ତ୍ଵମପ୍ଯାଡିର୍ଭଵାଯୁଷ୍ମନ୍ ବକୋଽହଂ ଯାଵଦେଵ ହି । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ପରସ୍ପରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଶାପଂ ତୌ କ୍ରୋଧପୀଡିତୌ
ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେବା, ଏକ ଡାଙ୍କା ହେବେ; ମୁଁ ଏକ ଦେଖା ହେବି, ଏହି ଭଳି ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ବ୍ୟାସ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—ଏଭଳି, ଦୁଇଜଣ ରାଗରେ ଭରି ଏକାପରକୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଅଣ୍ଡଜୌ ତରସା ଜାତୌ ସରସ୍ଯାଡୀବକୌ ମୁନୀ । ଏକସ୍ମିନ୍ପାଦପେ ନୀଡଂ କୃତ୍ଵାସୌ ବକରୂପଭାକ୍
ଦୁଇ ମୁନି, ଡିଂଗା ମାନେ ଅଣ୍ଡୁ ରୁପରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଝିଅ ଝିଅ ହେଇ ଏକ ହ୍ରଦରେ ଡାଙ୍କା ଓ ଦେଖା ହେଲେ; ଏକ ଦେଖା ଗଛରେ ଏକ ଘଉଁ ତିଆରି କଲା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ଦିଵ୍ଯେ ସରସି ମାନସେ । ଅନ୍ଯସ୍ମିତ୍ପାଦପେ କୃତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠୋ ନୀଡମୁତ୍ତମମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦିବ୍ୟ ମାନସ ହ୍ରଦରେ ଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ଗଛରେ ବସିଷ୍ଠ ଏକ ଉତ୍ତମ ଘଉଁ ତିଆରି କଲେ।
ଆଡୀରୂପଧରସ୍ତସ୍ଥାଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଦ୍ଵେଷତତ୍ପରୌ । ଦିନେ ଦିନେ ତୌ ସଂଗ୍ରାମଂ ଚକ୍ରତୁଃ କ୍ରୋଧସଂଯୁତୌ
ଡାଙ୍କା ଓ ଦେଖା ରୁପ ଧରି, ଦୁଇଜଣ ଏକାପର ଉପରେ ଦ୍ୱେଷରେ ଲଗି ରହିଲେ; ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଇଜଣ ରାଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ।
ଦୁଃଖଦଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ କ୍ରନ୍ଦମାନାଵୁଭୌ ଭୃଶମ୍ । ଚଞ୍ଚୁପକ୍ଷପ୍ରହାରୈସ୍ତୁ ନଖାଘାତୈଃ ପରସ୍ପରମ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ, ଦୁଇଜଣ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରିଲେ; ଚଞ୍ଚୁ, ପାଖି, ନଖ ଦ୍ୱାରା ଏକାପରକୁ ଆଘାତ କରିଲେ।
ଜଘ୍ନତୂ ରୁଧିରକ୍ଲିନୌ ପୁଷ୍ପିତାଵିଵ କିଂଶୁକୌ । ଏଵଂ ବହୂନି ଵର୍ଷାଣି ପକ୍ଷିରୂପଧରୌ ମୁନୀ
ଦୁଇଜଣ ଏକାପରକୁ ଆଘାତ କରି, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲେ; ଦୁଇଟି ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛ ପରି। ଏଭଳି, ବହୁ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇ ମୁନି ପକ୍ଷୀ ରୁପରେ ରହିଲେ।
ସ୍ଥିତୌ ତତ୍ର ମହାରାଜ ଶାପପାଶେନ ଯନ୍ତ୍ରିତୌ । ରାଜୋଵାଚ କଥଂ ମୁକ୍ତୌ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ଶାପାଦ୍ଵସିଷ୍ଠକୌଶିକୌ
ମହାରାଜ, ଶାପର ଜାଲରେ ବନ୍ଧି ଦୁଇଜଣ ଏଠାରେ ରହିଲେ। ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ବସିଷ୍ଠ ଓ କୌଶିକ, ଦୁଇ ମୁନି, କିପରି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ?
ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଯୁଧ୍ଯମାନାବ୍ଵୁଭୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଏହା କହ, ମୋର ଭୟଙ୍କର ଆଗ୍ରହ ଅଛି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଦୁଇଜଣ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଦେଖି,
ତତ୍ରାଜଗାମାନିମିଷୈର୍ଵୃତଃ ସର୍ଵୈର୍ଦଯାପରୈଃ । ତାଵାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଜଗତ୍କର୍ତା ଯୁଦ୍ଧତୋ ଵିନିଵାର୍ଯ ଚ
ବ୍ରହ୍ମା, ଜଗତର ପିତାମହ, ଦୟାଳୁ ଅନିଦ୍ର ଦେବମାନେ ସହିତ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସ କରି, ଯୁଦ୍ଧରୁ ରୋକିଲେ।
ଶାପଂ ସଂମୋଚଯାମାସ ତଯୋଃ କ୍ଷିପ୍ତଂ ପରସ୍ପରମ୍ । ତତୋ ଜଗ୍ମୁଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵାନି ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନି ପଦ୍ମଭୂଃ
ସେ ଦୁଇଜଣ ଏକାପରକୁ ଦିଅଥିବା ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଓ ପଦ୍ମଜ, ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ।
ସତ୍ଯଲୋକଂ ଜଗାମାଶୁ ହଂସାରୂଢଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପ୍ଯଗାତ୍ତୂର୍ଣଂ ଵସିଷ୍ଠଃ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଗତଃ
ପଦ୍ମଜ, ହଂସ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଶୀଘ୍ର ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ବସିଷ୍ଠ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ମିଥଃ ସ୍ନେହଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଜାପତ୍ଯୁପଦେଶତଃ । ମୈତ୍ରାଵରୁଣିନାପ୍ଯେଵଂ କୃତଂ ଯୁଦ୍ଧମକାରଣମ୍
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ପରସ୍ପର ସ୍ନେହ ଏକାପରେ ଏସାଗଲା। ଏହିପରି, ମୈତ୍ରାବାରୁଣି ମଧ୍ୟ କୌଶିକ ସହିତ ଅକାରଣ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
କୌଶିକେନ ସମଂ ଭୂପ ଦୁଃଖଦଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । କୋ ନାମ ମାନଵୋ ଲୋକେ ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋଽପି ଵା
ହେ ଭୂପତି, କୌଶିକ ସହିତ ଏକାପରକୁ ଦୁଃଖ ଦେଲେ। ଏହି ଜଗତରେ କିଏ—ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବ, କିମ୍ବା ଦାନବ,
ଅହଙ୍କାରଜଯଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵଦା ସୁଖଭାଗ୍ଭଵେତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ରାଜଂଶ୍ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିର୍ମହତାମପି ଦୁର୍ଲଭା
ଅହଂକାରକୁ ଜୟ କରିଲେ, ସବୁବେଳେ ସୁଖ ଭୋଗ କରିପାରିବ? ତେଣୁ, ରାଜା, ମନର ପବିତ୍ରତା ମହାନ୍ମାନେ ପାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ।
ଯତ୍ନେନ ସାଧନୀଯା ସା ତଦ୍ଵିହୀନଂ ନିରର୍ଥକମ୍ । ତୀର୍ଥଂ ଦାନଂ ତପଃ ସତ୍ଯଂ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଧର୍ମସାଧନମ୍
ଏହାକୁ ଉଦ୍ୟମରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର; ଏହା ନଥିଲେ, ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ତପ, ସତ୍ୟ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ।
(ଶ୍ରଦ୍ଧାତ୍ର ତ୍ରିଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ରାଜସୀ ତଥା । ତାମସୀ ସର୍ଵଦେହେଷୁ ଦେହିନାଂ ଧର୍ମକର୍ମସୁ ॥ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଦୁର୍ଲଭା ଲୋକେ ଯଥୋକ୍ତଫଲଦା ସଦା । ତଦର୍ଧଫଲଦା ପ୍ରୋକ୍ତା ରାଜସୀ ଵିଧିସଂଯୁତା ॥ ତାମସୀ ତ୍ଵଫଲା ରାଜନ୍ନ ତୁ କୀର୍ତିକରୀ ପୁନଃ । କାମକ୍ରୋଧାଭିଭୂତାନାଂ ଜନାନାଂ ନୃପସତ୍ତମ ॥) ଵାସନାରହିତଂ କୃତ୍ଵା ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଶ୍ରଵଣାଦିନା । ତୀର୍ଥାଦିଷୁ ଵସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦେଵୀପୂଜନତତ୍ପରଃ
ମନକୁ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସେ ସଦା ତୀର୍ଥରେ ରହିବା ଉଚିତ, ଦେବୀ ପୂଜାରେ ଲଗିଥିବା, ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଗୁଣଗାନ, ଚରଣରେ ଧ୍ୟାନ କରି, କଳି ଦୋଷର ଭୟରେ ଅନୁସ୍ଥାନ କରିବା।
ଦେଵୀନାମାନି ଵଚସା ଗୃହ୍ଣଂସ୍ତସ୍ଯା ଗୁଣାନ୍ସ୍ତୁଵନ୍ । ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତସ୍ଯାଃ ପଦାମ୍ଭୋଜଂ କଲିଦୋଷଭଯାର୍ଦିତଃ
ଏଭଳି କରୁଥିବା ଲୋକର କଳି ଯୁଗରୁ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ; ଏକ ଅପରାଧୀ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ।
ଏଵଂ ତୁ କୁର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ନ କଦାଚିତ୍କଲେର୍ଭଯମ୍ । ଅନାଯାସେନ ସଂସାରାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ପାତକୀ ଜନଃ
ଏଭଳି କରୁଥିବା ଲୋକର କଳି ଯୁଗରୁ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ; ଏକ ଅପରାଧୀ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ସହଜରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଯାଏ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମୈତ୍ରାଵରୁଣିରିତିନାମଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ମୈତ୍ରାଵରୁଣିରିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନାମ ତସ୍ଯ ମୁନେଃ କଥମ୍ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାଭାଗ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତନୁଜସ୍ଯ ହ
ଜନମେଜୟ ପଚ୍ଛିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ 'ମୈତ୍ରାବରୁଣି' ନାମ କିପରି ମିଳିଲା? ଏହି ନାମ କିଏ ଦେଲେ, କିପରି ଦେଲେ?
କିମସୌ କର୍ମତୋ ନାମ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ ଗୁଣତସ୍ତଥା । ବ୍ରୂହି ମେ ଵଦତାଂଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣଂ ତସ୍ଯ ନାମଜମ୍
କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏହି ନାମ ମିଳିଲା? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନିବୋଧ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵସିଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ । ନିମିଶାପାତ୍ତନୁଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁନର୍ଜାତୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ନିମିଙ୍କର ଦେହ ଛାଡି ଏବଂ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଅତି ଚମକିଲେ।
ମିତ୍ରାଵରୁଣଯୋର୍ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତନ୍ନାମ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ମୈତ୍ରାଵରୁଣିରିତ୍ଯସ୍ମିଁଲ୍ଲୋକେ ସର୍ଵତ୍ର ପାର୍ଥିଵ
ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ସେ 'ମୈତ୍ରାବରୁଣି' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକନ୍ତି।
ରାଜୋଵାଚ କସ୍ମାଚ୍ଛପ୍ତଃ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମଜୋ ମୁନିଃ । ଚିତ୍ରମେତନ୍ମୁନିଂ ଲଗ୍ନୋ ରାଜ୍ଞଃ ଶାପୋଽତିଦାରୁଣଃ
ରାଜା ପଚ୍ଛିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିକୁ ଏକ ରାଜା କିପରି ଶାପ ଦେଲେ? ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଏକ ମୁନିଙ୍କୁ ଲାଗିଗଲା।
ଅନାଗସଂ ମୁନିଂ ରାଜା କିମସୌ ଶପ୍ତଵାନ୍ମୁନେ । କାରଣଂ ଵଦ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତସ୍ଯ ଶାପସ୍ଯ ମୂଲତଃ
ଅପରାଧ ନଥିବା ମୁନିକୁ ରାଜା କିପରି ଶାପ ଦେଲେ? ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏହି ଶାପର ମୂଳ କାରଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କାରଣଂ ତୁ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଵ ପୂର୍ଵଂ ଵିନିଶ୍ଚିତମ୍ । ସଂସାରୋଽଯଂ ତ୍ରିଭିର୍ଵ୍ଯାପ୍ତୋ ରାଜନ୍ମାଯାଗୁଣୈଃ କିଲ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଏହି କାରଣ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୋଲାସା କରିଛି। ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଭରିଯାଇଛି।
ଧର୍ମଂ କରୋତୁ ଭୂପାଲଶ୍ଚରନ୍ତୁ ତାପସାସ୍ତପଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ତୁ ଗୁଣୈର୍ଵିଦ୍ଧଂ ନୋଜ୍ଜ୍ଵଲଂ ତଦ୍ଭଵେଦିହ
ରାଜାମାନେ ଧର୍ମ କରନ୍ତୁ, ତାପସମାନେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତୁ; ତଥାପି, ତିନିଟି ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଏଠାରେ ଚମକେ ନାହିଁ।
କାମକ୍ରୋଧାଭିଭୂତାଶ୍ଚ ରାଜାନୋ ମୁନଯସ୍ତଥା । ଲୋଭାହଙ୍କାରସଂଯୁକ୍ତାଶ୍ଚରନ୍ତି ଦୁଶ୍ଚରଂ ତପଃ
ରାଜା ଓ ମୁନିମାନେ ଅଭିଲାଷା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରି, ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
ଯଜନ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିଯା ରାଜନ୍ ରଜୋଗୁଣସମାଵୃତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତୁ ତଥା ରାଜନ୍ ନ କୋଽପି ସତ୍ତ୍ଵସଂଯୁତଃ
ରାଜା, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ରଜୋଗୁଣରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ରହିନାହିଁ।
ଋଷିଣାସୌ ନିମିଃ ଶପ୍ତସ୍ତେନ ଶପ୍ତୋ ମୁନିଃ ପୁନଃ । ଦୁଃଖାଦ୍ଦୁଃଖତରଂ ପ୍ରାପ୍ତାଵୁଭାଵପି ଵିଧେର୍ବଲାତ୍
ଏହି ମୁନି ନିମିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଏବଂ ନିମି ମୁନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ; ଦୁଇଜଣ ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ବ ଦୁଃଖଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ।
ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଃ କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିର୍ମନସଃ ଶୁଦ୍ଧିରୁଜ୍ଜ୍ଵଲା । ଦୁର୍ଲଭା ପ୍ରାଣିନାଂ ଭୂପ ସଂସାରେ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକେ
ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି, କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି, ମନର ଚମକଦାୟକ ଶୁଦ୍ଧି—ଏହି ତିନିଟି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତିନି ଗୁଣର ସଂସାରରେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ।