ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ବକସ୍ତତ୍ର ଜାତଃ ପରମତାପସଃ । ଶପ୍ତଃ ସ ତୁ ଵସିଷ୍ଠେନ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କାରଣାତ୍
ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବକ ହେଇଗଲେ, ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାପରେ ଏହା ହେଇଥିଲା।
କୌଶିକେନ ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ଶସ୍ତ୍ଵାଡୀଦେହଭାକ୍କୃତଃ । ଶାପାଦାଡୀବକୌ ଜାତୌ ତୌ ମୁନୀ ଵିଶଦପ୍ରଭୌ
କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ମଧ୍ୟ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ ବକ ରୂପରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ; ଏହି ଶାପରେ ଦୁଇ ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ, ବକ ହେଇଗଲେ।
ନିଵାସଂ ପ୍ରାପତୁସ୍ତୀରେ ସରସୋ ମାନସସ୍ଯ ଚ । ଚକ୍ରତୁର୍ଦାରୁଣଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ନଖଚଞ୍ଚୁପ୍ରତାଡନୈଃ
ସେମାନେ ମାନସ ସରୋବର ତୀରରେ ବସିବାକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ନଖ ଓ ଚଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ଯାଵତ୍ତାଵୃଷୀ ରୋଷସଂଯୁତୌ । ଯୁଯୁଧାତେ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୌ ସିଂହାଵିଵ ପରସ୍ପରମ୍
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦୁଇ ମୁନି ରୋଷ ଓ ମଦରେ ମତାଳ, ସିଂହ ଭଳି ପ୍ରତିପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ କଥଂ ତୌ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲୌ ତାପସୌ ଧର୍ମତତ୍ପରୌ । ପରସ୍ପରଂ ଵୈରପରୌ ସଞ୍ଜାତୌ କେନ ହେତୁନା
ରାଜା ପଚ୍ଛିଲେ: ଏହି ଦୁଇ ମୁନି, ତପସ୍ବୀ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, କିପରି ପ୍ରତିପକ୍ଷ ହେଲେ? କେଉଁ କାରଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମିଲା?
ଶାପଂ ପରସ୍ପରଂ କେନ କାରଣେନ ମହାମତୀ । ଦତ୍ତଵନ୍ତୌ ମିଥଃ କ୍ଲେଶକାରକୌ ଦୁଃଖଦୌ ନୃଣାମ୍
ଏହି ଦୁଇ ଜ୍ଞାନୀ କେଉଁ କାରଣରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହାରେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତ୍ରିଶଂକୁତନଯଃ ପୁରା । ବଭୂଵ ରଵିଵଂଶୀଯୋ ରାମଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପୂର୍ଵଜଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପୂର୍ବେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ନାମ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପୁଅ, ସୂର୍ୟବଂଶୀ, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼।
ଅନପତ୍ଯଃ ସ ରାଜର୍ଷିର୍ଵରୁଣାଯ ମହାକ୍ରତୁମ୍ । ପ୍ରତିଜଜ୍ଞେ ପୁତ୍ରକାମୋ ନରମେଧଂ ଦୁରାସଦମ୍
ସେ ରାଜା ନିଜର ପୁଅ ନଥିଲେ, ପୁଅ ପାଇଁ ଚାହିଁ, ଭଗବାନ ବରୁଣଙ୍କୁ ଦୁର୍ଲଭ ନରମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ।
ଵରୁଣସ୍ତସ୍ଯ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ନିଯମେ କୃତେ । ଦଧାର ଗର୍ଭଂ ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ଭାର୍ଯା ପରମସୁନ୍ଦରୀ
ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ଭଲଭାବେ ପାଳନ କରିବାରୁ, ଭଗବାନ ବରୁଣ ରାଜାଙ୍କର ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ରାଣୀଙ୍କୁ ଗର୍ଭବତୀ କରିଲେ।
ରାଜା ବଭୂଵ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାର୍ଯାଂ ସଦୋହଦାମ୍ । ଚକାର ଵିଧିଵତ୍କର୍ମ ଗର୍ଭସଂସ୍କାରକାରକମ୍
ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ ରାଣୀ ଗର୍ଭବତୀ ହେବାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ତାହାରେ ଖୁସି ହେଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଗର୍ଭ ସଂସ୍କାର ଉତ୍ସବ କରିଲେ।
ସୁଷୁଵେ ତନଯଂ ନାରୀ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍ । ମୁଦଂ ପ୍ରାପ ନୃପସ୍ତତ୍ର ପୁତ୍ରେ ଜାତେ ଵିଶାମ୍ପତେ
ରାଣୀ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲା। ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବାରେ, ରାଜା ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
କୃତଵାଞ୍ଜାତକର୍ମାଦିସଂସ୍କାରଵିଧିମୁତ୍ତମମ୍ । ଦଦୌ ହିରଣ୍ଯଂ ଗା ଦୋଗ୍ଧୀର୍ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଵିଶେଷତଃ
ରାଜା ଜନ୍ମ ଉତ୍ସବ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରିଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ସୁନା ଓ ଦୁହୁଁ ଦେଲେ।
ଜନ୍ମୋତ୍ସଵେଽତିସଂଵୃତ୍ତେ ଗେହେ ଵୈ ଯାଦସାମ୍ପତିଃ । ଆଜଗାମ ମହାରାଜ ଵିପ୍ରଵେଷଧରସ୍ତଥା
ପୁଅ ଜନ୍ମ ଉତ୍ସବ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଯାଦସାମ୍ପତି ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭେଷରେ ଆସିଲେ, ମହାରାଜା।
ପୂଜିତଃ ପାର୍ଥିଵେନାଥ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଧିଵଦାସନମ୍ । କାର୍ଯେ ପୃଷ୍ଟେଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵରୁଣୋଽସ୍ମୀତି ଭୂପତିମ୍
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ବସିବା ସ୍ଥାନ ଦେଲେ ଏବଂ କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତାପରେ ବରୁଣ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୁରୁ ଯଜ୍ଞଂ ସୁତଂ କୃତ୍ଵା ପଶୁଂ ପରମପାଵନମ୍ । ସତ୍ଯଵାଗ୍ଭଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସଂକଲ୍ପସ୍ତୁ ତ୍ଵଯା କୃତଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମ ପୁଅକୁ ପଶୁ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କର। ତୁମେ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ସତ୍ୟବାଦୀ ହେବା।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜା ଵିହ୍ଵଲୋଽତିଵ୍ଯଥାକୁଲଃ । ସଂସ୍ତଭ୍ଯାଧିଂ ନୃପଃ ପ୍ରାହ ଵରୁଣଂ ସତ୍କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ଦୁଃଖ ଦମନ କରି, ହାତ ଜୋଡି ବରୁଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ୍ଵାମିନ୍କରୋମି ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଥା ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ମଯା ତେ ଯତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଂ ଭଵାମି ସତ୍ଯଵାଗହମ୍
ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବି। ମୁଁ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି, ସତ୍ୟ ରଖିବି।
ପୂର୍ଣେ ମାସେ ଵିଶୁଧ୍ଯେତ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସୁରୋତ୍ତମ । ଵିଶୁଦ୍ଧାଯାଂ ତୁ ଭାର୍ଯାଯାଂ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ ପଶୋର୍ମଖଃ
ହେ ଦେବ, ଏକ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ ରାଜାଙ୍କର ନୀତିସ୍ଥ ରାଣୀ ପବିତ୍ର ହେବେ; ତାପରେ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ପୁଅକୁ ପଶୁ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଵଚନେ ରାଜ୍ଞା ଵରୁଣଃ ସ୍ଵଗୃହଂ ଗତଃ । ରାଜା ବଭୂଵ ସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ କିଞ୍ଚିଚ୍ଚିନ୍ତାତୁରସ୍ତଥା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା ଏପରି କହିବା ପରେ, ବରୁଣ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ କିଛି ଚିନ୍ତା ରହିଗଲା।
ପୂର୍ଣେ ମାସି ପୁନଃ ପାଶୀ ପରୀକ୍ଷାର୍ଥଂ ନୃପାଲଯେ । ଆଜଗାମ ଦ୍ଵିଜୋ ଭୂତ୍ଵା ସୁଵେଷଃ ସୁଷ୍ଠୁଭାଷକଃ
ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ପାଶଧାରୀ ଭଗବାନ ରାଜାଙ୍କ ଦେଖା ପାଇଁ ଏବଂ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ, ସୁସଜ୍ଜିତ ଏବଂ ଭଲ କଥା କହିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭେଷରେ ଆସିଲେ।
କୃତାର୍ହଣଂ ସୁଖାସୀନଂ ଭୂପତିସ୍ତଂ ସୁରୋତ୍ତମମ୍ । ଉଵାଚ ଵିନଯୋପେତୋ ହେତୁଗର୍ଭଂ ଵଚସ୍ତଦା
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ଆସନ ଦେଇ, ସୁବିଧା ଭଲଭାବେ ବସାଇଲେ ଏବଂ ନମ୍ରତା ସହିତ ହେତୁପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ।
ଅସଂସ୍କୃତଂ ସୁତଂ ସ୍ଵାମିନ୍ଯୂପେ ବଧ୍ନାମି ତଂ କଥମ୍ । ସଂସ୍କତ୍ଯ କ୍ଷତ୍ରିଯଂ କୃତ୍ଵା ଯଜେଽହଂ ଯଜ୍ଞମୁତ୍ତମମ୍
ସ୍ୱାମୀ, ଅପ୍ରସ୍ତୁତ ପୁଅକୁ କିପରି ବଳିସ୍ଥଳରେ ବାନ୍ଧିବି? ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, କ୍ଷତ୍ରିୟ କରି, ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ କରିବି।
ଦଯସେ ଯଦି ଦେଵ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦୀନଂ ସ୍ଵସେଵକମ୍ । ଅସଂସ୍କୃତସ୍ଯ ବାଲସ୍ଯ ନାଧିକାରୋଽସ୍ତି କୁତ୍ରଚିତ୍
ହେ ଦେବ, ଯଦି ଆପଣ ଦୟା କରନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ସେବକ ଦୁଃଖିତ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ଅପ୍ରସ୍ତୁତ ଶିଶୁର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକାର ନାହିଁ।
ଵରୁଣ ଉଵାଚ ପ୍ରତାରଯସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୃତ୍ଵା ସମଯମଗ୍ରତଃ । ଦୁସ୍ତ୍ଯଜସ୍ତଵ ଜାନାମି ସୁତସ୍ନେହୋ ହ୍ଯପୁତ୍ରିଣଃ
ବରୁଣ କହିଲେ: ରାଜା, ଆମ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ମୋତେ ଠକାଉଛ; ତୁମେ ଅପୁତ୍ର ଥିଲାପରେ ପୁଅ ପାଇଁ ତୁମ ସ୍ନେହ ଛାଡିବା ଅତି କଷ୍ଟ।
ଗୃହଂ ଵ୍ରଜାମି ଭୂପାଲ ଵଚନାତ୍ତଵ କୋମଲାତ୍ । କିଯତ୍କାଲଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯାହମାଗମିଷ୍ଯାମି ତେ ଗୃହମ୍
ହେ ରାଜା, ତୁମ ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ଘରକୁ ଫେରିଯିବି; କିଛି ସମୟ ପରେ ଆଉଥରେ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିବି।
ଭଵିତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ତାତ ତଦା ସତ୍ଯଵଚୋଽନ୍ଵିତମ୍ । ଅନ୍ଯଥା ତ୍ଵଯି ମୁଞ୍ଚାମି କୋପଂ ଶାପସମନ୍ଵିତମ୍
ତେବେ, ତୁମେ ନିଜ କଥା ରଖିବା ଉଚିତ; ନାହିଁ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁପରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଶାପ ଦେଇବି।
ରାଜୋଵାଚ ସମାଵର୍ତନକର୍ମାନ୍ତେ ସର୍ଵଥା ଯାଦସାଂପତେ । କୃତ୍ଵା ପୁତ୍ରପଶୁଂ ଯଜ୍ଞେ ଯଜିଷ୍ଯେ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ରାଜା କହିଲେ: ପଠାଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ପରେ, ମୁଁ ଜଳଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ କରିବି। ପୁଅକୁ ବଳି ଭାବେ ଦେଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବିଦିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ କରିବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞୋ ଵରୁଣଃ ପ୍ରୀତମାନସଃ । ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଯଯୌ ତୂର୍ଣଂ ନୃପସ୍ତୁ ସୁସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ଜଳଦେବତା ଅନ୍ତରରେ ଖୁସି ହେଲେ; 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
ରୋହିତାଖ୍ଯ ଇତି ଖ୍ଯାତଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ଵିଵୃଦ୍ଧିମାନ୍ । ସଞ୍ଜାତଶ୍ଚତୁରଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାଂ ଚ ଵିଶାରଦଃ
ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ରୋହିତ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼ ହେଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଦକ୍ଷ ହେଲେ।
ଯଜ୍ଞସ୍ଯ କାରଣଂ ତେନ ଜ୍ଞାତଂ ସର୍ଵଂ ସଵିସ୍ତରମ୍ । ଭଯଭୀତସ୍ତତଃ ସୋଽପି ମତ୍ଵା ମରଣମାତ୍ମନଃ
ସେ ଯଜ୍ଞର କାରଣ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଜାଣିଲେ; ତାପରେ, ନିଜ ପ୍ରାଣ ନେଇ ଭୟଭୀତ ହେଇଗଲେ।