ଧର୍ମସ୍ଯ ସତ୍ଯମୂଲସ୍ଯ କ୍ଷଯଃ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଭଵେତ୍ । ତଥୈଵ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଧର୍ମଵର୍ଜିତାଃ
ସତ୍ୟରେ ଭିତ୍ତି ଥିବା ଧର୍ମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ହୁଏ; ଏହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଅସତ୍ଯଵାଦିନଃ ପାପାସ୍ତଥା ଵର୍ଣେତରାଃ କଲୌ । ଶୂଦ୍ରଧର୍ମରତା ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରତିଗ୍ରହପରାଯଣାଃ
କଳିଯୁଗରେ ସେମାନେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି, ପାପୀ ଓ ମିଶ୍ରିତ ବର୍ଣ୍ଣର ହୋଇଯାନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୂଦ୍ରର ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ଏବଂ ଦାନ ଗ୍ରହଣରେ ଏକାଗ୍ର।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି କଲୌ ରାଜନ୍ ଯୁଗେ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଗତାଃ କିଲ । କାମଚାରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ କାମଲୋଭମୋହସମନ୍ଵିତାଃ
କଳିଯୁଗ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ, ହେ ରାଜା, ଜନନୀମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିବେ, କାମନା, ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଭରିଯିବେ।
ପାପା ମିଥ୍ଯାଭିଵାଦିନ୍ଯଃ ସଦା କ୍ଲେଶରତା ନୃପ । ସ୍ଵଭର୍ତୃଵଞ୍ଜକା ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମଭାଷଣପଣ୍ଡିତାଃ
ପାପିଷ୍ଠ, ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା, ସଦା ବିବାଦରେ ଆନନ୍ଦ ମାନୁଥିବା, ହେ ରାଜା; ସେମାନେ ସଦା ପତିଙ୍କୁ ଠକିବେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ କଥାରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଦେଖାଇବେ।
ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵଂଵିଧା ନାର୍ଯଃ ପାପିଷ୍ଠାଶ୍ଚ କଲୌ ଯୁଗେ । ଆହାରଶୁଦ୍ଧ୍ଯା ନୃପତେ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ଜାଯତେ
କଳିଯୁଗରେ ଏପରି ଅଧମ ଓ ପାପିଷ୍ଠା ଜଣେ ଜଣେ ଜନ୍ମ ନେବେ, ରାଜା। ଖାଦ୍ୟର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମନର ପବିତ୍ରତା ହୁଏ।
ଶୁଦ୍ଧେ ଚିତ୍ତେ ପ୍ରକାଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମସ୍ଯ ନୃପସତ୍ତମ । ଵୃତ୍ତସଙ୍କରଦୋଷେଣ ଜାଯତେ ଧର୍ମସଙ୍କରଃ
ମନ ପବିତ୍ର ହେଲେ ଧର୍ମର ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା। ଆଚରଣ ମିଶ୍ରିତ ହେଲେ ଧର୍ମରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସେ।
ଧର୍ମସ୍ଯ ସଙ୍କରେ ଜାତେ ନୂନଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଣସଙ୍କରଃ । ଏଵଂ କଲିଯୁଗେ ଭୂପ ସର୍ଵଧର୍ମଵିଵର୍ଜିତେ
ଧର୍ମରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାତିରେ ମିଶ୍ରଣ ହୁଏ। ଏଭଳି କଳିଯୁଗରେ, ରାଜା, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ।
ସ୍ଵଵର୍ଣଧର୍ମଵାର୍ତୈଷା ନ କୁତ୍ରାପ୍ଯୁପଲଭ୍ଯତେ । ମହାନ୍ତୋଽପି ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞା ଅଧର୍ମଂ କୁର୍ଵତେ ନୃପ
ନିଜ ଜାତିର ଧର୍ମ ପାଳନ କେଉଁଠି ମିଳୁନାହିଁ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଧର୍ମଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ, ରାଜା, ଅଧର୍ମ କରନ୍ତି।
କଲିସ୍ଵଭାଵ ଏଵୈଷ ପରିହାର୍ଯୋ ନ କେନଚିତ୍ । ତସ୍ମାଦତ୍ର ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ପାପକାରିଣାମ୍
କଳିର ଏହି ଗୁଣ ସ୍ୱାଭାବିକ, ଏହାକୁ କେହି ବି ଟାଳିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିଠାରେ ଲୋକମାନେ ନିଜର ପାପୀ ସ୍ୱଭାବରୁ—
ନିଷ୍କୃତିର୍ନ ହି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସାମାନ୍ଯୋପାଯତୋ ଭଵେତ୍ । ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ଭଗଵନ୍ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦ
ରାଜାନ୍ତକୁ କହିବାକୁ ଯେ, ସାଧାରଣ ଉପାୟରେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
କଲାଵଧର୍ମବହୁଲେ ନରାଣାଂ କା ଗତିର୍ଭଵେତ୍ । ଯଦ୍ଯସ୍ତି ତଦୁପାଯଶ୍ଚେଦ୍ଦଯଯା ତଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଜନମେଯୟ ପଚାରିଲେ: ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ପାଣ୍ଡିତ, ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁଠି ଅଧର୍ମ ବେଶି, ଲୋକମାନଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ କଣ? ଯଦି କୌଣସି ଉପାୟ ଅଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏକ ଏଵ ମହାରାଜ ତତ୍ରୋପାଯୋଽସ୍ତି ନାପରଃ । ସର୍ଵଦୋଷନିରାସାର୍ଥଂ ଧ୍ଯାଯେଦ୍ଦେଵୀପଦାମ୍ବୁଜମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମହାରାଜ, ଏଠାରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଉପାୟ ଅଛି, ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଦେବୀଙ୍କର ପଦପଦ୍ମର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ସନ୍ତ୍ଯଘାନି ତାଵନ୍ତି ଯାଵତୀ ଶକ୍ତିରସ୍ତି ହି । ନାସ୍ତି ଦେଵ୍ଯାଃ ପାପଦାହେ ତସ୍ମାଦ୍ଭୀତିଃ କୁତୋ ନୃପ
ଦେବୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଯେତେ ଅଛି, ସେତେ ପାପ ନାହିଁ। ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଯିଏ ଶରଣ ନେଇଛି, ସେ ପାଇଁ ପାପର ଭୟ ନାହିଁ, ରାଜା।
ଅଵଶେନାପି ଯନ୍ନାମ ଲୀଲଯୋଚ୍ଚାରିତଂ ଯଦି । କିଂ କିଂ ଦଦାତି ତଜ୍ଜ୍ଞାତୁଂ ସମର୍ଥା ନ ହରାଦଯଃ
ଅଜଣାରେ କିମ୍ବା ଖେଳରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଦେବୀଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ, ତାହାରେ ଦେବୀ କେଉଁ ଦାନ ଦେଇପାରିବେ, ଏହି କଥା ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ତୁ ପାପାନାଂ ଶ୍ରୀଦେଵୀନାମସଂସ୍ମୃତିଃ । ତସ୍ମାତ୍କଲିଭଯାଦ୍ରାଜନ୍ ପୁଣ୍ଯକ୍ଷେତ୍ରେ ଵସେନ୍ନରଃ
ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ଦେବୀଙ୍କର ନାମସ୍ମରଣ। ତେଣୁ, କଳିର ଭୟରୁ ଏକ ଶୁଭ୍ର ତୀର୍ଥରେ ବସିବା ଉଚିତ, ରାଜା।
ନିରନ୍ତରଂ ପରାମ୍ବାଯା ନାମସଂସ୍ମରଣଂ ଚରେତ୍ । ଛିତ୍ତ୍ଵା ଭିତ୍ତ୍ଵା ଚ ଭୂତାନି ହତ୍ଵା ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍
ସେ ସଦା ପରାମ୍ବାଙ୍କର ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—
ଦେଵୀଂ ନମତି ଭକ୍ତ୍ଯା ଯୋ ନ ସ ପାପୈର୍ଵିଲିପ୍ଯତେ । ରହସ୍ଯଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ମଯା ରାଜନ୍ନୁଦୀରିତମ୍
ଯିଏ ଭକ୍ତିରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ କହିଲି, ରାଜା।
ଵିମୃଶ୍ଯୈତଦଶେଷେଣ ଭଜ ଦେଵୀପଦାମ୍ବୁଜମ୍ । ଅଜପାଂ ନାମ ଗାଯତ୍ରୀଂ ଜପନ୍ତି ନିଖିଲା ଜନାଃ
ଏହି କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ପରେ, ଦେବୀଙ୍କର ପଦପଦ୍ମର ଉପାସନା କର। ସମସ୍ତ ଲୋକ ନାମରେ ଅଜପା ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରନ୍ତି।
ମହିମାନଂ ନ ଜାନନ୍ତି ମାଯାଯା ଵୈଭଵଂ ମହତ୍ । ଗାଯତ୍ରୀଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵେ ଜପନ୍ତି ହୃଦଯାନ୍ତରେ
ମାୟାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ବିଶାଳ ଶକ୍ତି କେହି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୃଦୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି।
ମହିମାନଂ ନ ଜାନନ୍ତି ମାଯାଯା ଵୈଭଵଂ ମହତ୍ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ତତ୍ତ୍ଵଯା ନୃପ । ଯୁଗଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାଯାଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ମାୟାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ବିଶାଳ ଶକ୍ତି କେହି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି, ରାଜା। ଯୁଗର ଧର୍ମ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଜଲୋଦରଵ୍ଯାଧିପୀଡାଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ ତୀର୍ଥାନି ଭୁଵି ପୁଣ୍ଯାନି ବ୍ରୂହି ମେ ମୁନିସତ୍ତମ । ଗମ୍ଯାନି ମାନଵୈର୍ଦେଵୈଃ କ୍ଷେତ୍ରାଣି ସରିତସ୍ତଥା
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଜଳୋଦର ରୋଗର ବିବରଣୀ।
ଫଲଂ ଚ ଯାଦୃଶଂ ଯତ୍ର ତୀର୍ଥେଷୁ ସ୍ନାନଦାନତଃ । ଵିଧିଂ ତୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଯାଂ ନିଯମାଂଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ରାଜା ପଚାରିଲେ: ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ନଦୀ ମାନବ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯିବାଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନରେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିଧି ଓ ବିଶେଷ ନିୟମ କଣ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତୀର୍ଥାନି ଵିଵିଧାନି ଚ । ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଦେଵୀନାଂ ପ୍ରଶସ୍ତାନ୍ଯାଯନାନି ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ନଦୀନାଂ ଜାହ୍ନଵୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଯମୁନା ଚ ସରସ୍ଵତୀ । ନର୍ମଦା ଗଣ୍ଡକୀ ସିନ୍ଧୁର୍ଗୋମତୀ ତମସା ତଥା
ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପରେ ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ନର୍ମଦା, ଗଣ୍ଡକୀ, ସିନ୍ଧୁ, ଗୋମତୀ ଓ ତମସା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
କାଵେରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଚ ପୁଣ୍ଯା ଵେତ୍ରଵତୀ ଶୁଭା । ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଚ ସରଯୂସ୍ତାପୀ ସାଭ୍ରମତୀ ତଥା
କାବେରୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ପବିତ୍ର, ଭଲ ବେତ୍ରବତୀ, ଚର୍ମଣ୍ବତୀ, ସରୟୂ, ତାପୀ ଓ ସାଭ୍ରମତୀ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।
ଏତାଶ୍ଚ କଥିତା ରାଜନ୍ନନ୍ଯାଶ୍ଚ ଶତଶଃ ପୁନଃ । ତାସାଂ ସମୁଦ୍ରଗାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସ୍ଵଲ୍ପପୁଣ୍ଯା ହ୍ଯନବ୍ଧିଗାଃ
ଏହି ସବୁ ନଦୀ ଛଡ଼ା ଅନେକ ଶତାଧିକ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ରାଜା। ଯେଉଁ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟମୟ; ଯେଉଁମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ନଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କମ।
ସମୁଦ୍ରଗାନାଂ ତାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵଦୌଘଵହାସ୍ତୁ ଯାଃ । ମାସଦ୍ଵଯଂ ଶ୍ରାଵଣାଦୌ ତାଶ୍ଚ ସର୍ଵା ରଜସ୍ଵଲାଃ
ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଝରା ଓ ନାଳାର ପାଣି ନେଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପବିତ୍ର। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରାବଣ ଆରମ୍ଭରୁ ଦୁଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ନଦୀ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଭଵନ୍ତି ଵୃଷ୍ଟିଯୋଗେନ ଗ୍ରାମ୍ଯଵାରିଵହାସ୍ତଥା । ପୁଷ୍କରଂ ଚ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ସୁପାଵନମ୍
ବର୍ଷା ହେବାରୁ ଏହି ନଦୀମାନେ ଗ୍ରାମର ପାଣି ମଧ୍ୟ ବହନ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍କର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅତି ପବିତ୍ର।
ପ୍ରଭାସଂ ଚ ପ୍ରଯାଗଂ ଚ ନୈମିଷାରଣ୍ଯମେଵ ଚ । ଵିଶ୍ରୁତଂ ଚାର୍ବୁଦାରଣ୍ଯଂ ଶୈଲାଶ୍ଚ ପାଵନାସ୍ତଥା
ପ୍ରଭାସ, ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅର୍ବୁଦାରଣ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିଛନ୍ତି।
ଶ୍ରୀଶୈଲଶ୍ଚ ସୁମେରୁଶ୍ଚ ପର୍ଵତୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ । ସରାଂସି ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯାନି ମାନସଂ ସର୍ଵଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଶ୍ରୀଶୈଳ, ସୁମେରୁ, ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ ଓ ପବିତ୍ର ସରୋବରମାନେ, ବିଶେଷକରି ମାନସ ସରୋବର ଖୁବ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।