ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଜଲୋଦରଵ୍ଯାଧିପୀଡାଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ ତୀର୍ଥାନି ଭୁଵି ପୁଣ୍ଯାନି ବ୍ରୂହି ମେ ମୁନିସତ୍ତମ । ଗମ୍ଯାନି ମାନଵୈର୍ଦେଵୈଃ କ୍ଷେତ୍ରାଣି ସରିତସ୍ତଥା
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଜଳୋଦର ରୋଗର ବିବରଣୀ।
ଫଲଂ ଚ ଯାଦୃଶଂ ଯତ୍ର ତୀର୍ଥେଷୁ ସ୍ନାନଦାନତଃ । ଵିଧିଂ ତୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଯାଂ ନିଯମାଂଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ରାଜା ପଚାରିଲେ: ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ନଦୀ ମାନବ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯିବାଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନରେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିଧି ଓ ବିଶେଷ ନିୟମ କଣ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତୀର୍ଥାନି ଵିଵିଧାନି ଚ । ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଦେଵୀନାଂ ପ୍ରଶସ୍ତାନ୍ଯାଯନାନି ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ନଦୀନାଂ ଜାହ୍ନଵୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଯମୁନା ଚ ସରସ୍ଵତୀ । ନର୍ମଦା ଗଣ୍ଡକୀ ସିନ୍ଧୁର୍ଗୋମତୀ ତମସା ତଥା
ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପରେ ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ନର୍ମଦା, ଗଣ୍ଡକୀ, ସିନ୍ଧୁ, ଗୋମତୀ ଓ ତମସା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
କାଵେରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଚ ପୁଣ୍ଯା ଵେତ୍ରଵତୀ ଶୁଭା । ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଚ ସରଯୂସ୍ତାପୀ ସାଭ୍ରମତୀ ତଥା
କାବେରୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ପବିତ୍ର, ଭଲ ବେତ୍ରବତୀ, ଚର୍ମଣ୍ବତୀ, ସରୟୂ, ତାପୀ ଓ ସାଭ୍ରମତୀ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।
ଏତାଶ୍ଚ କଥିତା ରାଜନ୍ନନ୍ଯାଶ୍ଚ ଶତଶଃ ପୁନଃ । ତାସାଂ ସମୁଦ୍ରଗାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସ୍ଵଲ୍ପପୁଣ୍ଯା ହ୍ଯନବ୍ଧିଗାଃ
ଏହି ସବୁ ନଦୀ ଛଡ଼ା ଅନେକ ଶତାଧିକ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ରାଜା। ଯେଉଁ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟମୟ; ଯେଉଁମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ନଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କମ।
ସମୁଦ୍ରଗାନାଂ ତାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵଦୌଘଵହାସ୍ତୁ ଯାଃ । ମାସଦ୍ଵଯଂ ଶ୍ରାଵଣାଦୌ ତାଶ୍ଚ ସର୍ଵା ରଜସ୍ଵଲାଃ
ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଝରା ଓ ନାଳାର ପାଣି ନେଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପବିତ୍ର। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରାବଣ ଆରମ୍ଭରୁ ଦୁଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ନଦୀ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଭଵନ୍ତି ଵୃଷ୍ଟିଯୋଗେନ ଗ୍ରାମ୍ଯଵାରିଵହାସ୍ତଥା । ପୁଷ୍କରଂ ଚ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ସୁପାଵନମ୍
ବର୍ଷା ହେବାରୁ ଏହି ନଦୀମାନେ ଗ୍ରାମର ପାଣି ମଧ୍ୟ ବହନ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍କର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅତି ପବିତ୍ର।
ପ୍ରଭାସଂ ଚ ପ୍ରଯାଗଂ ଚ ନୈମିଷାରଣ୍ଯମେଵ ଚ । ଵିଶ୍ରୁତଂ ଚାର୍ବୁଦାରଣ୍ଯଂ ଶୈଲାଶ୍ଚ ପାଵନାସ୍ତଥା
ପ୍ରଭାସ, ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅର୍ବୁଦାରଣ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିଛନ୍ତି।
ଶ୍ରୀଶୈଲଶ୍ଚ ସୁମେରୁଶ୍ଚ ପର୍ଵତୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ । ସରାଂସି ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯାନି ମାନସଂ ସର୍ଵଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଶ୍ରୀଶୈଳ, ସୁମେରୁ, ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ ଓ ପବିତ୍ର ସରୋବରମାନେ, ବିଶେଷକରି ମାନସ ସରୋବର ଖୁବ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତଥା ବିନ୍ଦୁସରଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠମଚ୍ଛୋଦଂ ନାମ ପାଵନମ୍ । ଆଶ୍ରମାସ୍ତୁ ତଥା ପୁଣ୍ଯା ମୁନୀନାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍
ତେଣୁ ବିନ୍ଦୁସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଚ୍ଛୋଦ ନାମକ ପବିତ୍ର ଝିଲିକ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନବଳି ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର।
ଵିଶ୍ରୁତସ୍ତୁ ସଦା ପୁଣ୍ଯଃ ଖ୍ଯାତୋ ବଦରିକାଶ୍ରମଃ । ନରନାରାଯଣୌ ଯତ୍ର ତେପାତେ ତୌ ମୁନୀ ତପଃ
ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଦରିକାଶ୍ରମ ଅଛି, ସେଠାରେ ନର ଓ ନାରାୟଣ ଦୁଇ ମୁନି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଵାମନାଶ୍ରମ ଆଖ୍ଯାତଃ ଶତଯୂପାଶ୍ରମସ୍ତଥା । ଯେନ ଯତ୍ର ତପସ୍ତପ୍ତଂ ତସ୍ଯ ନାମ୍ନାତିଵିଶ୍ରୁତଃ
ବାମନ ନାମକ ଆଶ୍ରମ ଓ ଶତୟୂପ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା ହୋଇଛି, ସେଠି ସେହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏଵଂ ପୁଣ୍ଯାନି ସ୍ଥାନାନି ହ୍ଯସଂଖ୍ଯାତାନି ଭୂତଲେ । ମୁନିଭିଃ ପରିଗୀତାନି ପାଵନାନି ମହୀପତେ
ଏଭଳି ଭୂମିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ମୁନିମାନେ ଯାହାକୁ ଗାନ କରିଛନ୍ତି ଓ ଏହା ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ, ରାଜା।
ଏଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ସର୍ଵତ୍ର ଦେଵୀସ୍ଥାନାନି ଭୂପତେ । ଦର୍ଶନାତ୍ପାପହାରୀଣି ଵସନ୍ତି ନିଯମେନ ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ଭୂପତି, ଦେବୀଙ୍କ ନିବାସ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ସଦା ବସନ୍ତି।
କଥଯିଷ୍ଯାମି ତାନ୍ଯଗ୍ରେ ପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଚ କାନିଚିତ୍ । ତୀର୍ଥାନି ନୃପ ଦାନାନି ଵ୍ରତାନି ଚ ମଖାସ୍ତଥା
ମୁଁ ପରେ କିଛି ଏମିତି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ଯଜ୍ଞ ଅବସର ଆସିଲେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ରାଜା।
ତପାଂସି ପୁଣ୍ଯକର୍ମାଣି ସାପେକ୍ଷାଣି ମହୀପତେ । ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଂ କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିଂ ମନଃଶୁଦ୍ଧିମପେକ୍ଷ୍ଯ ଚ
ତପସ୍ୟା ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ, ଭୂପତି, ସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ପବିତ୍ରତା, କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ମନର ଶୁଦ୍ଧତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ପାଵନାନି ହି ତୀର୍ଥାନି ତପାଂସି ଚ ଵ୍ରତାନି ଚ । କଦାଚିଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିଃ କଦାଚନ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରତ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ପବିତ୍ର କରେ; କେବେ କେବେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧତା ଥାଏ, କେବେ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧତା ଥାଏ।
ଦୁର୍ଲଭା ମନସଃ ଶୁଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦା ନୃପ । ମନସ୍ତୁ ଚଞ୍ଚଲଂ ରାଜନ୍ନନେକଵିଷଯାଶ୍ରିତମ୍
କିନ୍ତୁ ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମନର ଶୁଦ୍ଧତା ଦୁର୍ଲଭ, ରାଜା। କାରଣ ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନେକ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ।
କଥଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ନାନାଭାଵସମାଶ୍ରିତମ୍ । କାମକ୍ରୋଧୌ ତଥା ଲୋଭୋ ହ୍ଯହଙ୍କାରୋ ମଦସ୍ତଥା
ମନ ଯେଉଁଠି ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଆଶ୍ରିତ, ତାହା କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବ? କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଅହଂକାର ଓ ମଦ ଏହାକୁ ଗ୍ରସି ରହିଛି।
ସର୍ଵଵିଘ୍ନକରା ହ୍ଯେତେ ତପସ୍ତୀର୍ଥଵ୍ରତେଷୁ ଚ । ଅହିଂସା ସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ଶୌଚମିନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ
ତପ, ତୀର୍ଥ ଓ ବ୍ରତରେ ଯେଉଁ ଅବରୋଧ ଆସେ, ସେଗୁଡିକର କାରଣ ହେଉଛି ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଚୋରି ନକରିବା, ପବିତ୍ରତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
ସ୍ଵଧର୍ମପାଲନଂ ରାଜନ୍ ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲପ୍ରଦମ୍ । ନିତ୍ଯକର୍ମପରିତ୍ଯାଗାନ୍ମାର୍ଗେ ସଂସର୍ଗଦୋଷତଃ
ରାଜା, ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ; ଦିନିଆ କର୍ମ ଛାଡିଦେଲେ ଜୀବନର ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବାର ଦୋଷ ଆସେ।
ଵ୍ଯର୍ଥଂ ତୀର୍ଥାଧିଗମନଂ ପାପମେଵାଵଶିଷ୍ଯତେ । କ୍ଷାଲଯନ୍ତି ହି ତୀର୍ଥାନି ସର୍ଵଥା ଦେହଜଂ ମଲମ୍
ଅନ୍ୟଥା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରିଲେ କେବଳ ପାପ ରହିଯାଏ; ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ଦେହର ମଲିନତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଧ କରିପାରେ।
ମାନସଂ କ୍ଷାଲିତୁଂ ତାନି ନ ସମର୍ଥାନି ଵୈ ନୃପ । ଶକ୍ତାନି ଯଦି ଚେତ୍ତାନି ଗଙ୍ଗାତୀରନିଵାସିନଃ
ରାଜା, ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ମନକୁ ଶୁଧ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ଯଦି ଏହା ସମ୍ଭବ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମନକୁ ଶୁଧ କରିପାରିଥାନ୍ତି।
ମୁନଯୋ ଦ୍ରୋହସଂଯୁକ୍ତାଃ କଥଂ ସ୍ଯୁର୍ଭାଵିତେଶ୍ଵରାଃ । ଵସିଷ୍ଠସଦୃଶାଃ ପ୍ରହ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦଯଃ କିଲ
ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସୁଥିବା ମୁନିମାନେ ଯଦି ଦ୍ୱେଷରେ ଭରିଥିବେ, ତେବେ କିପରି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବେ? ଭଲ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭଳି ମୁନିମାନେ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ନଥିଲେ।
ରାଗଦ୍ଵେଷରତାଃ ସର୍ଵେ କାମକ୍ରୋଧାକୁଲାଃ ସଦା । ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିମଯଂ ତୀର୍ଥଂ ଗଙ୍ଗାଦିଭ୍ଯୋଽତିପାଵନମ୍
ସମସ୍ତେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସଦା କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ; ମନର ଶୁଧି ହିଁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଠାରୁ ବେଶି ପବିତ୍ର।
ଯଦି ସ୍ଯାଦ୍ଦୈଵଯୋଗେନ କ୍ଷାଲଯତ୍ଯାନ୍ତରଂ ମଲମ୍ । ଵିଶେଷେଣ ତୁ ସତ୍ସଙ୍ଗୋ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠସ୍ଯ ଭୂପତେ
ଦିବ୍ୟ ଯୋଗରେ ମନର ମଲିନତା ଶୁଧ ହେଲେ, ରାଜା, ଏହା ବିଶେଷ କରି ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଲୋକଙ୍କର ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ନ ଵେଦା ନ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ନ ଵ୍ରତାନି ତପାଂସି ନ । ନ ମଖା ନ ଚ ଦାନାନି ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧେସ୍ତୁ କାରଣମ୍
ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ବ୍ରତ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ — କିଛି ମନର ଶୁଧିର କାରଣ ନୁହେଁ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୋ ଵେଦଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ । ରାଗଦ୍ଵେଷାନ୍ଵିତଃ କାମଂ ଗଙ୍ଗାତୀରସମାଶ୍ରିତଃ
ବସିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ, ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ।
ଆଡୀବକଂ ମହାଯୁଦ୍ଧଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵସିଷ୍ଠଯୋଃ । ଜାତଂ ନିରର୍ଥକଂ ଦ୍ଵେଷାଦ୍ଦେଵାନାଂ ଵିସ୍ମଯପ୍ରଦମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷରୁ ଏକ ବଡ଼ ଅର୍ଥହୀନ ବକଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା, ଯାହା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇଯାଇଥିଲେ।