ନିର୍ଜଲେ ଵିପୁଲେ ଦେଶେ ହନସ୍ଵ ମଧୁସୂଦନ । ଵଧ୍ଯାଵାଵାଂ ତୁ ଭଵତଃ ସତ୍ଯଵାଗ୍ଭଵ ମାଧଵ
'ବିଶାଳ ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ, ମଧୁସୂଦନ, ଆମକୁ ମାର। ଆମେ ତୁମ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ମାଧବ, ସତ୍ୟବାଦୀ ରୁହ।'
ସ୍ମୃତ୍ଵା ଚକ୍ରଂ ତଦା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତାଵୁଵାଚ ହସନ୍ହରିଃ । ହନ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ଵାଂ ମହାଭାଗୌ ନିର୍ଜଲେ ଵିପୁଲେ ସ୍ଥଲେ
ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ହସି କହିଲେ— 'ଆଜି ମୁଁ ଦୁଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀକୁ ବିଶାଳ ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ ମାରିଦେବି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଦେଵଦେଵେଶ ଊରୂ କୃତ୍ଵାତିଵିସ୍ତରୌ । ଦର୍ଶଯାମାସ ତୌ ତତ୍ର ନିର୍ଜଲଂ ଚ ଜଲୋପରି
ଏଭଳି କହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଉରୁକୁ ବହୁତ ବଡ଼ କରିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ପାଣି ଉପରେ ଶୁଷ୍କ ଭାବରେ ଦେଖାଇଲେ।
ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ଦାନଵୌ ଵାରି ଶିରସୀ ମୁଞ୍ଚତାମିହ । ସତ୍ଯଵାଗହମଦ୍ଯୈଵ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଚ ଵାଂ ତଥା
ଏଠାରେ କୌଣସି ପାଣି ନାହିଁ, ହେ ଦାନବମାନେ, ତୁମେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ମୋ ଉରୁ ଉପରେ ରଖ। ମୁଁ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଏବଂ ଆଜି ମୁଁ ତୁମେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିପରି ହେବି।
ତଦାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତଥ୍ଯଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ଚ ତୌ । ଵର୍ଧଯାମାସତୁର୍ଦେହଂ ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରକମ୍
ସେଇ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ମନରେ ଭାବି, ସେଇ ଦୁଇ ଦାନବ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ହଜାର ଯୋଜନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ କରିଦେଲେ।
ଭଗଵାନ୍ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଚକ୍ରେ ଜଘନଂ ଵିସ୍ମିତୌ ତଦା । ଶୀର୍ଷେ ସନ୍ଦଧତାଂ ତତ୍ର ଜଘନେ ପରମାଦ୍ଭୁତେ
ତାପରେ ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ଉରୁକୁ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼ କରିଦେଲେ, ଯାହା ଦେଖି ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ମୁଣ୍ଡ ଉରୁ ଉପରେ ରଖିଲେ।
ରଥାଂଗେନ ତଦା ଛିନ୍ନେ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା । ଜଘନୋପରି ଵେଗେନ ପ୍ରକୃଷ୍ଟେ ଶିରସୀ ତଯୋଃ
ସେଇବେଳେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ରଥର ଚକା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଉରୁ ଉପରେ ଥିବା ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦେଲେ।
ଗତପ୍ରାଣୌ ତଦା ଜାତୌ ଦାନଵୌ ମଧୁକୈଟଭୌ । ସାଗରଃ ସକଲୋ ଵ୍ଯାପ୍ତସ୍ତଦା ଵୈ ମେଦସା ତଯୋଃ
ସେଇ ସମୟରେ ମଧୁ ଏବଂ କୈଟଭ ଦୁଇ ଦାନବ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଗର ପୂରିଗଲା।
ମେଦିନୀତି ତତୋ ଜାତଂ ନାମ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଃ ସମନ୍ତତଃ । ଅଭକ୍ଷ୍ଯା ମୃତ୍ତିକା ତେନ କାରଣେନ ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ
ସେଇ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତଠାରେ 'ମେଦିନୀ' ନାମ ହେଲା। ଏହି କାରଣରୁ ମୁନିମାନେ ମାଟିକୁ ଖାଇବା ଅଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ଇତି ଵଃ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ମହାଵିଦ୍ଯା ମହାମାଯା ସେଵନୀଯା ସଦା ବୁଧୈଃ
ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୁଁ କହିଦେଲି। ମହାବିଦ୍ୟା ଏବଂ ମହାମାୟାକୁ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଆରାଧ୍ଯା ପରମା ଶକ୍ତିଃ ସର୍ଵୈରପି ସୁରାସୁରୈଃ । ନାତଃ ପରତରଂ କିଞ୍ଚିଦଧିକଂ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ତିନି ଭୁବନରେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ।
ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ପୁନଃ ସତ୍ଯଂ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥନିର୍ଣଯଃ । ପୂଜନୀଯା ପରା ଶକ୍ତିର୍ନିର୍ଗୁଣା ସଗୁଣାଥଵା
ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ପୁଣି ସତ୍ୟ—ଏହି ହେଉଛି ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥର ନିଷ୍ପତ୍ତି। ନିର୍ଗୁଣ କିମ୍ବା ସଗୁଣ ଯେପରି ହେଉନାହିଁ, ପରାଶକ୍ତି ସଦା ପୂଜନୀୟ।
ଶିଵଵରଦାନଵର୍ଣନମ୍ ଋଷଯ ଊଚୁଃ ସୂତ ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନାମିତତେଜସା । କୃତ୍ଵା ପୁରାଣମଖିଲଂ ଶୁକାଯାଧ୍ଯାପିତଂ ଶୁଭମ୍
ଶିବଙ୍କର ଦାନବମାନେକୁ ଦିଆ ଆଶୀର୍ବାଦର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ସୂତ, ତୁମେ ପୂର୍ବେ କହିଥିଲେ ଯେ, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସ ଏହି ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ରଚନା କରି ଶୁକଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଥିଲେ।
ଵ୍ଯାସେନ ତୁ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା କଥମୁତ୍ପାଦିତଃ ଶୁକଃ । ଵିସ୍ତରଂ ବ୍ରୂହି ସକଲଂ ଯଚ୍ଛ୍ରୁତଂ କୃଷ୍ଣତସ୍ତ୍ଵଯା
କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସ ତପସ୍ୟା କରି କିପରି ଶୁକଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ? କୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁ ସବୁ ଶୁଣିଛ, ସେସବୁ ଏଖାନ୍ତିକ ଭାବରେ ଆମକୁ କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୁକୋତ୍ପତ୍ତିଂ ଵ୍ଯାସାତ୍ସତ୍ଯଵତୀସୁତାତ୍ । ଯଥୋତ୍ପନ୍ନଃ ଶୁକଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଯୋଗିନାଂ ପ୍ରଵରୋ ମୁନିଃ
ସୂତ କହିଲେ: ମୁଁ ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଶୁକଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି, ଯେଉଁ ଶୁକ ସଂଯମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ମେରୁଶୃଙ୍ଗେ ମହାରମ୍ଯେ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ତପଶ୍ଚଚାର ସୋଽତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ଏକ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଜପନ୍ନେକାକ୍ଷରଂ ମନ୍ତ୍ରଂ ଵାଗ୍ବୀଜଂ ନାରଦାଚ୍ଛ୍ରୁତମ୍ । ଧ୍ଯାଯନ୍ପରାଂ ମହାମାଯାଂ ପୁତ୍ରକାମସ୍ତପୋନିଧିଃ
ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିବା ଏକାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ପୁଅ ଆଶାରେ ତାଙ୍କର ମନକୁ ପରା ମହାମାୟା ଉପରେ ଲଗାଇ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଲେ।
ଅଗ୍ନେର୍ଭୂମେସ୍ତଥା ଵାଯୋରନ୍ତରିକ୍ଷସ୍ଯ ଚାପ୍ଯଯମ୍ । ଵୀର୍ଯେଣ ସମ୍ମିତଃ ପୁତ୍ରୋ ମମ ଭୂଯାଦିତି ସ୍ମ ହ
ମୋ ପୁଅ ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ—ଏହିପରି ସେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ଅତିଷ୍ଠତ୍ସ ଗତାହାରଃ ଶତସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରଭୁଃ । ଆରାଧଯନ୍ମହାଦେଵଂ ତଥୈଵ ଚ ସଦାଶିଵାମ୍
ସେ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନାହାର ରହି, ମହାଦେବ ଓ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ଶକ୍ତିଃ ସର୍ଵତ୍ର ପୂଜ୍ଯେତି ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅଶକ୍ତୋ ନିନ୍ଦ୍ଯତେ ଲୋକେ ଶକ୍ତସ୍ତୁ ପରିପୂଜ୍ଯତେ
ପୁନଃପୁନଃ ଭାବିଲେ—ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ପୂଜ୍ୟ। ଯିଏ ଅଶକ୍ତ, ସେ ଲୋକରେ ନିନ୍ଦିତ; ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ ପାଏ।
ଯତ୍ର ପର୍ଵତଶୃଙ୍ଗେ ଵୈ କର୍ଣିକାରଵନାଦ୍ଭୁତେ । କ୍ରୀଡନ୍ତି ଦେଵତାଃ ସର୍ଵେ ମୁନଯଶ୍ଚ ତପୋଽଧିକାଃ
ସେଠାରେ, ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଓ ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ମହାମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳିବା ଓ ବିହାର କରନ୍ତି।
ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରା ମରୁତଶ୍ଚାଶ୍ଵିନୌ ତଥା । ଵସନ୍ତି ମୁନଯୋ ଯତ୍ର ଯେ ଚାନ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମାଃ
ସେଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ମରୁତ, ଦୁଇ ଆଶ୍ୱିନୀ ଓ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଥମ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରହନ୍ତି।
ତତ୍ର ହେମଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗେ ସଂଗୀତଧ୍ଵନିନାଦିତେ । ତପଶ୍ଚଚାର ଧର୍ମାତ୍ମା ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ
ସେ ସୁନା ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଉପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଙ୍ଗୀତର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜିଥାଏ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ, ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ତତୋଽସ୍ଯ ତେଜସା ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍ । ଅଗ୍ନିଵର୍ଣା ଜଟା ଜାତା ପାରାଶର୍ଯସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ପାରାଶରଙ୍କ ପୁଅ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାସଙ୍କର ଜଟା ଅଗ୍ନି ପରି ରଙ୍ଗିନ ହୋଇଗଲା।
ତତୋଽସ୍ଯ ତେଜ ଆଲକ୍ଷ୍ଯ ଭଯମାପ ଶଚୀପତିଃ । ତୁରାସାହଂ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଯତ୍ରସ୍ତଂ ଶ୍ରମାତୁରମ୍
ତାଙ୍କର ତେଜ ଦେଖି ଶଚୀଙ୍କ ପତି ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ତୁରାସାହଙ୍କୁ ଏଭଳି ଭୟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ତରସିଥିବା ଦେଖି—
ଉଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ରୁଦ୍ରୋ ମଘଵନ୍ତଂ ତଥାସ୍ଥିତମ୍ । ଶଙ୍କର ଉଵାଚ କଥମିନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯ ଭୀତୋଽସି କିଂ ଦୁଃଖଂ ତେ ସୁରେଶ୍ଵର
ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର, ଏଭଳି ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ମଘବାନ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଏବେ କାହିଁକି ତୁମେ ଭୟଭୀତ? କଣ ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ହେଉଛି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ?'
ଅମର୍ଷୋ ନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତାପସେଷୁ କଦାଚନ । ତପଶ୍ଚରନ୍ତି ମୁନଯୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାଂ ଶକ୍ତିସଂଯୁତମ୍
ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ରିଷ୍ଟି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି ଜାଣି, ମୁନିମାନେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
ନ ତ୍ଵେତେଽହିତମିଚ୍ଛନ୍ତି ତାପସାଃ ସର୍ଵଥୈଵ ହି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଚନଃ ଶକ୍ରସ୍ତମୁଵାଚ ଵୃଷଧ୍ଵଜମ୍
ଏହି ତପସ୍ବୀମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ କାହାରି କ୍ଷତି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ; ଏପରି କଥା ଶୁଣି ଶକ୍ର ବୃଷଧ୍ୱଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
କସ୍ମାତ୍ତପସ୍ଯତି ଵ୍ଯାସଃ କୋଽର୍ଥସ୍ତସ୍ଯ ମନୋଗତଃ । ଶିଵ ଉଵାଚ ପାରାଶର୍ଯସ୍ତୁ ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ତପଶ୍ଚରତି ଦୁଶ୍ଚରମ୍
'ବ୍ୟାସ କାହିଁକି ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି? ତାଙ୍କ ମନରେ କଣ ଇଚ୍ଛା ଅଛି?' ଶିବ କହିଲେ: 'ପାରାଶରଙ୍କ ପୁଅ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।'
ପୂର୍ଣଵର୍ଷଶତଂ ଜାତଂ ଦଦାମ୍ଯଦ୍ଯ ସୁତଂ ଶୁଭମ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵାସଵଂ ରୁଦ୍ରୋ ଦଯଯା ମୁଦିତାନନଃ
'ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତ ବର୍ଷ ହେଲା, ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ପୁଅ ଦେବି।' ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କଥା କହି ଦୟାରେ ଭରିଥିବା ମୁଖରେ ରୁଦ୍ର ବାସବଙ୍କୁ କହିଲେ।