ପ୍ରାଣାସ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯାଃ ପିତୁଃ କାର୍ଯେ ସତ୍ପୁତ୍ରେଣେତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ତ୍ଵଦର୍ଥେ ଦୁଃଖିତୋ ରାଜା କ୍ରନ୍ଦତି ଵ୍ଯାଧିପୀଡିତଃ
ସତ୍ପୁଅ ପିତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ ଦେବା ଉଚିତ; ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ରାଜା ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଦାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତଥ୍ଯଂ ପାନ୍ଥିକାଦ୍ଧର୍ମସଂଯୁତମ୍ । ଯଦା ଚକ୍ରେ ମନୋ ଗନ୍ତୁଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତାତଂ ଵ୍ଯଥାତୁରମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପଥିକଙ୍କ ଠାରୁ ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମମୟ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ସେ ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଦୁଃଖିତ ପିତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବି।
ତଦା ଵିପ୍ରଵପୁର୍ଭୂତ୍ଵା ଵାସଵସ୍ତମୁପାଗମତ୍ । ରହଃ ପ୍ରାହ ହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଦଯାଵାନିଵ ଭାରତ
ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆସିଲେ; ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ, ଦୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ, ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ, 'ହେ ଭାରତବଂଶୀ।'
ମୂର୍ଖୋଽସି ରାଜପୁତ୍ର ତ୍ଵଂ ଗମନାଯ ମତିଂ ଵୃଥା । କରୋଷି ପିତରଂ ତ୍ଵଦ୍ଯ ନ ଜାନାସି ଵ୍ଯଥାଯୁତମ୍
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମେ ଅବିବେକୀ; ନିର୍ଥକ ଭାବରେ ପିତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛ; ଆଜି ତୁମେ ବୁଝିପାରୁନାହାଁ, ପିତା ଦୁଃଖରେ ଭରିଛନ୍ତି।
ଆଡୀବକଯୁଦ୍ଧ ଵର୍ଣନସହିତଂ ଦେଵୀମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ସାହସଂ କୃତଵାନ୍ ରାଜା ପୂର୍ଵଂ ଯତ୍କଥିତୋ ମଖଃ । ଵରୁଣାଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଃ ପୁତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ପଶୁଂ ପ୍ରିଯମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ରାଜା ଏକ ସାହସିକ କାମ କରିଥିଲେ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କଥା ହୋଇଛି—ଏହା ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ। ସେ ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ଯେ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ପଶୁ ଭାବେ ଦେବେ।
ଗତେ ତ୍ଵଯି ପିତା ପୁତ୍ରଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଯୂପେଽଘୃଣଃ ପୁନଃ । ପଶୁଂ କୃତ୍ଵା ମହାବୁଦ୍ଧେ ଵଧିଷ୍ଯତି ଵ୍ଯଥାତୁରଃ
ତୁମେ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ତାଙ୍କ ନିର୍ମମ ପିତା ନିଜ ପୁଅକୁ ପୁଣି ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭରେ ବାନ୍ଧିଲେ, ଏବଂ ପଶୁ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ବଳି ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, ଭୟ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ନିଷିଦ୍ଧସ୍ତତ୍ପୁତ୍ରଃ ଶକ୍ରେଣାମିତତେଜସା । ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ରୈଵ ମାଯେଶୀମାଯଯା ମୋହିତୋ ଭୃଶମ୍
ଏପରି ଭାବରେ, ଶକ୍ରଙ୍କ ଅସୀମ ତେଜରେ ପୁଅକୁ ବଳି ଦେବା ନିଷେଧ କରାଯିବା ପରେ, ସେ ଏଠାରେ ରହିଗଲେ, ଦେବୀଙ୍କ ମାୟାରେ ବହୁତ ଭ୍ରମିତ ହେଇଥିଲେ।
ଯଦା ପୁନଃ ପୁନଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତରଂ ରୋଗପୀଡିତମ୍ । ଗମନାଯ ମତିଂ ଚକ୍ରେ ତଦେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଷେଧଯତ୍
ପୁଅ ପୁଣିପୁଣି ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପିତା ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ତେଣୁ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽତିଦୁଃଖାର୍ତଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଗୁରୁମନ୍ତିକେ । ସ୍ଥିତଂ ଵସିଷ୍ଠମେକାନ୍ତେ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ହିତତତ୍ପରମ୍
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ, ଏକାନ୍ତରେ ବସିଥିବା, ସବୁ କଥା ଜଣା, ନିଜ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥିବା ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵନ୍ କି କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ କାତରୋଽସ୍ମି ଵ୍ଯଥାକୁଲଃ । ତ୍ରାହି ମାଂ ଦୁଃଖମନସଂ ମହାଵ୍ଯାଧିଭଯାତୁରମ୍
ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ଆଜି ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୁଁ ଭୟଭିତ ଏବଂ ଚିନ୍ତିତ; ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଛି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ନୁପାଯୋଽସ୍ତି ରୋଗନାଶଂ ପ୍ରତି ସ୍ତୁତଃ । ତ୍ରଯୋଦଶଵିଧାଃ ପୁତ୍ରାଃ କଥିତା ଧର୍ମସଂଗ୍ରହେ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ରାଜା, ଶୁଣ; ରୋଗ ନାଶ ପାଇଁ ଏକ ଉତ୍ତମ ବିଧି ଅଛି। ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥରେ ତେରଟି ପୁଅ ପ୍ରକାର ବିବର୍ଣ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି।
ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୀତଂ ସୁତଂ କୃତ୍ଵା ଯଜସ୍ଵ ମଖମୁତ୍ତମମ୍ । ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟମାନଯସ୍ଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ତେଣୁ, କିନ୍ଦା ପୁଅକୁ ନେଇ, ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କର; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନେଇଆ।
ଏଵଂ କୃତେ ମଖେ ଭୂପ ରୋଗନାଶୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଵରୁଣୋଽପି ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଭଵିଷ୍ଯତି ଯଥାସୁଖମ୍
ରାଜା, ଏଭଳି ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ, ରୋଗ ନାଶ ହେବ; ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେବେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ପ୍ରୋଵାଚ ମନ୍ତ୍ରିଣମ୍ । ଅନ୍ଵେଷଯ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଵିଷଯେଷ୍ଵତିଯତ୍ନତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମହାବୁଦ୍ଧି, ରାଜ୍ୟରେ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କରି ଖୋଜ।'
କଦାଚିତ୍କୋଽପି ଲୋଭାର୍ଥୀ ଦଦାତି ସ୍ଵସୁତଂ ପିତା । ସମାନଯ ଧନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଯାଵତ୍ପ୍ରାର୍ଥଯତେଽପ୍ଯସୌ
କେବେ କେବେ ଲୋଭରେ କିଛି ପିତା ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେ ଚାହିଁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ନେଇଆ।
ସର୍ଵଥୈଵ ସମାନେଯୋ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଦ୍ଵିଜବାଲକଃ । ନ କାର୍ଯା କୃପଣା ବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଯା ମତ୍କାର୍ଯହେତଵେ
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିଶୁକୁ କିପରି ନେଇଆଯିବା ଦରକାର; ମୋ କାମ ପାଇଁ ତୁମେ ଦୟାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାର୍ଥନୀଯସ୍ତ୍ଵଯା ପୁତ୍ରଃ କସ୍ଯଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜଵାଦିନଃ । ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଦେହି ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ କର୍ତଵ୍ଯୋଽସୌ ପଶୁଃ କିଲ
ତୁମେ କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଦରକାର; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ପଶୁ ଭାବେ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।
ଇତି ସଞ୍ଚୋଦିତସ୍ତେନ ସଚିଵଃ କାର୍ଯହେତଵେ । ଅନ୍ଵେଷଯାମାସ ପୁରେ ଗ୍ରାମେ ଗ୍ରାମେ ଗୃହେ ଗୃହେ
ଏଭଳି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀ କାମ ପାଇଁ ସହର, ଗ୍ରାମ ଏବଂ ଘର ଘର ଖୋଜିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵମନ୍ଵେଷତସ୍ତସ୍ଯ ଵିଷଯେ କଶ୍ଚିଦାତୁରଃ । ନିର୍ଧନସ୍ତ୍ରିସୁତଶ୍ଚାସୀଦଜୀଗର୍ତେତି ନାମତଃ
ଏଭଳି ରାଜ୍ୟରେ ଖୋଜିବା ସମୟରେ, ତିନିପୁଅ ଥିବା ଏକ ଦରିଦ୍ର ଏବଂ ରୋଗାଳୁ ଲୋକ ମିଳିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଅଜୀଗର୍ତ।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ଶୁନଃଶେପଂ ମଧ୍ଯମଂ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମଃ । ଆନଯାମାସ ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଂ ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ଯଦ୍ଧନଂ ତଦା
ମହାବୁଦ୍ଧି ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ଶୁନଃଶେପକୁ, ଚାହିଁଥିବା ଧନ ଦେଇ, ନେଇଆଣିଲେ।
ସମାନୀଯ ଶୁନଃଶେପଂ ସଚିଵଃ କାର୍ଯତତ୍ପରଃ । ରାଜ୍ଞେ ନିଵେଦଯାମାସ ପଶୁଯୋଗ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜାତ୍ମଜମ୍
କାମରେ ଲାଗିଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀ ଶୁନଃଶେପକୁ ନେଇ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅକୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ରାଜାତିମୁଦିତସ୍ତେନ ଵିପ୍ରାନାନୀଯ ସର୍ଵତଃ । କାରଯାମାସ ସମ୍ଭାରାନ୍ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ଵେଦଵିତ୍ତମାନ୍
ରାଜା ଏହି ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଯୋଗାଇଲେ।
ପ୍ରାରବ୍ଧେ ତୁ ମଖେ ତତ୍ର ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ବଦ୍ଧଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୁନଃଶେପଂ ନିଷିଷେଧ ନୃପଂ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଶୁନଃଶେପକୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ଦେଖି, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାଜାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ରାଜନ୍ମା ସାହସଂ କାର୍ଷୀର୍ମୁଞ୍ଚୈନଂ ଦ୍ଵିଜବାଲକମ୍ । ପ୍ରାର୍ଥଯାମ୍ଯହମାଯୁଷ୍ମନ୍ ସୁଖଂ ତେଽଦ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି
ହେ ରାଜା, ଏହି ଅସାବଧାନ କାମ କରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିଶୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବିନମ୍ର ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ସୁଖ ମିଳିବ।
କ୍ରନ୍ଦତ୍ଯଯଂ ଶୁନଃଶେପଃ କରୁଣା ମାଂ ଦୁନୋତ୍ଯପି । ଦଯାଵାନ୍ଭଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁରୁ ମେ ଵଚନଂ ନୃପ
ଶୁନଃଶେପ କାନ୍ଦୁଛି; ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଭଲି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ଦୟାଳୁ ହେଉ, ଏ ଶିଶୁ ପାଇଁ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ପରଦେହସ୍ଯ ରକ୍ଷାଯୈ ସ୍ଵଦେହଂ ଯେ ଦଯାପରାଃ । ଦଦତି କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵର୍ଗକାମାଃ ଶୁଚିଵ୍ରତାଃ
ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଦୟାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ଦେହ ଦେଇଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରି ଏବଂ ପବିତ୍ର ନିୟମ ରଖି।
ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଦେହସ୍ଯ ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ହଂସି ଦ୍ଵିଜସୁତଂ ବଲାତ୍ । ପାପଂ ମା କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦଯାଵାନ୍ ଭଵ ବାଲକେ
ତୁମେ ନିଜ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଶକ୍ତି ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅକୁ ମାରୁଛ। ଏହି ପାପ କରିବେନି, ହେ ରାଜାଧିରାଜ; ଏ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଦୟାଳୁ ହେଉ।
ସର୍ଵେଷାଂ ସଦୃଶୀ ପ୍ରୀତିର୍ଦେହେ ଵେତ୍ସି ସ୍ଵଯଂ ନୃପ । ମୁଞ୍ଚୈନଂ ବାଲକଂ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରମାଣଂ ଯଦି ମେ ଵଚଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ସମାନ ଅଟେ, ଏହି କଥା ତୁମେ ନିଜେ ଜାଣୁଛ। ଏହି କାରଣରୁ, ଏହି ଶିଶୁକୁ ଛାଡିଦିଅ, ଯଦି ମୋ କଥାର ମୂଲ୍ୟ ଅଛି।
ଵ୍ଯାସ କ୍ତ୍ଵଚ ଅନାଦୃତ୍ଯ ଚ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଜା ଦୁଃଖାତୁରୋ ଭୃଶମ୍ । ନ ମୁମୋଚ ମୁନିସ୍ତସ୍ମୈ ଚୂକୋପାତୀଵ ତାପସଃ
ସେହି କଥାକୁ ଅଗ୍ରହ କରି, ରାଜା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅତି ଭାବିତ ହେଲେ; ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଲେନି, ତାପସୀ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ।
ଉପଦେଶଂ ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଶୁନଃଶେପାଯ କୌଶିକଃ । ମନ୍ତ୍ରଂ ପାଶଧରସ୍ଯାଥ ଦଯାଵାନ୍ଵେଦଵିତ୍ତମଃ
କୌଶିକ ଦୟାଳୁ ଏବଂ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ, ଶୁନଃଶେପକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ପାଶଧାରୀର ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଇଲେ।