ତଥା ବିନ୍ଦୁସରଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠମଚ୍ଛୋଦଂ ନାମ ପାଵନମ୍ । ଆଶ୍ରମାସ୍ତୁ ତଥା ପୁଣ୍ଯା ମୁନୀନାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍
ତେଣୁ ବିନ୍ଦୁସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଚ୍ଛୋଦ ନାମକ ପବିତ୍ର ଝିଲିକ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନବଳି ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର।
ଵିଶ୍ରୁତସ୍ତୁ ସଦା ପୁଣ୍ଯଃ ଖ୍ଯାତୋ ବଦରିକାଶ୍ରମଃ । ନରନାରାଯଣୌ ଯତ୍ର ତେପାତେ ତୌ ମୁନୀ ତପଃ
ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଦରିକାଶ୍ରମ ଅଛି, ସେଠାରେ ନର ଓ ନାରାୟଣ ଦୁଇ ମୁନି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଵାମନାଶ୍ରମ ଆଖ୍ଯାତଃ ଶତଯୂପାଶ୍ରମସ୍ତଥା । ଯେନ ଯତ୍ର ତପସ୍ତପ୍ତଂ ତସ୍ଯ ନାମ୍ନାତିଵିଶ୍ରୁତଃ
ବାମନ ନାମକ ଆଶ୍ରମ ଓ ଶତୟୂପ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା ହୋଇଛି, ସେଠି ସେହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏଵଂ ପୁଣ୍ଯାନି ସ୍ଥାନାନି ହ୍ଯସଂଖ୍ଯାତାନି ଭୂତଲେ । ମୁନିଭିଃ ପରିଗୀତାନି ପାଵନାନି ମହୀପତେ
ଏଭଳି ଭୂମିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ମୁନିମାନେ ଯାହାକୁ ଗାନ କରିଛନ୍ତି ଓ ଏହା ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ, ରାଜା।
ଏଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ସର୍ଵତ୍ର ଦେଵୀସ୍ଥାନାନି ଭୂପତେ । ଦର୍ଶନାତ୍ପାପହାରୀଣି ଵସନ୍ତି ନିଯମେନ ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ଭୂପତି, ଦେବୀଙ୍କ ନିବାସ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ସଦା ବସନ୍ତି।
କଥଯିଷ୍ଯାମି ତାନ୍ଯଗ୍ରେ ପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଚ କାନିଚିତ୍ । ତୀର୍ଥାନି ନୃପ ଦାନାନି ଵ୍ରତାନି ଚ ମଖାସ୍ତଥା
ମୁଁ ପରେ କିଛି ଏମିତି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ଯଜ୍ଞ ଅବସର ଆସିଲେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ରାଜା।
ତପାଂସି ପୁଣ୍ଯକର୍ମାଣି ସାପେକ୍ଷାଣି ମହୀପତେ । ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଂ କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିଂ ମନଃଶୁଦ୍ଧିମପେକ୍ଷ୍ଯ ଚ
ତପସ୍ୟା ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ, ଭୂପତି, ସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ପବିତ୍ରତା, କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ମନର ଶୁଦ୍ଧତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ପାଵନାନି ହି ତୀର୍ଥାନି ତପାଂସି ଚ ଵ୍ରତାନି ଚ । କଦାଚିଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିଃ କଦାଚନ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରତ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ପବିତ୍ର କରେ; କେବେ କେବେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧତା ଥାଏ, କେବେ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧତା ଥାଏ।
ଦୁର୍ଲଭା ମନସଃ ଶୁଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦା ନୃପ । ମନସ୍ତୁ ଚଞ୍ଚଲଂ ରାଜନ୍ନନେକଵିଷଯାଶ୍ରିତମ୍
କିନ୍ତୁ ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମନର ଶୁଦ୍ଧତା ଦୁର୍ଲଭ, ରାଜା। କାରଣ ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନେକ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ।
କଥଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ନାନାଭାଵସମାଶ୍ରିତମ୍ । କାମକ୍ରୋଧୌ ତଥା ଲୋଭୋ ହ୍ଯହଙ୍କାରୋ ମଦସ୍ତଥା
ମନ ଯେଉଁଠି ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଆଶ୍ରିତ, ତାହା କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବ? କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଅହଂକାର ଓ ମଦ ଏହାକୁ ଗ୍ରସି ରହିଛି।
ସର୍ଵଵିଘ୍ନକରା ହ୍ଯେତେ ତପସ୍ତୀର୍ଥଵ୍ରତେଷୁ ଚ । ଅହିଂସା ସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ଶୌଚମିନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ
ତପ, ତୀର୍ଥ ଓ ବ୍ରତରେ ଯେଉଁ ଅବରୋଧ ଆସେ, ସେଗୁଡିକର କାରଣ ହେଉଛି ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଚୋରି ନକରିବା, ପବିତ୍ରତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
ସ୍ଵଧର୍ମପାଲନଂ ରାଜନ୍ ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲପ୍ରଦମ୍ । ନିତ୍ଯକର୍ମପରିତ୍ଯାଗାନ୍ମାର୍ଗେ ସଂସର୍ଗଦୋଷତଃ
ରାଜା, ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ; ଦିନିଆ କର୍ମ ଛାଡିଦେଲେ ଜୀବନର ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବାର ଦୋଷ ଆସେ।
ଵ୍ଯର୍ଥଂ ତୀର୍ଥାଧିଗମନଂ ପାପମେଵାଵଶିଷ୍ଯତେ । କ୍ଷାଲଯନ୍ତି ହି ତୀର୍ଥାନି ସର୍ଵଥା ଦେହଜଂ ମଲମ୍
ଅନ୍ୟଥା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରିଲେ କେବଳ ପାପ ରହିଯାଏ; ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ଦେହର ମଲିନତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଧ କରିପାରେ।
ମାନସଂ କ୍ଷାଲିତୁଂ ତାନି ନ ସମର୍ଥାନି ଵୈ ନୃପ । ଶକ୍ତାନି ଯଦି ଚେତ୍ତାନି ଗଙ୍ଗାତୀରନିଵାସିନଃ
ରାଜା, ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ମନକୁ ଶୁଧ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ଯଦି ଏହା ସମ୍ଭବ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମନକୁ ଶୁଧ କରିପାରିଥାନ୍ତି।
ମୁନଯୋ ଦ୍ରୋହସଂଯୁକ୍ତାଃ କଥଂ ସ୍ଯୁର୍ଭାଵିତେଶ୍ଵରାଃ । ଵସିଷ୍ଠସଦୃଶାଃ ପ୍ରହ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦଯଃ କିଲ
ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସୁଥିବା ମୁନିମାନେ ଯଦି ଦ୍ୱେଷରେ ଭରିଥିବେ, ତେବେ କିପରି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବେ? ଭଲ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭଳି ମୁନିମାନେ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ନଥିଲେ।
ରାଗଦ୍ଵେଷରତାଃ ସର୍ଵେ କାମକ୍ରୋଧାକୁଲାଃ ସଦା । ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିମଯଂ ତୀର୍ଥଂ ଗଙ୍ଗାଦିଭ୍ଯୋଽତିପାଵନମ୍
ସମସ୍ତେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସଦା କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ; ମନର ଶୁଧି ହିଁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଠାରୁ ବେଶି ପବିତ୍ର।
ଯଦି ସ୍ଯାଦ୍ଦୈଵଯୋଗେନ କ୍ଷାଲଯତ୍ଯାନ୍ତରଂ ମଲମ୍ । ଵିଶେଷେଣ ତୁ ସତ୍ସଙ୍ଗୋ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠସ୍ଯ ଭୂପତେ
ଦିବ୍ୟ ଯୋଗରେ ମନର ମଲିନତା ଶୁଧ ହେଲେ, ରାଜା, ଏହା ବିଶେଷ କରି ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଲୋକଙ୍କର ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ନ ଵେଦା ନ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ନ ଵ୍ରତାନି ତପାଂସି ନ । ନ ମଖା ନ ଚ ଦାନାନି ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧେସ୍ତୁ କାରଣମ୍
ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ବ୍ରତ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ — କିଛି ମନର ଶୁଧିର କାରଣ ନୁହେଁ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୋ ଵେଦଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ । ରାଗଦ୍ଵେଷାନ୍ଵିତଃ କାମଂ ଗଙ୍ଗାତୀରସମାଶ୍ରିତଃ
ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ, ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ।
ଆଡୀବକଂ ମହାଯୁଦ୍ଧଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵସିଷ୍ଠଯୋଃ । ଜାତଂ ନିରର୍ଥକଂ ଦ୍ଵେଷାଦ୍ଦେଵାନାଂ ଵିସ୍ମଯପ୍ରଦମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷରୁ ଏକ ବଡ଼ ଅର୍ଥହୀନ ବକଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା, ଯାହା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ବକସ୍ତତ୍ର ଜାତଃ ପରମତାପସଃ । ଶପ୍ତଃ ସ ତୁ ଵସିଷ୍ଠେନ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କାରଣାତ୍
ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବକ ହେଇଗଲେ, ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାପରେ ଏହା ହେଇଥିଲା।
କୌଶିକେନ ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ଶସ୍ତ୍ଵାଡୀଦେହଭାକ୍କୃତଃ । ଶାପାଦାଡୀବକୌ ଜାତୌ ତୌ ମୁନୀ ଵିଶଦପ୍ରଭୌ
କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ମଧ୍ୟ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ ବକ ରୂପରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ; ଏହି ଶାପରେ ଦୁଇ ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ, ବକ ହେଇଗଲେ।
ନିଵାସଂ ପ୍ରାପତୁସ୍ତୀରେ ସରସୋ ମାନସସ୍ଯ ଚ । ଚକ୍ରତୁର୍ଦାରୁଣଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ନଖଚଞ୍ଚୁପ୍ରତାଡନୈଃ
ସେମାନେ ମାନସ ସରୋବର ତୀରରେ ବସିବାକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ନଖ ଓ ଚଞ୍ଚୁ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ଯାଵତ୍ତାଵୃଷୀ ରୋଷସଂଯୁତୌ । ଯୁଯୁଧାତେ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୌ ସିଂହାଵିଵ ପରସ୍ପରମ୍
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦୁଇ ମୁନି ରୋଷ ଓ ମଦରେ ମତାଳ, ସିଂହ ଭଳି ପ୍ରତିପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ କଥଂ ତୌ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲୌ ତାପସୌ ଧର୍ମତତ୍ପରୌ । ପରସ୍ପରଂ ଵୈରପରୌ ସଞ୍ଜାତୌ କେନ ହେତୁନା
ରାଜା ପଚ୍ଛିଲେ: ଏହି ଦୁଇ ମୁନି, ତପସ୍ବୀ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, କିପରି ପ୍ରତିପକ୍ଷ ହେଲେ? କେଉଁ କାରଣରୁ ଏହି ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମିଲା?
ଶାପଂ ପରସ୍ପରଂ କେନ କାରଣେନ ମହାମତୀ । ଦତ୍ତଵନ୍ତୌ ମିଥଃ କ୍ଲେଶକାରକୌ ଦୁଃଖଦୌ ନୃଣାମ୍
ଏହି ଦୁଇ ଜ୍ଞାନୀ କେଉଁ କାରଣରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହାରେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତ୍ରିଶଂକୁତନଯଃ ପୁରା । ବଭୂଵ ରଵିଵଂଶୀଯୋ ରାମଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପୂର୍ଵଜଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପୂର୍ବେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ନାମ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପୁଅ, ସୂର୍ୟବଂଶୀ, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼।
ଅନପତ୍ଯଃ ସ ରାଜର୍ଷିର୍ଵରୁଣାଯ ମହାକ୍ରତୁମ୍ । ପ୍ରତିଜଜ୍ଞେ ପୁତ୍ରକାମୋ ନରମେଧଂ ଦୁରାସଦମ୍
ସେ ରାଜା ନିଜର ପୁଅ ନଥିଲେ, ପୁଅ ପାଇଁ ଚାହିଁ, ଭଗବାନ ବରୁଣଙ୍କୁ ଦୁର୍ଲଭ ନରମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ।
ଵରୁଣସ୍ତସ୍ଯ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ନିଯମେ କୃତେ । ଦଧାର ଗର୍ଭଂ ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ଭାର୍ଯା ପରମସୁନ୍ଦରୀ
ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ଭଲଭାବେ ପାଳନ କରିବାରୁ, ଭଗବାନ ବରୁଣ ରାଜାଙ୍କର ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ରାଣୀଙ୍କୁ ଗର୍ଭବତୀ କରିଲେ।
ରାଜା ବଭୂଵ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାର୍ଯାଂ ସଦୋହଦାମ୍ । ଚକାର ଵିଧିଵତ୍କର୍ମ ଗର୍ଭସଂସ୍କାରକାରକମ୍
ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ ରାଣୀ ଗର୍ଭବତୀ ହେବାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ତାହାରେ ଖୁସି ହେଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଗର୍ଭ ସଂସ୍କାର ଉତ୍ସବ କରିଲେ।