କଲାଵଧର୍ମବହୁଲେ ନରାଣାଂ କା ଗତିର୍ଭଵେତ୍ । ଯଦ୍ଯସ୍ତି ତଦୁପାଯଶ୍ଚେଦ୍ଦଯଯା ତଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଜନମେଯୟ ପଚାରିଲେ: ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ପାଣ୍ଡିତ, ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁଠି ଅଧର୍ମ ବେଶି, ଲୋକମାନଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ କଣ? ଯଦି କୌଣସି ଉପାୟ ଅଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏକ ଏଵ ମହାରାଜ ତତ୍ରୋପାଯୋଽସ୍ତି ନାପରଃ । ସର୍ଵଦୋଷନିରାସାର୍ଥଂ ଧ୍ଯାଯେଦ୍ଦେଵୀପଦାମ୍ବୁଜମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମହାରାଜ, ଏଠାରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଉପାୟ ଅଛି, ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଦେବୀଙ୍କର ପଦପଦ୍ମର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ସନ୍ତ୍ଯଘାନି ତାଵନ୍ତି ଯାଵତୀ ଶକ୍ତିରସ୍ତି ହି । ନାସ୍ତି ଦେଵ୍ଯାଃ ପାପଦାହେ ତସ୍ମାଦ୍ଭୀତିଃ କୁତୋ ନୃପ
ଦେବୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଯେତେ ଅଛି, ସେତେ ପାପ ନାହିଁ। ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଯିଏ ଶରଣ ନେଇଛି, ସେ ପାଇଁ ପାପର ଭୟ ନାହିଁ, ରାଜା।
ଅଵଶେନାପି ଯନ୍ନାମ ଲୀଲଯୋଚ୍ଚାରିତଂ ଯଦି । କିଂ କିଂ ଦଦାତି ତଜ୍ଜ୍ଞାତୁଂ ସମର୍ଥା ନ ହରାଦଯଃ
ଅଜଣାରେ କିମ୍ବା ଖେଳରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଦେବୀଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ, ତାହାରେ ଦେବୀ କେଉଁ ଦାନ ଦେଇପାରିବେ, ଏହି କଥା ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ତୁ ପାପାନାଂ ଶ୍ରୀଦେଵୀନାମସଂସ୍ମୃତିଃ । ତସ୍ମାତ୍କଲିଭଯାଦ୍ରାଜନ୍ ପୁଣ୍ଯକ୍ଷେତ୍ରେ ଵସେନ୍ନରଃ
ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ଦେବୀଙ୍କର ନାମସ୍ମରଣ। ତେଣୁ, କଳିର ଭୟରୁ ଏକ ଶୁଭ୍ର ତୀର୍ଥରେ ବସିବା ଉଚିତ, ରାଜା।
ନିରନ୍ତରଂ ପରାମ୍ବାଯା ନାମସଂସ୍ମରଣଂ ଚରେତ୍ । ଛିତ୍ତ୍ଵା ଭିତ୍ତ୍ଵା ଚ ଭୂତାନି ହତ୍ଵା ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍
ସେ ସଦା ପରାମ୍ବାଙ୍କର ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—
ଦେଵୀଂ ନମତି ଭକ୍ତ୍ଯା ଯୋ ନ ସ ପାପୈର୍ଵିଲିପ୍ଯତେ । ରହସ୍ଯଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ମଯା ରାଜନ୍ନୁଦୀରିତମ୍
ଯିଏ ଭକ୍ତିରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ କହିଲି, ରାଜା।
ଵିମୃଶ୍ଯୈତଦଶେଷେଣ ଭଜ ଦେଵୀପଦାମ୍ବୁଜମ୍ । ଅଜପାଂ ନାମ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଜପନ୍ତି ନିଖିଲା ଜନାଃ
ଏହି କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ପରେ, ଦେବୀଙ୍କର ପଦପଦ୍ମର ଉପାସନା କର। ସମସ୍ତ ଲୋକ ନାମରେ ଅଜପା ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରନ୍ତି।
ମହିମାନଂ ନ ଜାନନ୍ତି ମାଯାଯା ଵୈଭଵଂ ମହତ୍ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵେ ଜପନ୍ତି ହୃଦଯାନ୍ତରେ
ମାୟାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ବିଶାଳ ଶକ୍ତି କେହି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୃଦୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି।
ମହିମାନଂ ନ ଜାନନ୍ତି ମାଯାଯା ଵୈଭଵଂ ମହତ୍ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ତତ୍ତ୍ଵଯା ନୃପ । ଯୁଗଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାଯାଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ମାୟାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ବିଶାଳ ଶକ୍ତି କେହି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି, ରାଜା। ଯୁଗର ଧର୍ମ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଜଲୋଦରଵ୍ଯାଧିପୀଡାଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ ତୀର୍ଥାନି ଭୁଵି ପୁଣ୍ଯାନି ବ୍ରୂହି ମେ ମୁନିସତ୍ତମ । ଗମ୍ଯାନି ମାନଵୈର୍ଦେଵୈଃ କ୍ଷେତ୍ରାଣି ସରିତସ୍ତଥା
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଜଳୋଦର ରୋଗର ବିବରଣୀ।
ଫଲଂ ଚ ଯାଦୃଶଂ ଯତ୍ର ତୀର୍ଥେଷୁ ସ୍ନାନଦାନତଃ । ଵିଧିଂ ତୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଯାଂ ନିଯମାଂଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ରାଜା ପଚାରିଲେ: ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ନଦୀ ମାନବ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯିବାଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନରେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିଧି ଓ ବିଶେଷ ନିୟମ କଣ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତୀର୍ଥାନି ଵିଵିଧାନି ଚ । ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଦେଵୀନାଂ ପ୍ରଶସ୍ତାନ୍ଯାଯନାନି ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ନଦୀନାଂ ଜାହ୍ନଵୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଯମୁନା ଚ ସରସ୍ଵତୀ । ନର୍ମଦା ଗଣ୍ଡକୀ ସିନ୍ଧୁର୍ଗୋମତୀ ତମସା ତଥା
ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପରେ ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ନର୍ମଦା, ଗଣ୍ଡକୀ, ସିନ୍ଧୁ, ଗୋମତୀ ଓ ତମସା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
କାଵେରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଚ ପୁଣ୍ଯା ଵେତ୍ରଵତୀ ଶୁଭା । ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଚ ସରଯୂସ୍ତାପୀ ସାଭ୍ରମତୀ ତଥା
କାବେରୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ପବିତ୍ର, ଭଲ ବେତ୍ରବତୀ, ଚର୍ମଣ୍ବତୀ, ସରୟୂ, ତାପୀ ଓ ସାଭ୍ରମତୀ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।
ଏତାଶ୍ଚ କଥିତା ରାଜନ୍ନନ୍ଯାଶ୍ଚ ଶତଶଃ ପୁନଃ । ତାସାଂ ସମୁଦ୍ରଗାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସ୍ଵଲ୍ପପୁଣ୍ଯା ହ୍ଯନବ୍ଧିଗାଃ
ଏହି ସବୁ ନଦୀ ଛଡ଼ା ଅନେକ ଶତାଧିକ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ରାଜା। ଯେଉଁ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟମୟ; ଯେଉଁମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ନଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କମ।
ସମୁଦ୍ରଗାନାଂ ତାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵଦୌଘଵହାସ୍ତୁ ଯାଃ । ମାସଦ୍ଵଯଂ ଶ୍ରାଵଣାଦୌ ତାଶ୍ଚ ସର୍ଵା ରଜସ୍ଵଲାଃ
ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଝରା ଓ ନାଳାର ପାଣି ନେଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପବିତ୍ର। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରାବଣ ଆରମ୍ଭରୁ ଦୁଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ନଦୀ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଭଵନ୍ତି ଵୃଷ୍ଟିଯୋଗେନ ଗ୍ରାମ୍ଯଵାରିଵହାସ୍ତଥା । ପୁଷ୍କରଂ ଚ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ସୁପାଵନମ୍
ବର୍ଷା ହେବାରୁ ଏହି ନଦୀମାନେ ଗ୍ରାମର ପାଣି ମଧ୍ୟ ବହନ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍କର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅତି ପବିତ୍ର।
ପ୍ରଭାସଂ ଚ ପ୍ରଯାଗଂ ଚ ନୈମିଷାରଣ୍ଯମେଵ ଚ । ଵିଶ୍ରୁତଂ ଚାର୍ବୁଦାରଣ୍ଯଂ ଶୈଲାଶ୍ଚ ପାଵନାସ୍ତଥା
ପ୍ରଭାସ, ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅର୍ବୁଦାରଣ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିଛନ୍ତି।
ଶ୍ରୀଶୈଲଶ୍ଚ ସୁମେରୁଶ୍ଚ ପର୍ଵତୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ । ସରାଂସି ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯାନି ମାନସଂ ସର୍ଵଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଶ୍ରୀଶୈଳ, ସୁମେରୁ, ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ ଓ ପବିତ୍ର ସରୋବରମାନେ, ବିଶେଷକରି ମାନସ ସରୋବର ଖୁବ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତଥା ବିନ୍ଦୁସରଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠମଚ୍ଛୋଦଂ ନାମ ପାଵନମ୍ । ଆଶ୍ରମାସ୍ତୁ ତଥା ପୁଣ୍ଯା ମୁନୀନାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍
ତେଣୁ ବିନ୍ଦୁସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଚ୍ଛୋଦ ନାମକ ପବିତ୍ର ଝିଲିକ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନବଳି ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର।
ଵିଶ୍ରୁତସ୍ତୁ ସଦା ପୁଣ୍ଯଃ ଖ୍ଯାତୋ ବଦରିକାଶ୍ରମଃ । ନରନାରାଯଣୌ ଯତ୍ର ତେପାତେ ତୌ ମୁନୀ ତପଃ
ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଦରିକାଶ୍ରମ ଅଛି, ସେଠାରେ ନର ଓ ନାରାୟଣ ଦୁଇ ମୁନି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଵାମନାଶ୍ରମ ଆଖ୍ଯାତଃ ଶତଯୂପାଶ୍ରମସ୍ତଥା । ଯେନ ଯତ୍ର ତପସ୍ତପ୍ତଂ ତସ୍ଯ ନାମ୍ନାତିଵିଶ୍ରୁତଃ
ବାମନ ନାମକ ଆଶ୍ରମ ଓ ଶତୟୂପ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା ହୋଇଛି, ସେଠି ସେହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏଵଂ ପୁଣ୍ଯାନି ସ୍ଥାନାନି ହ୍ଯସଂଖ୍ଯାତାନି ଭୂତଲେ । ମୁନିଭିଃ ପରିଗୀତାନି ପାଵନାନି ମହୀପତେ
ଏଭଳି ଭୂମିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ମୁନିମାନେ ଯାହାକୁ ଗାନ କରିଛନ୍ତି ଓ ଏହା ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ, ରାଜା।
ଏଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ସର୍ଵତ୍ର ଦେଵୀସ୍ଥାନାନି ଭୂପତେ । ଦର୍ଶନାତ୍ପାପହାରୀଣି ଵସନ୍ତି ନିଯମେନ ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ଭୂପତି, ଦେବୀଙ୍କ ନିବାସ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ସଦା ବସନ୍ତି।
କଥଯିଷ୍ଯାମି ତାନ୍ଯଗ୍ରେ ପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଚ କାନିଚିତ୍ । ତୀର୍ଥାନି ନୃପ ଦାନାନି ଵ୍ରତାନି ଚ ମଖାସ୍ତଥା
ମୁଁ ପରେ କିଛି ଏମିତି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ଯଜ୍ଞ ଅବସର ଆସିଲେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ରାଜା।
ତପାଂସି ପୁଣ୍ଯକର୍ମାଣି ସାପେକ୍ଷାଣି ମହୀପତେ । ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଂ କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିଂ ମନଃଶୁଦ୍ଧିମପେକ୍ଷ୍ଯ ଚ
ତପସ୍ୟା ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ, ଭୂପତି, ସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ପବିତ୍ରତା, କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ମନର ଶୁଦ୍ଧତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ପାଵନାନି ହି ତୀର୍ଥାନି ତପାଂସି ଚ ଵ୍ରତାନି ଚ । କଦାଚିଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିଃ କଦାଚନ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରତ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ପବିତ୍ର କରେ; କେବେ କେବେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧତା ଥାଏ, କେବେ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧତା ଥାଏ।
ଦୁର୍ଲଭା ମନସଃ ଶୁଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦା ନୃପ । ମନସ୍ତୁ ଚଞ୍ଚଲଂ ରାଜନ୍ନନେକଵିଷଯାଶ୍ରିତମ୍
କିନ୍ତୁ ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମନର ଶୁଦ୍ଧତା ଦୁର୍ଲଭ, ରାଜା। କାରଣ ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନେକ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ।
କଥଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ନାନାଭାଵସମାଶ୍ରିତମ୍ । କାମକ୍ରୋଧୌ ତଥା ଲୋଭୋ ହ୍ଯହଙ୍କାରୋ ମଦସ୍ତଥା
ମନ ଯେଉଁଠି ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଆଶ୍ରିତ, ତାହା କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବ? କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଅହଂକାର ଓ ମଦ ଏହାକୁ ଗ୍ରସି ରହିଛି।