ସତ୍ଯଲୋକଂ ଜଗାମାଶୁ ହଂସାରୂଢଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପ୍ଯଗାତ୍ତୂର୍ଣଂ ଵସିଷ୍ଠଃ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଗତଃ
ପଦ୍ମଜ, ହଂସ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଶୀଘ୍ର ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ବସିଷ୍ଠ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ମିଥଃ ସ୍ନେହଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଜାପତ୍ଯୁପଦେଶତଃ । ମୈତ୍ରାଵରୁଣିନାପ୍ଯେଵଂ କୃତଂ ଯୁଦ୍ଧମକାରଣମ୍
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ପରସ୍ପର ସ୍ନେହ ଏକାପରେ ଏସାଗଲା। ଏହିପରି, ମୈତ୍ରାବାରୁଣି ମଧ୍ୟ କୌଶିକ ସହିତ ଅକାରଣ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
କୌଶିକେନ ସମଂ ଭୂପ ଦୁଃଖଦଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । କୋ ନାମ ମାନଵୋ ଲୋକେ ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋଽପି ଵା
ହେ ଭୂପତି, କୌଶିକ ସହିତ ଏକାପରକୁ ଦୁଃଖ ଦେଲେ। ଏହି ଜଗତରେ କିଏ—ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବ, କିମ୍ବା ଦାନବ,
ଅହଙ୍କାରଜଯଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵଦା ସୁଖଭାଗ୍ଭଵେତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ରାଜଂଶ୍ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିର୍ମହତାମପି ଦୁର୍ଲଭା
ଅହଂକାରକୁ ଜୟ କରିଲେ, ସବୁବେଳେ ସୁଖ ଭୋଗ କରିପାରିବ? ତେଣୁ, ରାଜା, ମନର ପବିତ୍ରତା ମହାନ୍ମାନେ ପାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ।
ଯତ୍ନେନ ସାଧନୀଯା ସା ତଦ୍ଵିହୀନଂ ନିରର୍ଥକମ୍ । ତୀର୍ଥଂ ଦାନଂ ତପଃ ସତ୍ଯଂ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଧର୍ମସାଧନମ୍
ଏହାକୁ ଉଦ୍ୟମରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର; ଏହା ନଥିଲେ, ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ତପ, ସତ୍ୟ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ।
(ଶ୍ରଦ୍ଧାତ୍ର ତ୍ରିଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ରାଜସୀ ତଥା । ତାମସୀ ସର୍ଵଦେହେଷୁ ଦେହିନାଂ ଧର୍ମକର୍ମସୁ ॥ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଦୁର୍ଲଭା ଲୋକେ ଯଥୋକ୍ତଫଲଦା ସଦା । ତଦର୍ଧଫଲଦା ପ୍ରୋକ୍ତା ରାଜସୀ ଵିଧିସଂଯୁତା ॥ ତାମସୀ ତ୍ଵଫଲା ରାଜନ୍ନ ତୁ କୀର୍ତିକରୀ ପୁନଃ । କାମକ୍ରୋଧାଭିଭୂତାନାଂ ଜନାନାଂ ନୃପସତ୍ତମ ॥) ଵାସନାରହିତଂ କୃତ୍ଵା ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଶ୍ରଵଣାଦିନା । ତୀର୍ଥାଦିଷୁ ଵସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦେଵୀପୂଜନତତ୍ପରଃ
ମନକୁ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସେ ସଦା ତୀର୍ଥରେ ରହିବା ଉଚିତ, ଦେବୀ ପୂଜାରେ ଲଗିଥିବା, ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଗୁଣଗାନ, ଚରଣରେ ଧ୍ୟାନ କରି, କଳି ଦୋଷର ଭୟରେ ଅନୁସ୍ଥାନ କରିବା।
ଦେଵୀନାମାନି ଵଚସା ଗୃହ୍ଣଂସ୍ତସ୍ଯା ଗୁଣାନ୍ସ୍ତୁଵନ୍ । ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତସ୍ଯାଃ ପଦାମ୍ଭୋଜଂ କଲିଦୋଷଭଯାର୍ଦିତଃ
ଏଭଳି କରୁଥିବା ଲୋକର କଳି ଯୁଗରୁ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ; ଏକ ଅପରାଧୀ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ।
ଏଵଂ ତୁ କୁର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ନ କଦାଚିତ୍କଲେର୍ଭଯମ୍ । ଅନାଯାସେନ ସଂସାରାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ପାତକୀ ଜନଃ
ଏଭଳି କରୁଥିବା ଲୋକର କଳି ଯୁଗରୁ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ; ଏକ ଅପରାଧୀ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ସହଜରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଯାଏ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମୈତ୍ରାଵରୁଣିରିତିନାମଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ମୈତ୍ରାଵରୁଣିରିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନାମ ତସ୍ଯ ମୁନେଃ କଥମ୍ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାଭାଗ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତନୁଜସ୍ଯ ହ
ଜନମେଜୟ ପଚ୍ଛିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ 'ମୈତ୍ରାବରୁଣି' ନାମ କିପରି ମିଳିଲା? ଏହି ନାମ କିଏ ଦେଲେ, କିପରି ଦେଲେ?
କିମସୌ କର୍ମତୋ ନାମ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ ଗୁଣତସ୍ତଥା । ବ୍ରୂହି ମେ ଵଦତାଂଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣଂ ତସ୍ଯ ନାମଜମ୍
କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏହି ନାମ ମିଳିଲା? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନିବୋଧ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵସିଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ । ନିମିଶାପାତ୍ତନୁଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁନର୍ଜାତୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ନିମିଙ୍କର ଦେହ ଛାଡି ଏବଂ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଅତି ଚମକିଲେ।
ମିତ୍ରାଵରୁଣଯୋର୍ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତନ୍ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ମୈତ୍ରାଵରୁଣିରିତ୍ଯସ୍ମିଁଲ୍ଲୋକେ ସର୍ଵତ୍ର ପାର୍ଥିଵ
ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ସେ 'ମୈତ୍ରାବରୁଣି' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକନ୍ତି।
ରାଜୋଵାଚ କସ୍ମାଚ୍ଛପ୍ତଃ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମଜୋ ମୁନିଃ । ଚିତ୍ରମେତନ୍ମୁନିଂ ଲଗ୍ନୋ ରାଜ୍ଞଃ ଶାପୋଽତିଦାରୁଣଃ
ରାଜା ପଚ୍ଛିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିକୁ ଏକ ରାଜା କିପରି ଶାପ ଦେଲେ? ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଏକ ମୁନିଙ୍କୁ ଲାଗିଗଲା।
ଅନାଗସଂ ମୁନିଂ ରାଜା କିମସୌ ଶପ୍ତଵାନ୍ମୁନେ । କାରଣଂ ଵଦ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତସ୍ଯ ଶାପସ୍ଯ ମୂଲତଃ
ଅପରାଧ ନଥିବା ମୁନିକୁ ରାଜା କିପରି ଶାପ ଦେଲେ? ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏହି ଶାପର ମୂଳ କାରଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କାରଣଂ ତୁ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଵ ପୂର୍ଵଂ ଵିନିଶ୍ଚିତମ୍ । ସଂସାରୋଽଯଂ ତ୍ରିଭିର୍ଵ୍ଯାପ୍ତୋ ରାଜନ୍ମାଯାଗୁଣୈଃ କିଲ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଏହି କାରଣ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୋଲାସା କରିଛି। ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଭରିଯାଇଛି।
ଧର୍ମଂ କରୋତୁ ଭୂପାଲଶ୍ଚରନ୍ତୁ ତାପସାସ୍ତପଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ଗୁଣୈର୍ଵିଦ୍ଧଂ ନୋଜ୍ଜ୍ଵଲଂ ତଦ୍ଭଵେଦିହ
ରାଜାମାନେ ଧର୍ମ କରନ୍ତୁ, ତାପସମାନେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତୁ; ତଥାପି, ତିନିଟି ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଏଠାରେ ଚମକେ ନାହିଁ।
କାମକ୍ରୋଧାଭିଭୂତାଶ୍ଚ ରାଜାନୋ ମୁନଯସ୍ତଥା । ଲୋଭାହଙ୍କାରସଂଯୁକ୍ତାଶ୍ଚରନ୍ତି ଦୁଶ୍ଚରଂ ତପଃ
ରାଜା ଓ ମୁନିମାନେ ଅଭିଲାଷା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରି, ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
ଯଜନ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିଯା ରାଜନ୍ ରଜୋଗୁଣସମାଵୃତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତୁ ତଥା ରାଜନ୍ ନ କୋଽପି ସତ୍ତ୍ଵସଂଯୁତଃ
ରାଜା, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ରଜୋଗୁଣରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ରହିନାହିଁ।
ଋଷିଣାସୌ ନିମିଃ ଶପ୍ତସ୍ତେନ ଶପ୍ତୋ ମୁନିଃ ପୁନଃ । ଦୁଃଖାଦ୍ଦୁଃଖତରଂ ପ୍ରାପ୍ତାଵୁଭାଵପି ଵିଧେର୍ବଲାତ୍
ଏହି ମୁନି ନିମିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଏବଂ ନିମି ମୁନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ; ଦୁଇଜଣ ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ବ ଦୁଃଖଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ।
ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଃ କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିର୍ମନସଃ ଶୁଦ୍ଧିରୁଜ୍ଜ୍ଵଲା । ଦୁର୍ଲଭା ପ୍ରାଣିନାଂ ଭୂପ ସଂସାରେ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକେ
ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି, କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି, ମନର ଚମକଦାୟକ ଶୁଦ୍ଧି—ଏହି ତିନିଟି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତିନି ଗୁଣର ସଂସାରରେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ।
ପରାଶକ୍ତିପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ ନୋଲ୍ଲଂଘ୍ଯଃ କେନଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ଯସ୍ଯାନୁଗୃହମିଚ୍ଛେତ୍ସା ମୋଚଯତ୍ଯେଵ ତଂ କ୍ଷଣାତ୍
ପରାଶକ୍ତିର ଶକ୍ତି କେଉଁଠି କେଉଁଯେ କେଉଁଯଣ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଯାହାକୁ କୃପା କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେକୁ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ଦେଇଦିଅନ୍ତି।
ମହାନ୍ତୋଽପି ନ ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ହରିବ୍ରହ୍ମହରାଦଯଃ । ପାମରା ଅପି ମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ଯଥା ସତ୍ଯଵ୍ରତାଦଯଃ
ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ହର ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।
ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ହୃଦଯଂ କୋଽପି ନ ଵେତ୍ତି ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ତଥାପି ଭକ୍ତଵଶ୍ଯେଯଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ତିନି ଜଗତରେ କେଉଁଯଣ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଜାଣିନାହିଁ; ତଥାପି, ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ସେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ଅନୁଗତ।
ତସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଭକ୍ତିରାସ୍ଥେଯା ଦୋଷନିର୍ଭୂଲନାଯ ଚ । ରାଗଦମ୍ଭାଦିଯୁକ୍ତା ଚେତ୍ସା ଭକ୍ତିର୍ନାଶିନୀ ଭଵେତ୍
ଏହି ଭକ୍ତି ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ଭକ୍ତି ରାଗ, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାଏ।
ଇକ୍ଷ୍ଯାକୁକୁଲସମ୍ଭୂତୋ ନିମିର୍ନାମ ନରାଧିପଃ । ରୂପଵାନ୍ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଲୋକରଞ୍ଜକଃ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ନିମି; ସେ ରୂପବାନ, ଗୁଣମୟ, ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ, ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ।
ସତ୍ଯଵାଦୀ ଦାନପରୋ ଯାଜକୋ ଜ୍ଞାନଵାଚ୍ଛୁଚିଃ । ଦ୍ଵାଦଶସ୍ତନଯୋ ଧୀମାନ୍ପ୍ରଜାପାଲନତତ୍ପରଃ
ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦାନରେ ରତ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶୁଚି, ଦ୍ୱାଦଶମ ପୁତ୍ର, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପ୍ରଜାର ସୁରକ୍ଷାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ।
ପୁରଂ ନିଵେଶଯାମାସ ଗୌତମାଶ୍ରମସନ୍ନିଧୌ । ଜଯନ୍ତପୁରସଂଜ୍ଞଂ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ହିତାଯ ସଃ
ସେ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଜୟନ୍ତପୁର ନାମରେ ଏକ ସହର ତିଆରି କଲେ।
ବୁଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଯଜେଯମିତି ରାଜସୀ । ଯଜ୍ଞେନ ବହୁକାଲେନ ଦକ୍ଷିଣାସଂଯୁତେନ ଚ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା—'ମୁଁ ବଡ଼ ଦାନ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଯଜ୍ଞ କରିବି'।
ଇସ୍ଵାକୁଂ ପିତରଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଜ୍ଞକାର୍ଯାଯ ପାର୍ଥିଵଃ । କାରଯାମାସ ସମ୍ଭାରଂ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ମହାତ୍ମଭିଃ
ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ପିତା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ପଚାରି, ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ତୟାରି କଲେ।
ଭୃଗୁମଙ୍ଗିରସଂ ଚୈଵ ଵାମଦେଵଂ ଚ ଗୌତମମ୍ । ଵସିଷ୍ଠଂ ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ଚ ଋଚୀକଂ ପୁଲହଂ କ୍ରତୁମ୍
ସେ ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ବାମଦେବ, ଗୌତମ, ବସିଷ୍ଠ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଋଚୀକ, ପୁଲହ, ଓ କ୍ରତୁଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।