ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ନୁପାଯୋଽସ୍ତି ରୋଗନାଶଂ ପ୍ରତି ସ୍ତୁତଃ । ତ୍ରଯୋଦଶଵିଧାଃ ପୁତ୍ରାଃ କଥିତା ଧର୍ମସଂଗ୍ରହେ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ରାଜା, ଶୁଣ; ରୋଗ ନାଶ ପାଇଁ ଏକ ଉତ୍ତମ ବିଧି ଅଛି। ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥରେ ତେରଟି ପୁଅ ପ୍ରକାର ବିବର୍ଣ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି।
ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୀତଂ ସୁତଂ କୃତ୍ଵା ଯଜସ୍ଵ ମଖମୁତ୍ତମମ୍ । ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟମାନଯସ୍ଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ତେଣୁ, କିନ୍ଦା ପୁଅକୁ ନେଇ, ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କର; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନେଇଆ।
ଏଵଂ କୃତେ ମଖେ ଭୂପ ରୋଗନାଶୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଵରୁଣୋଽପି ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଭଵିଷ୍ଯତି ଯଥାସୁଖମ୍
ରାଜା, ଏଭଳି ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ, ରୋଗ ନାଶ ହେବ; ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେବେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ପ୍ରୋଵାଚ ମନ୍ତ୍ରିଣମ୍ । ଅନ୍ଵେଷଯ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଵିଷଯେଷ୍ଵତିଯତ୍ନତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମହାବୁଦ୍ଧି, ରାଜ୍ୟରେ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କରି ଖୋଜ।'
କଦାଚିତ୍କୋଽପି ଲୋଭାର୍ଥୀ ଦଦାତି ସ୍ଵସୁତଂ ପିତା । ସମାନଯ ଧନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଯାଵତ୍ପ୍ରାର୍ଥଯତେଽପ୍ଯସୌ
କେବେ କେବେ ଲୋଭରେ କିଛି ପିତା ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେ ଚାହିଁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ନେଇଆ।
ସର୍ଵଥୈଵ ସମାନେଯୋ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଦ୍ଵିଜବାଲକଃ । ନ କାର୍ଯା କୃପଣା ବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଯା ମତ୍କାର୍ଯହେତଵେ
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିଶୁକୁ କିପରି ନେଇଆଯିବା ଦରକାର; ମୋ କାମ ପାଇଁ ତୁମେ ଦୟାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାର୍ଥନୀଯସ୍ତ୍ଵଯା ପୁତ୍ରଃ କସ୍ଯଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜଵାଦିନଃ । ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଦେହି ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ କର୍ତଵ୍ଯୋଽସୌ ପଶୁଃ କିଲ
ତୁମେ କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଦରକାର; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ପଶୁ ଭାବେ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।
ଇତି ସଞ୍ଚୋଦିତସ୍ତେନ ସଚିଵଃ କାର୍ଯହେତଵେ । ଅନ୍ଵେଷଯାମାସ ପୁରେ ଗ୍ରାମେ ଗ୍ରାମେ ଗୃହେ ଗୃହେ
ଏଭଳି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀ କାମ ପାଇଁ ସହର, ଗ୍ରାମ ଏବଂ ଘର ଘର ଖୋଜିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵମନ୍ଵେଷତସ୍ତସ୍ଯ ଵିଷଯେ କଶ୍ଚିଦାତୁରଃ । ନିର୍ଧନସ୍ତ୍ରିସୁତଶ୍ଚାସୀଦଜୀଗର୍ତେତି ନାମତଃ
ଏଭଳି ରାଜ୍ୟରେ ଖୋଜିବା ସମୟରେ, ତିନିପୁଅ ଥିବା ଏକ ଦରିଦ୍ର ଏବଂ ରୋଗାଳୁ ଲୋକ ମିଳିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଅଜୀଗର୍ତ।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ଶୁନଃଶେପଂ ମଧ୍ଯମଂ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମଃ । ଆନଯାମାସ ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଂ ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ଯଦ୍ଧନଂ ତଦା
ମହାବୁଦ୍ଧି ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ଶୁନଃଶେପକୁ, ଚାହିଁଥିବା ଧନ ଦେଇ, ନେଇଆଣିଲେ।
ସମାନୀଯ ଶୁନଃଶେପଂ ସଚିଵଃ କାର୍ଯତତ୍ପରଃ । ରାଜ୍ଞେ ନିଵେଦଯାମାସ ପଶୁଯୋଗ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜାତ୍ମଜମ୍
କାମରେ ଲାଗିଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀ ଶୁନଃଶେପକୁ ନେଇ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅକୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ରାଜାତିମୁଦିତସ୍ତେନ ଵିପ୍ରାନାନୀଯ ସର୍ଵତଃ । କାରଯାମାସ ସମ୍ଭାରାନ୍ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ଵେଦଵିତ୍ତମାନ୍
ରାଜା ଏହି ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଯୋଗାଇଲେ।
ପ୍ରାରବ୍ଧେ ତୁ ମଖେ ତତ୍ର ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ବଦ୍ଧଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୁନଃଶେପଂ ନିଷିଷେଧ ନୃପଂ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଶୁନଃଶେପକୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ଦେଖି, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାଜାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ରାଜନ୍ମା ସାହସଂ କାର୍ଷୀର୍ମୁଞ୍ଚୈନଂ ଦ୍ଵିଜବାଲକମ୍ । ପ୍ରାର୍ଥଯାମ୍ଯହମାଯୁଷ୍ମନ୍ ସୁଖଂ ତେଽଦ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି
ହେ ରାଜା, ଏହି ଅସାବଧାନ କାମ କରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିଶୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବିନମ୍ର ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ସୁଖ ମିଳିବ।
କ୍ରନ୍ଦତ୍ଯଯଂ ଶୁନଃଶେପଃ କରୁଣା ମାଂ ଦୁନୋତ୍ଯପି । ଦଯାଵାନ୍ଭଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁରୁ ମେ ଵଚନଂ ନୃପ
ଶୁନଃଶେପ କାନ୍ଦୁଛି; ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଭଲି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ଦୟାଳୁ ହେଉ, ଏ ଶିଶୁ ପାଇଁ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ପରଦେହସ୍ଯ ରକ୍ଷାଯୈ ସ୍ଵଦେହଂ ଯେ ଦଯାପରାଃ । ଦଦତି କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵର୍ଗକାମାଃ ଶୁଚିଵ୍ରତାଃ
ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଦୟାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ଦେହ ଦେଇଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରି ଏବଂ ପବିତ୍ର ନିୟମ ରଖି।
ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଦେହସ୍ଯ ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ହଂସି ଦ୍ଵିଜସୁତଂ ବଲାତ୍ । ପାପଂ ମା କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦଯାଵାନ୍ ଭଵ ବାଲକେ
ତୁମେ ନିଜ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଶକ୍ତି ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅକୁ ମାରୁଛ। ଏହି ପାପ କରିବେନି, ହେ ରାଜାଧିରାଜ; ଏ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଦୟାଳୁ ହେଉ।
ସର୍ଵେଷାଂ ସଦୃଶୀ ପ୍ରୀତିର୍ଦେହେ ଵେତ୍ସି ସ୍ଵଯଂ ନୃପ । ମୁଞ୍ଚୈନଂ ବାଲକଂ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରମାଣଂ ଯଦି ମେ ଵଚଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ସମାନ ଅଟେ, ଏହି କଥା ତୁମେ ନିଜେ ଜାଣୁଛ। ଏହି କାରଣରୁ, ଏହି ଶିଶୁକୁ ଛାଡିଦିଅ, ଯଦି ମୋ କଥାର ମୂଲ୍ୟ ଅଛି।
ଵ୍ଯାସ କ୍ତ୍ଵଚ ଅନାଦୃତ୍ଯ ଚ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଜା ଦୁଃଖାତୁରୋ ଭୃଶମ୍ । ନ ମୁମୋଚ ମୁନିସ୍ତସ୍ମୈ ଚୂକୋପାତୀଵ ତାପସଃ
ସେହି କଥାକୁ ଅଗ୍ରହ କରି, ରାଜା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅତି ଭାବିତ ହେଲେ; ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଲେନି, ତାପସୀ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ।
ଉପଦେଶଂ ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଶୁନଃଶେପାଯ କୌଶିକଃ । ମନ୍ତ୍ରଂ ପାଶଧରସ୍ଯାଥ ଦଯାଵାନ୍ଵେଦଵିତ୍ତମଃ
କୌଶିକ ଦୟାଳୁ ଏବଂ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ, ଶୁନଃଶେପକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ପାଶଧାରୀର ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇଲେ।
ଶୁନଃଶେପୋଽପି ତଂ ମନ୍ତ୍ରମସକୃଦ୍ଵଧକର୍ଶିତଃ । ସ୍ତୁତସ୍ଵରେଣ ଚୁକ୍ରୋଶ ସଂସ୍ମରନ୍ଵରୁଣଂ ଭୃଶମ୍
ଶୁନଃଶେପ, ମୃତ୍ୟୁର ଭୟରେ ବାରମ୍ବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା, ସେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ପଢିଲେ, ଭଳି ଭାବେ ବରୁଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସ୍ତୁଵନ୍ତଂ ମୁନିପୁତ୍ରଂ ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵୈ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ତତ୍ରାଗତ୍ଯ ଶୁନଃଶେପଂ ମୁମୋଚ କରୁଣାର୍ଣଵଃ
ମୁନିପୁତ୍ର ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛି ବୋଲି ଜାଣି, ଜଳର ମାଲିକ ଏଠାକୁ ଆସି, ଶୁନଃଶେପକୁ ଦୟାର ନଦୀ ହୋଇ ମୁକ୍ତ କଲେ।
ରୋଗହୀନଂ ନୃପଂ କୃତ୍ଵା ଵରୁଣଃ ସ୍ଵଗୃହଂ ଯଯୌ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ତଂ ପୁତ୍ରଂ କୃତଵାନ୍ମୋଚିତଂ ମୃତେଃ
ରାଜାଙ୍କୁ ରୋଗମୁକ୍ତ କରି, ବରୁଣ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ପରେ ପୁଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ନ କୃତଂ ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞା କୌଶିକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ରୋଷଂ ଦଧାର ମନସା ରାଜୋପରି ସ ଗାଧିଜଃ
ରାଜା କୌଶିକ ମହାତ୍ମାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେନି; ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ରାଜା ପ୍ରତି ମନରେ କ୍ରୋଧ ଧରିଲେ।
ଏକସ୍ମିନ୍ସମଯେ ରାଜା ହଯାରୂଢୋ ଵନଂ ଗତଃ । ସୂକରଂ ହନ୍ତୁକାମସ୍ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କୌଶିକୀତଟେ
ଏକ ଦିନ, ରାଜା ଘୋଡା ଚଢି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ କୌଶିକୀ ନଦୀ ତଟରେ ଶୁଅ ମାରିବାକୁ ଚାହିଲେ।
ଵୃଦ୍ଧବ୍ରାହ୍ମଣଵେଷେଣ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଵଞ୍ଚିତଃ । ସର୍ଵସ୍ଵଂ ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ତସ୍ଯ ଗୃହୀତଂ ରାଜ୍ଯମଦ୍ଭୁତମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଭୂମିକା ନେଇ ରାଜାକୁ ଠକିଲେ; ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଚାହିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଦଖଲ କଲେ।
ପୀଡିତୋଽସୌ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଯଜମାନୋ ଯତୋ ଭୃଶମ୍ । ଵସିଷ୍ଠଃ କୌଶିକଂ ପ୍ରାହ ଵନେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ; ବଶିଷ୍ଠ ବନରେ ଯାଞ୍ଚାରେ ଆସିଥିବା କୌଶିକଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାଧମ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ଵୃଥା ବ୍ରାହ୍ମଣଵେଷଭୃତ୍ । ବକଧର୍ମ ଵୃଥା କିଂ ତ୍ଵଂ ଗର୍ଵଂ ଵହସି ଦାମ୍ଭିକ
ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟର ନିମ୍ନତମ, ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣର ଭୂଷା ଅପରାଥରେ ପିନ୍ଧିଛ; ବକ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସରିଛ; କାହିଁକି ଏତେ ଅହଂକାର ଧରୁଛ, ମୃଷ୍ଟ?
କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଯା ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯଜମାନୋ ମମାପ୍ଯସୌ । ଅପରାଧଂ ଵିନା ଜାଲ୍ମ ଗମିତୋ ଦୁଃଖମଦ୍ଭୁତମ୍
ମୋର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ରାଜା, ଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରପତି, କାହିଁକି ତୁମେ ଅପରାଥ ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପକାଇଦେଲେ?
ବକଧ୍ଯାନପରୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଵୈ ବକୋ ଭଵ । ଇତି ଶପ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ କୌଶିକଃ ପ୍ରାହ ତଂ ପୁନଃ
ତୁମେ ବକ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିବାରୁ, ତୁମେ ବକ ହେବ; ବଶିଷ୍ଠ ଏପରି ଶାପ ଦେଲେ, କୌଶିକ ପୁଣି ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।