ଶୁନଃଶେପୋଽପି ତଂ ମନ୍ତ୍ରମସକୃଦ୍ଵଧକର୍ଶିତଃ । ସ୍ତୁତସ୍ଵରେଣ ଚୁକ୍ରୋଶ ସଂସ୍ମରନ୍ଵରୁଣଂ ଭୃଶମ୍
ଶୁନଃଶେପ, ମୃତ୍ୟୁର ଭୟରେ ବାରମ୍ବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା, ସେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ପଢିଲେ, ଭଳି ଭାବେ ବରୁଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସ୍ତୁଵନ୍ତଂ ମୁନିପୁତ୍ରଂ ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵୈ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ତତ୍ରାଗତ୍ଯ ଶୁନଃଶେପଂ ମୁମୋଚ କରୁଣାର୍ଣଵଃ
ମୁନିପୁତ୍ର ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛି ବୋଲି ଜାଣି, ଜଳର ମାଲିକ ଏଠାକୁ ଆସି, ଶୁନଃଶେପକୁ ଦୟାର ନଦୀ ହୋଇ ମୁକ୍ତ କଲେ।
ରୋଗହୀନଂ ନୃପଂ କୃତ୍ଵା ଵରୁଣଃ ସ୍ଵଗୃହଂ ଯଯୌ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ତଂ ପୁତ୍ରଂ କୃତଵାନ୍ମୋଚିତଂ ମୃତେଃ
ରାଜାଙ୍କୁ ରୋଗମୁକ୍ତ କରି, ବରୁଣ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ପରେ ପୁଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ନ କୃତଂ ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞା କୌଶିକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ରୋଷଂ ଦଧାର ମନସା ରାଜୋପରି ସ ଗାଧିଜଃ
ରାଜା କୌଶିକ ମହାତ୍ମାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେନି; ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ରାଜା ପ୍ରତି ମନରେ କ୍ରୋଧ ଧରିଲେ।
ଏକସ୍ମିନ୍ସମଯେ ରାଜା ହଯାରୂଢୋ ଵନଂ ଗତଃ । ସୂକରଂ ହନ୍ତୁକାମସ୍ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କୌଶିକୀତଟେ
ଏକ ଦିନ, ରାଜା ଘୋଡା ଚଢି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ କୌଶିକୀ ନଦୀ ତଟରେ ଶୁଅ ମାରିବାକୁ ଚାହିଲେ।
ଵୃଦ୍ଧବ୍ରାହ୍ମଣଵେଷେଣ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଵଞ୍ଚିତଃ । ସର୍ଵସ୍ଵଂ ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ତସ୍ଯ ଗୃହୀତଂ ରାଜ୍ଯମଦ୍ଭୁତମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଭୂମିକା ନେଇ ରାଜାକୁ ଠକିଲେ; ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଚାହିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଦଖଲ କଲେ।
ପୀଡିତୋଽସୌ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଯଜମାନୋ ଯତୋ ଭୃଶମ୍ । ଵସିଷ୍ଠଃ କୌଶିକଂ ପ୍ରାହ ଵନେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ; ବଶିଷ୍ଠ ବନରେ ଯାଞ୍ଚାରେ ଆସିଥିବା କୌଶିକଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାଧମ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ଵୃଥା ବ୍ରାହ୍ମଣଵେଷଭୃତ୍ । ବକଧର୍ମ ଵୃଥା କିଂ ତ୍ଵଂ ଗର୍ଵଂ ଵହସି ଦାମ୍ଭିକ
ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟର ନିମ୍ନତମ, ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣର ଭୂଷା ଅପରାଥରେ ପିନ୍ଧିଛ; ବକ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସରିଛ; କାହିଁକି ଏତେ ଅହଂକାର ଧରୁଛ, ମୃଷ୍ଟ?
କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଯା ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯଜମାନୋ ମମାପ୍ଯସୌ । ଅପରାଧଂ ଵିନା ଜାଲ୍ମ ଗମିତୋ ଦୁଃଖମଦ୍ଭୁତମ୍
ମୋର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ରାଜା, ଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରପତି, କାହିଁକି ତୁମେ ଅପରାଥ ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପକାଇଦେଲେ?
ବକଧ୍ଯାନପରୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଵୈ ବକୋ ଭଵ । ଇତି ଶପ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ କୌଶିକଃ ପ୍ରାହ ତଂ ପୁନଃ
ତୁମେ ବକ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିବାରୁ, ତୁମେ ବକ ହେବ; ବଶିଷ୍ଠ ଏପରି ଶାପ ଦେଲେ, କୌଶିକ ପୁଣି ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵମପ୍ଯାଡିର୍ଭଵାଯୁଷ୍ମନ୍ ବକୋଽହଂ ଯାଵଦେଵ ହି । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ପରସ୍ପରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଶାପଂ ତୌ କ୍ରୋଧପୀଡିତୌ
ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେବା, ଏକ ଡାଙ୍କା ହେବେ; ମୁଁ ଏକ ଦେଖା ହେବି, ଏହି ଭଳି ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ବ୍ୟାସ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—ଏଭଳି, ଦୁଇଜଣ ରାଗରେ ଭରି ଏକାପରକୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଅଣ୍ଡଜୌ ତରସା ଜାତୌ ସରସ୍ଯାଡୀବକୌ ମୁନୀ । ଏକସ୍ମିନ୍ପାଦପେ ନୀଡଂ କୃତ୍ଵାସୌ ବକରୂପଭାକ୍
ଦୁଇ ମୁନି, ଡିଂଗା ମାନେ ଅଣ୍ଡୁ ରୁପରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଝିଅ ଝିଅ ହେଇ ଏକ ହ୍ରଦରେ ଡାଙ୍କା ଓ ଦେଖା ହେଲେ; ଏକ ଦେଖା ଗଛରେ ଏକ ଘଉଁ ତିଆରି କଲା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ଦିଵ୍ଯେ ସରସି ମାନସେ । ଅନ୍ଯସ୍ମିତ୍ପାଦପେ କୃତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠୋ ନୀଡମୁତ୍ତମମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦିବ୍ୟ ମାନସ ହ୍ରଦରେ ଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ଗଛରେ ବସିଷ୍ଠ ଏକ ଉତ୍ତମ ଘଉଁ ତିଆରି କଲେ।
ଆଡୀରୂପଧରସ୍ତସ୍ଥାଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଦ୍ଵେଷତତ୍ପରୌ । ଦିନେ ଦିନେ ତୌ ସଂଗ୍ରାମଂ ଚକ୍ରତୁଃ କ୍ରୋଧସଂଯୁତୌ
ଡାଙ୍କା ଓ ଦେଖା ରୁପ ଧରି, ଦୁଇଜଣ ଏକାପର ଉପରେ ଦ୍ୱେଷରେ ଲଗି ରହିଲେ; ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଇଜଣ ରାଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ।
ଦୁଃଖଦଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ କ୍ରନ୍ଦମାନାଵୁଭୌ ଭୃଶମ୍ । ଚଞ୍ଚୁପକ୍ଷପ୍ରହାରୈସ୍ତୁ ନଖାଘାତୈଃ ପରସ୍ପରମ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ, ଦୁଇଜଣ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରିଲେ; ଚଞ୍ଚୁ, ପାଖି, ନଖ ଦ୍ୱାରା ଏକାପରକୁ ଆଘାତ କରିଲେ।
ଜଘ୍ନତୂ ରୁଧିରକ୍ଲିନୌ ପୁଷ୍ପିତାଵିଵ କିଂଶୁକୌ । ଏଵଂ ବହୂନି ଵର୍ଷାଣି ପକ୍ଷିରୂପଧରୌ ମୁନୀ
ଦୁଇଜଣ ଏକାପରକୁ ଆଘାତ କରି, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲେ; ଦୁଇଟି ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛ ପରି। ଏଭଳି, ବହୁ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇ ମୁନି ପକ୍ଷୀ ରୁପରେ ରହିଲେ।
ସ୍ଥିତୌ ତତ୍ର ମହାରାଜ ଶାପପାଶେନ ଯନ୍ତ୍ରିତୌ । ରାଜୋଵାଚ କଥଂ ମୁକ୍ତୌ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ଶାପାଦ୍ଵସିଷ୍ଠକୌଶିକୌ
ମହାରାଜ, ଶାପର ଜାଲରେ ବନ୍ଧି ଦୁଇଜଣ ଏଠାରେ ରହିଲେ। ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ବସିଷ୍ଠ ଓ କୌଶିକ, ଦୁଇ ମୁନି, କିପରି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ?
ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଯୁଧ୍ଯମାନାବ୍ଵୁଭୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଏହା କହ, ମୋର ଭୟଙ୍କର ଆଗ୍ରହ ଅଛି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଦୁଇଜଣ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଦେଖି,
ତତ୍ରାଜଗାମାନିମିଷୈର୍ଵୃତଃ ସର୍ଵୈର୍ଦଯାପରୈଃ । ତାଵାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଜଗତ୍କର୍ତା ଯୁଦ୍ଧତୋ ଵିନିଵାର୍ଯ ଚ
ବ୍ରହ୍ମା, ଜଗତର ପିତାମହ, ଦୟାଳୁ ଅନିଦ୍ର ଦେବମାନେ ସହିତ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସ କରି, ଯୁଦ୍ଧରୁ ରୋକିଲେ।
ଶାପଂ ସଂମୋଚଯାମାସ ତଯୋଃ କ୍ଷିପ୍ତଂ ପରସ୍ପରମ୍ । ତତୋ ଜଗ୍ମୁଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵାନି ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନି ପଦ୍ମଭୂଃ
ସେ ଦୁଇଜଣ ଏକାପରକୁ ଦିଅଥିବା ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଓ ପଦ୍ମଜ, ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ।
ସତ୍ଯଲୋକଂ ଜଗାମାଶୁ ହଂସାରୂଢଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପ୍ଯଗାତ୍ତୂର୍ଣଂ ଵସିଷ୍ଠଃ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଗତଃ
ପଦ୍ମଜ, ହଂସ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଶୀଘ୍ର ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ବସିଷ୍ଠ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ମିଥଃ ସ୍ନେହଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଜାପତ୍ଯୁପଦେଶତଃ । ମୈତ୍ରାଵରୁଣିନାପ୍ଯେଵଂ କୃତଂ ଯୁଦ୍ଧମକାରଣମ୍
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ପରସ୍ପର ସ୍ନେହ ଏକାପରେ ଏସାଗଲା। ଏହିପରି, ମୈତ୍ରାବାରୁଣି ମଧ୍ୟ କୌଶିକ ସହିତ ଅକାରଣ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
କୌଶିକେନ ସମଂ ଭୂପ ଦୁଃଖଦଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । କୋ ନାମ ମାନଵୋ ଲୋକେ ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋଽପି ଵା
ହେ ଭୂପତି, କୌଶିକ ସହିତ ଏକାପରକୁ ଦୁଃଖ ଦେଲେ। ଏହି ଜଗତରେ କିଏ—ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବ, କିମ୍ବା ଦାନବ,
ଅହଙ୍କାରଜଯଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵଦା ସୁଖଭାଗ୍ଭଵେତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ରାଜଂଶ୍ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିର୍ମହତାମପି ଦୁର୍ଲଭା
ଅହଂକାରକୁ ଜୟ କରିଲେ, ସବୁବେଳେ ସୁଖ ଭୋଗ କରିପାରିବ? ତେଣୁ, ରାଜା, ମନର ପବିତ୍ରତା ମହାନ୍ମାନେ ପାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ।
ଯତ୍ନେନ ସାଧନୀଯା ସା ତଦ୍ଵିହୀନଂ ନିରର୍ଥକମ୍ । ତୀର୍ଥଂ ଦାନଂ ତପଃ ସତ୍ଯଂ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଧର୍ମସାଧନମ୍
ଏହାକୁ ଉଦ୍ୟମରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର; ଏହା ନଥିଲେ, ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ତପ, ସତ୍ୟ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ।
(ଶ୍ରଦ୍ଧାତ୍ର ତ୍ରିଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ରାଜସୀ ତଥା । ତାମସୀ ସର୍ଵଦେହେଷୁ ଦେହିନାଂ ଧର୍ମକର୍ମସୁ ॥ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଦୁର୍ଲଭା ଲୋକେ ଯଥୋକ୍ତଫଲଦା ସଦା । ତଦର୍ଧଫଲଦା ପ୍ରୋକ୍ତା ରାଜସୀ ଵିଧିସଂଯୁତା ॥ ତାମସୀ ତ୍ଵଫଲା ରାଜନ୍ନ ତୁ କୀର୍ତିକରୀ ପୁନଃ । କାମକ୍ରୋଧାଭିଭୂତାନାଂ ଜନାନାଂ ନୃପସତ୍ତମ ॥) ଵାସନାରହିତଂ କୃତ୍ଵା ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଶ୍ରଵଣାଦିନା । ତୀର୍ଥାଦିଷୁ ଵସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦେଵୀପୂଜନତତ୍ପରଃ
ମନକୁ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସେ ସଦା ତୀର୍ଥରେ ରହିବା ଉଚିତ, ଦେବୀ ପୂଜାରେ ଲଗିଥିବା, ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଗୁଣଗାନ, ଚରଣରେ ଧ୍ୟାନ କରି, କଳି ଦୋଷର ଭୟରେ ଅନୁସ୍ଥାନ କରିବା।
ଦେଵୀନାମାନି ଵଚସା ଗୃହ୍ଣଂସ୍ତସ୍ଯା ଗୁଣାନ୍ସ୍ତୁଵନ୍ । ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତସ୍ଯାଃ ପଦାମ୍ଭୋଜଂ କଲିଦୋଷଭଯାର୍ଦିତଃ
ଏଭଳି କରୁଥିବା ଲୋକର କଳି ଯୁଗରୁ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ; ଏକ ଅପରାଧୀ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ।
ଏଵଂ ତୁ କୁର୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ନ କଦାଚିତ୍କଲେର୍ଭଯମ୍ । ଅନାଯାସେନ ସଂସାରାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ପାତକୀ ଜନଃ
ଏଭଳି କରୁଥିବା ଲୋକର କଳି ଯୁଗରୁ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ; ଏକ ଅପରାଧୀ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ସହଜରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଯାଏ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମୈତ୍ରାଵରୁଣିରିତିନାମଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ମୈତ୍ରାଵରୁଣିରିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନାମ ତସ୍ଯ ମୁନେଃ କଥମ୍ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାଭାଗ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତନୁଜସ୍ଯ ହ
ଜନମେଜୟ ପଚ୍ଛିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ 'ମୈତ୍ରାବରୁଣି' ନାମ କିପରି ମିଳିଲା? ଏହି ନାମ କିଏ ଦେଲେ, କିପରି ଦେଲେ?
କିମସୌ କର୍ମତୋ ନାମ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ ଗୁଣତସ୍ତଥା । ବ୍ରୂହି ମେ ଵଦତାଂଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣଂ ତସ୍ଯ ନାମଜମ୍
କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏହି ନାମ ମିଳିଲା? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ କହନ୍ତୁ।