ସର୍ଵଵିଘ୍ନକରା ହ୍ଯେତେ ତପସ୍ତୀର୍ଥଵ୍ରତେଷୁ ଚ । ଅହିଂସା ସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ଶୌଚମିନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ
ତପ, ତୀର୍ଥ ଓ ବ୍ରତରେ ଯେଉଁ ଅବରୋଧ ଆସେ, ସେଗୁଡିକର କାରଣ ହେଉଛି ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଚୋରି ନକରିବା, ପବିତ୍ରତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
ସ୍ଵଧର୍ମପାଲନଂ ରାଜନ୍ ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲପ୍ରଦମ୍ । ନିତ୍ଯକର୍ମପରିତ୍ଯାଗାନ୍ମାର୍ଗେ ସଂସର୍ଗଦୋଷତଃ
ରାଜା, ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ; ଦିନିଆ କର୍ମ ଛାଡିଦେଲେ ଜୀବନର ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବାର ଦୋଷ ଆସେ।
ଵ୍ଯର୍ଥଂ ତୀର୍ଥାଧିଗମନଂ ପାପମେଵାଵଶିଷ୍ଯତେ । କ୍ଷାଲଯନ୍ତି ହି ତୀର୍ଥାନି ସର୍ଵଥା ଦେହଜଂ ମଲମ୍
ଅନ୍ୟଥା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରିଲେ କେବଳ ପାପ ରହିଯାଏ; ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ଦେହର ମଲିନତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଧ କରିପାରେ।
ମାନସଂ କ୍ଷାଲିତୁଂ ତାନି ନ ସମର୍ଥାନି ଵୈ ନୃପ । ଶକ୍ତାନି ଯଦି ଚେତ୍ତାନି ଗଙ୍ଗାତୀରନିଵାସିନଃ
ରାଜା, ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ମନକୁ ଶୁଧ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ଯଦି ଏହା ସମ୍ଭବ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମନକୁ ଶୁଧ କରିପାରିଥାନ୍ତି।
ମୁନଯୋ ଦ୍ରୋହସଂଯୁକ୍ତାଃ କଥଂ ସ୍ଯୁର୍ଭାଵିତେଶ୍ଵରାଃ । ଵସିଷ୍ଠସଦୃଶାଃ ପ୍ରହ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦଯଃ କିଲ
ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସୁଥିବା ମୁନିମାନେ ଯଦି ଦ୍ୱେଷରେ ଭରିଥିବେ, ତେବେ କିପରି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବେ? ଭଲ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭଳି ମୁନିମାନେ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ନଥିଲେ।
ରାଗଦ୍ଵେଷରତାଃ ସର୍ଵେ କାମକ୍ରୋଧାକୁଲାଃ ସଦା । ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିମଯଂ ତୀର୍ଥଂ ଗଙ୍ଗାଦିଭ୍ଯୋଽତିପାଵନମ୍
ସମସ୍ତେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସଦା କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ; ମନର ଶୁଧି ହିଁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଠାରୁ ବେଶି ପବିତ୍ର।
ଯଦି ସ୍ଯାଦ୍ଦୈଵଯୋଗେନ କ୍ଷାଲଯତ୍ଯାନ୍ତରଂ ମଲମ୍ । ଵିଶେଷେଣ ତୁ ସତ୍ସଙ୍ଗୋ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠସ୍ଯ ଭୂପତେ
ଦିବ୍ୟ ଯୋଗରେ ମନର ମଲିନତା ଶୁଧ ହେଲେ, ରାଜା, ଏହା ବିଶେଷ କରି ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଲୋକଙ୍କର ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ନ ଵେଦା ନ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ନ ଵ୍ରତାନି ତପାଂସି ନ । ନ ମଖା ନ ଚ ଦାନାନି ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧେସ୍ତୁ କାରଣମ୍
ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ବ୍ରତ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ — କିଛି ମନର ଶୁଧିର କାରଣ ନୁହେଁ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୋ ଵେଦଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ । ରାଗଦ୍ଵେଷାନ୍ଵିତଃ କାମଂ ଗଙ୍ଗାତୀରସମାଶ୍ରିତଃ
ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ, ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ।
ଆଡୀବକଂ ମହାଯୁଦ୍ଧଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵସିଷ୍ଠଯୋଃ । ଜାତଂ ନିରର୍ଥକଂ ଦ୍ଵେଷାଦ୍ଦେଵାନାଂ ଵିସ୍ମଯପ୍ରଦମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷରୁ ଏକ ବଡ଼ ଅର୍ଥହୀନ ବକଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା, ଯାହା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ବକସ୍ତତ୍ର ଜାତଃ ପରମତାପସଃ । ଶପ୍ତଃ ସ ତୁ ଵସିଷ୍ଠେନ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କାରଣାତ୍
ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବକ ହେଇଗଲେ, ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାପରେ ଏହା ହେଇଥିଲା।
କୌଶିକେନ ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ଶସ୍ତ୍ଵାଡୀଦେହଭାକ୍କୃତଃ । ଶାପାଦାଡୀବକୌ ଜାତୌ ତୌ ମୁନୀ ଵିଶଦପ୍ରଭୌ
କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ମଧ୍ୟ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ ବକ ରୂପରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ; ଏହି ଶାପରେ ଦୁଇ ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ, ବକ ହେଇଗଲେ।
ନିଵାସଂ ପ୍ରାପତୁସ୍ତୀରେ ସରସୋ ମାନସସ୍ଯ ଚ । ଚକ୍ରତୁର୍ଦାରୁଣଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ନଖଚଞ୍ଚୁପ୍ରତାଡନୈଃ
ସେମାନେ ମାନସ ସରୋବର ତୀରରେ ବସିବାକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ନଖ ଓ ଚଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ଯାଵତ୍ତାଵୃଷୀ ରୋଷସଂଯୁତୌ । ଯୁଯୁଧାତେ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୌ ସିଂହାଵିଵ ପରସ୍ପରମ୍
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦୁଇ ମୁନି ରୋଷ ଓ ମଦରେ ମତାଳ, ସିଂହ ଭଳି ପ୍ରତିପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ କଥଂ ତୌ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲୌ ତାପସୌ ଧର୍ମତତ୍ପରୌ । ପରସ୍ପରଂ ଵୈରପରୌ ସଞ୍ଜାତୌ କେନ ହେତୁନା
ରାଜା ପଚ୍ଛିଲେ: ଏହି ଦୁଇ ମୁନି, ତପସ୍ବୀ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, କିପରି ପ୍ରତିପକ୍ଷ ହେଲେ? କେଉଁ କାରଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମିଲା?
ଶାପଂ ପରସ୍ପରଂ କେନ କାରଣେନ ମହାମତୀ । ଦତ୍ତଵନ୍ତୌ ମିଥଃ କ୍ଲେଶକାରକୌ ଦୁଃଖଦୌ ନୃଣାମ୍
ଏହି ଦୁଇ ଜ୍ଞାନୀ କେଉଁ କାରଣରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହାରେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତ୍ରିଶଂକୁତନଯଃ ପୁରା । ବଭୂଵ ରଵିଵଂଶୀଯୋ ରାମଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପୂର୍ଵଜଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପୂର୍ବେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ନାମ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପୁଅ, ସୂର୍ୟବଂଶୀ, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼।
ଅନପତ୍ଯଃ ସ ରାଜର୍ଷିର୍ଵରୁଣାଯ ମହାକ୍ରତୁମ୍ । ପ୍ରତିଜଜ୍ଞେ ପୁତ୍ରକାମୋ ନରମେଧଂ ଦୁରାସଦମ୍
ସେ ରାଜା ନିଜର ପୁଅ ନଥିଲେ, ପୁଅ ପାଇଁ ଚାହିଁ, ଭଗବାନ ବରୁଣଙ୍କୁ ଦୁର୍ଲଭ ନରମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ।
ଵରୁଣସ୍ତସ୍ଯ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ନିଯମେ କୃତେ । ଦଧାର ଗର୍ଭଂ ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ଭାର୍ଯା ପରମସୁନ୍ଦରୀ
ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ଭଲଭାବେ ପାଳନ କରିବାରୁ, ଭଗବାନ ବରୁଣ ରାଜାଙ୍କର ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ରାଣୀଙ୍କୁ ଗର୍ଭବତୀ କରିଲେ।
ରାଜା ବଭୂଵ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାର୍ଯାଂ ସଦୋହଦାମ୍ । ଚକାର ଵିଧିଵତ୍କର୍ମ ଗର୍ଭସଂସ୍କାରକାରକମ୍
ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ ରାଣୀ ଗର୍ଭବତୀ ହେବାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ତାହାରେ ଖୁସି ହେଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଗର୍ଭ ସଂସ୍କାର ଉତ୍ସବ କରିଲେ।
ସୁଷୁଵେ ତନଯଂ ନାରୀ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍ । ମୁଦଂ ପ୍ରାପ ନୃପସ୍ତତ୍ର ପୁତ୍ରେ ଜାତେ ଵିଶାମ୍ପତେ
ରାଣୀ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲା। ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବାରେ, ରାଜା ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
କୃତଵାଞ୍ଜାତକର୍ମାଦିସଂସ୍କାରଵିଧିମୁତ୍ତମମ୍ । ଦଦୌ ହିରଣ୍ଯଂ ଗା ଦୋଗ୍ଧୀର୍ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଵିଶେଷତଃ
ରାଜା ଜନ୍ମ ଉତ୍ସବ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରିଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ସୁନା ଓ ଦୁହୁଁ ଦେଲେ।
ଜନ୍ମୋତ୍ସଵେଽତିସଂଵୃତ୍ତେ ଗେହେ ଵୈ ଯାଦସାମ୍ପତିଃ । ଆଜଗାମ ମହାରାଜ ଵିପ୍ରଵେଷଧରସ୍ତଥା
ପୁଅ ଜନ୍ମ ଉତ୍ସବ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଯାଦସାମ୍ପତି ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭେଷରେ ଆସିଲେ, ମହାରାଜା।
ପୂଜିତଃ ପାର୍ଥିଵେନାଥ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଧିଵଦାସନମ୍ । କାର୍ଯେ ପୃଷ୍ଟେଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵରୁଣୋଽସ୍ମୀତି ଭୂପତିମ୍
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ବସିବା ସ୍ଥାନ ଦେଲେ ଏବଂ କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତାପରେ ବରୁଣ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୁରୁ ଯଜ୍ଞଂ ସୁତଂ କୃତ୍ଵା ପଶୁଂ ପରମପାଵନମ୍ । ସତ୍ଯଵାଗ୍ଭଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସଂକଲ୍ପସ୍ତୁ ତ୍ଵଯା କୃତଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମ ପୁଅକୁ ପଶୁ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କର। ତୁମେ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ସତ୍ୟବାଦୀ ହେବା।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜା ଵିହ୍ଵଲୋଽତିଵ୍ଯଥାକୁଲଃ । ସଂସ୍ତଭ୍ଯାଧିଂ ନୃପଃ ପ୍ରାହ ଵରୁଣଂ ସତ୍କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ଦୁଃଖ ଦମନ କରି, ହାତ ଜୋଡି ବରୁଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସ୍ଵାମିନ୍କରୋମି ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଥା ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ମଯା ତେ ଯତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଂ ଭଵାମି ସତ୍ଯଵାଗହମ୍
ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବି। ମୁଁ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି, ସତ୍ୟ ରଖିବି।
ପୂର୍ଣେ ମାସେ ଵିଶୁଧ୍ଯେତ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସୁରୋତ୍ତମ । ଵିଶୁଦ୍ଧାଯାଂ ତୁ ଭାର୍ଯାଯାଂ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ ପଶୋର୍ମଖଃ
ହେ ଦେବ, ଏକ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ ରାଜାଙ୍କର ନୀତିସ୍ଥ ରାଣୀ ପବିତ୍ର ହେବେ; ତାପରେ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ପୁଅକୁ ପଶୁ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଵଚନେ ରାଜ୍ଞା ଵରୁଣଃ ସ୍ଵଗୃହଂ ଗତଃ । ରାଜା ବଭୂଵ ସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ କିଞ୍ଚିଚ୍ଚିନ୍ତାତୁରସ୍ତଥା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା ଏପରି କହିବା ପରେ, ବରୁଣ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ମନରେ କିଛି ଚିନ୍ତା ରହିଗଲା।
ପୂର୍ଣେ ମାସି ପୁନଃ ପାଶୀ ପରୀକ୍ଷାର୍ଥଂ ନୃପାଲଯେ । ଆଜଗାମ ଦ୍ଵିଜୋ ଭୂତ୍ଵା ସୁଵେଷଃ ସୁଷ୍ଠୁଭାଷକଃ
ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ପାଶଧାରୀ ଭଗବାନ ରାଜାଙ୍କ ଦେଖା ପାଇଁ ଏବଂ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ, ସୁସଜ୍ଜିତ ଏବଂ ଭଲ କଥା କହିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭେଷରେ ଆସିଲେ।