ୍ମାଯାଗୁଣୈଃ କିଲ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଏହି କାରଣ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୋଲାସା କରିଛି। ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଭରିଯାଇଛି।
ଧର୍ମଂ କରୋତୁ ଭୂପାଲଶ୍ଚରନ୍ତୁ ତାପସାସ୍ତପଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ଗୁଣୈର୍ଵିଦ୍ଧଂ ନୋଜ୍ଜ୍ଵଲଂ ତଦ୍ଭଵେଦିହ
ରାଜାମାନେ ଧର୍ମ କରନ୍ତୁ, ତାପସମାନେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତୁ; ତଥାପି, ତିନିଟି ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଏଠାରେ ଚମକେ ନାହିଁ।
କାମକ୍ରୋଧାଭିଭୂତାଶ୍ଚ ରାଜାନୋ ମୁନଯସ୍ତଥା । ଲୋଭାହଙ୍କାରସଂଯୁକ୍ତାଶ୍ଚରନ୍ତି ଦୁଶ୍ଚରଂ ତପଃ
ରାଜା ଓ ମୁନିମାନେ ଅଭିଲାଷା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରି, ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
ଯଜନ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିଯା ରାଜନ୍ ରଜୋଗୁଣସମାଵୃତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତୁ ତଥା ରାଜନ୍ ନ କୋଽପି ସତ୍ତ୍ଵସଂଯୁତଃ
ରାଜା, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ରଜୋଗୁଣରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ରହିନାହିଁ।
ଋଷିଣାସୌ ନିମିଃ ଶପ୍ତସ୍ତେନ ଶପ୍ତୋ ମୁନିଃ ପୁନଃ । ଦୁଃଖାଦ୍ଦୁଃଖତରଂ ପ୍ରାପ୍ତାଵୁଭାଵପି ଵିଧେର୍ବଲାତ୍
ଏହି ମୁନି ନିମିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଏବଂ ନିମି ମୁନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ; ଦୁଇଜଣ ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ବ ଦୁଃଖଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ।
ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଃ କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିର୍ମନସଃ ଶୁଦ୍ଧିରୁଜ୍ଜ୍ଵଲା । ଦୁର୍ଲଭା ପ୍ରାଣିନାଂ ଭୂପ ସଂସାରେ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକେ
ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି, କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି, ମନର ଚମକଦାୟକ ଶୁଦ୍ଧି—ଏହି ତିନିଟି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତିନି ଗୁଣର ସଂସାରରେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ।
ପରାଶକ୍ତିପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ ନୋଲ୍ଲଂଘ୍ଯଃ କେନଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ଯସ୍ଯାନୁଗୃହମିଚ୍ଛେତ୍ସା ମୋଚଯତ୍ଯେଵ ତଂ କ୍ଷଣାତ୍
ପରାଶକ୍ତିର ଶକ୍ତି କେଉଁଠି କେଉଁଯେ କେଉଁଯଣ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଯାହାକୁ କୃପା କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେକୁ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ଦେଇଦିଅନ୍ତି।
ମହାନ୍ତୋଽପି ନ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ହରିବ୍ରହ୍ମହରାଦଯଃ । ପାମରା ଅପି ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ଯଥା ସତ୍ଯଵ୍ରତାଦଯଃ
ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ହର ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।
ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ହୃଦଯଂ କୋଽପି ନ ଵେତ୍ତି ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ତଥାପି ଭକ୍ତଵଶ୍ଯେଯଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ତିନି ଜଗତରେ କେଉଁଯଣ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଜାଣିନାହିଁ; ତଥାପି, ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ସେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ଅନୁଗତ।
ତସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଭକ୍ତିରାସ୍ଥେଯା ଦୋଷନିର୍ଭୂଲନାଯ ଚ । ରାଗଦମ୍ଭାଦିଯୁକ୍ତା ଚେତ୍ସା ଭକ୍ତିର୍ନାଶିନୀ ଭଵେତ୍
ଏହି ଭକ୍ତି ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ଭକ୍ତି ରାଗ, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାଏ।
ଇକ୍ଷ୍ଯାକୁକୁଲସମ୍ଭୂତୋ ନିମିର୍ନାମ ନରାଧିପଃ । ରୂପଵାନ୍ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଲୋକରଞ୍ଜକଃ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ନିମି; ସେ ରୂପବାନ, ଗୁଣମୟ, ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ, ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ।
ସତ୍ଯଵାଦୀ ଦାନପରୋ ଯାଜକୋ ଜ୍ଞାନଵାଚ୍ଛୁଚିଃ । ଦ୍ଵାଦଶସ୍ତନଯୋ ଧୀମାନ୍ପ୍ରଜାପାଲନତତ୍ପରଃ
ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦାନରେ ରତ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶୁଚି, ଦ୍ୱାଦଶମ ପୁତ୍ର, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପ୍ରଜାର ସୁରକ୍ଷାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ।
ପୁରଂ ନିଵେଶଯାମାସ ଗୌତମାଶ୍ରମସନ୍ନିଧୌ । ଜଯନ୍ତପୁରସଂଜ୍ଞଂ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ହିତାଯ ସଃ
ସେ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଜୟନ୍ତପୁର ନାମରେ ଏକ ସହର ତିଆରି କଲେ।
ବୁଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଯଜେଯମିତି ରାଜସୀ । ଯଜ୍ଞେନ ବହୁକାଲେନ ଦକ୍ଷିଣାସଂଯୁତେନ ଚ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା—'ମୁଁ ବଡ଼ ଦାନ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଯଜ୍ଞ କରିବି'।
ଇସ୍ଵାକୁଂ ପିତରଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଜ୍ଞକାର୍ଯାଯ ପାର୍ଥିଵଃ । କାରଯାମାସ ସମ୍ଭାରଂ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ମହାତ୍ମଭିଃ
ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ପିତା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ପଚାରି, ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ତୟାରି କଲେ।
ଭୃଗୁମଙ୍ଗିରସଂ ଚୈଵ ଵାମଦେଵଂ ଚ ଗୌତମମ୍ । ଵସିଷ୍ଠଂ ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ଚ ଋଚୀକଂ ପୁଲହଂ କ୍ରତୁମ୍
ସେ ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ବାମଦେବ, ଗୌତମ, ବସିଷ୍ଠ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଋଚୀକ, ପୁଲହ, ଓ କ୍ରତୁଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ମୁନୀନାମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ସର୍ଵଜ୍ଞାନ୍ଵେଦପାରଗାନ୍ । ଯଜ୍ଞଵିଦ୍ଯାପ୍ରଵୀଣାଂଶ୍ଚ ତାପସାନ୍ଵେଦଵିତ୍ତମାନ୍
ସେ ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ବେଦରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ, ଯଜ୍ଞ ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଧନୀ ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟ ଡାକିଲେ।
ରାଜା ସମ୍ଭୃତସମ୍ଭାରଃ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଗୁରୁମାତ୍ମନଃ । ଵସିଷ୍ଠଂ ପ୍ରାହ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଵିନଯେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଯୋଗ କରି ଏବଂ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବିନୟ ସହିତ କହିଲେ।
ଯଜେଯଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଯାଜଯସ୍ଵ କୃପାନିଧେ । ଗୁରୁସ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଵେତ୍ତାସି କାର୍ଯଂ ମେ କୁରୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ କୃପାମୟ, ମୁଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି ଏହାର ପାଳନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ; ଏହି କାମ ଏବେ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।
ଯଜ୍ଞୋପକରଣଂ ସର୍ଵଂ ସମାନୀତଂ ସୁସଂସ୍କୃତମ୍ । ପଞ୍ଚଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଦୀକ୍ଷାଂ କର୍ତୁଂ ମତିଶ୍ଚ ମେ
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଭଲଭାବେ ତୟାରି ହୋଇଛି; ମୋ ଇଚ୍ଛା ପଞ୍ଚହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୀକ୍ଷା ନେବା।
ଯସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେ ସମାରାଧ୍ଯା ଦେଵୀ ଶ୍ରୀଜଗଦମ୍ବିକା । ତତ୍ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥମହଂ ଯଜ୍ଞଂ କରୋମି ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଶ୍ରୀ ଜଗଦମ୍ବିକାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ; ତାଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ମୁଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛି।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାସୌ ନିମେର୍ଵାକ୍ଯଂ ଵସିଷ୍ଠଃ ପ୍ରାହ ଭୂପତିମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରେଣାହଂ ଵୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ନୃପସତ୍ତମ
ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ନିମିଙ୍କୁ କହିଲେ—'ହେ ରାଜା, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି।'
ପରାଶକ୍ତିମଖଂ କର୍ତୁମୁଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ପାକଶାସନଃ । ସ ଦୀକ୍ଷାଂ ଗମିତୋ ଦେଵଃ ପଞ୍ଚଵର୍ଷଶତାତ୍ମିକାମ୍
ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ମହାଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ମୋତେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କୁ ପଞ୍ଚଶତ ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମନ୍ତରଂ ତାଵତ୍ପ୍ରତିପାଲଯ ପାର୍ଥିଵ । ଇନ୍ଦ୍ରଯଜ୍ଞେ ସମାପ୍ତେଽତ୍ର କୃତ୍ଵା କାର୍ଯଂ ଦିଵସ୍ପତେଃ
ସେହିଠାରୁ, ହେ ରାଜା, ଦୟାକରି କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କର; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମର କାମ କରିଦେବି।
ଆଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ରାଜଂସ୍ତାଵତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପାଲଯ । ରାଜୋଵାଚ ମଯା ନିମନ୍ତ୍ରିତାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ମୁନଯୋ ଯଜ୍ଞକାରଣାତ୍
ମୁଁ ପୁଣି ଆସିବି, ହେ ରାଜା; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଅପେକ୍ଷା କର। ରାଜା କହିଲେ—'ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିଛି।'
ସମ୍ଭାରାଃ ସମ୍ଭୃତାଃ ସର୍ଵେ ପାଲଯାମି କଥଂ ଗୁରୋ । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁଲେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଗୁରୁସ୍ତ୍ଵଂ ଵେଦଵିତ୍ତମଃ
ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଯାଇଛି; ଏବେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବି, ହେ ଗୁରୁ? ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ।