ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଦ୍ଵାପରେ ଵା ଯେ ଦାନଵ୍ରତକାରକାଃ । ଵର୍ତନ୍ତେ ମୁନଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ କୁତ୍ର ବ୍ରୂହି ପିତାମହ
ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ, ସେମାନେ ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ପିତାମହ?
କଲାଵଦ୍ଯ ଦୁରାଚାରା ଯେଽତ୍ର ସନ୍ତି ଗତତ୍ରପାଃ । ଆଦ୍ଯେ ଯୁଗେ କ୍ଵ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ପାପିଷ୍ଠା ଦେଵନିନ୍ଦକାଃ
ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ, ସେମାନେ ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ କେଉଁଠି ଯିବେ? ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ପାପୀମାନେ।
ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵିସ୍ତରେଣ ମହାମତେ । ସର୍ଵଥା ଶ୍ରୋତୁକାମୋଽସ୍ମି ଯଦେତଦ୍ଧର୍ମନିର୍ଣଯମ୍
ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଏହା ସବୁ ଏକାଏକି ଭଲଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏହି ଧର୍ମର ନିର୍ଣୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଯେ ଵୈ କୃତଯୁଗେ ରାଜନ୍ ସମ୍ଭଵନ୍ତୀହ ମାନଵାଃ । କୃତ୍ଵା ତେ ପୁଣ୍ଯକର୍ମାଣି ଦେଵଲୋକାନ୍ଵ୍ରଜନ୍ତି ଵୈ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଓ ରାଜା, କୃତଯୁଗରେ ଯେଉଁ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଶୁଭ କାମ କରି ଦେବଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ନୃପସତ୍ତମ । ସ୍ଵଧର୍ମନିରତା ଯାନ୍ତି ଲୋକାନ୍କର୍ମଜିତାନ୍କିଲ
ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରହି, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକକୁ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି।
ସତ୍ଯଂ ଦଯା ତଥା ଦାନଂ ସ୍ଵଦାରଗମନଂ ତଥା । ଅଦ୍ରୋହଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ସମତା ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ
ସତ୍ୟବାଦିତା, ଦୟା, ଦାନ, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ କ୍ଷତି ନ କରିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁ ପ୍ରତି ସମଭାବ—
ଏତତ୍ସାଧାରଣଂ ଧର୍ମଂ କୃତ୍ଵା ସତ୍ଯଯୁଗେ ପୁନଃ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ଯାନ୍ତୀତରେ ଵର୍ଣା ଧର୍ମତୋ ରଜକାଦଯଃ
ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଏହି ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେ, ଯଥା ଧୋବିମାନେ, ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି।
ତଥା ତ୍ରେତାଯୁଗେ ରାଜନ୍ ଦ୍ଵାପରେଽଥ ଯୁଗେ ତଥା । କଲାଵସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ପାପା ନରକଂ ଯାନ୍ତି ମାନଵାଃ
ଏହିପରି ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ପାପୀ ମାନବମାନେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।
ତାଵତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତେ ତତ୍ର ଯାଵତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଯୁଗପର୍ଯଯଃ । ପୁନଶ୍ଚ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ଭଵନ୍ତି ଭୁଵି ମାନଵାଃ
ସେମାନେ ଯୁଗର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ରହନ୍ତି; ପରେ ପୁନି ଏ ଭୂମିରେ ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।
ଯଦା ସତ୍ଯଯୁଗସ୍ଯାଦିଃ କଲେରନ୍ତଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵ । ତଦା ସ୍ଵର୍ଗାତ୍ପୁଣ୍ଯକୃତୋ ଜାଯନ୍ତେ କିଲ ମାନଵାଃ
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ଓ କଳିଯୁଗ ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଶୁଭ କାମ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।
ଯଦା କଲିଯୁଗସ୍ଯାଦିର୍ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ କ୍ଷଯସ୍ତଥା । ନରକାତ୍ପାପିନଃ ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତି ଭୁଵି ମାନଵାଃ
ଯେତେବେଳେ କଳିଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପାପୀ ନରକରୁ ଏ ଭୂମିରେ ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।
ଏଵଂ କାଲସମାଚାରୋ ନାନ୍ଯଥାଭୂତ୍କଦାଚନ । ତସ୍ମାତ୍କଲିରସତ୍କର୍ତା ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ତାଦୃଶୀ ପ୍ରଜା
ଏଭଳି କାଳର ଚଳାଚଳ କେବେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ କଳିଯୁଗ ଅଧର୍ମର ସୃଷ୍ଟିକାରୀ, ଏବଂ ଏହି ଯୁଗରେ ଏପରି ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କଦାଚିଦ୍ଦୈଵଯୋଗାତ୍ତୁ ପ୍ରାଣିନାଂ ଵ୍ଯତ୍ଯଯୋ ଭଵେତ୍ । କଲୌ ଯେ ସାଧଵଃ କେଚିଦ୍ଦ୍ଵାପରେ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ତେ
କେବେ କେବେ ଦେବତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବଦଳିଯାନ୍ତି; କଳିଯୁଗରେ କିଛି ଭଲ ଲୋକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।
ତଥା ତ୍ରେତାଯୁଗେ କେଚିତ୍କେଚିତ୍ସତ୍ଯଯୁଗେ ତଥା । ଦୁଷ୍ଟାଃ ସତ୍ଯଯୁଗେ ଯେ ତୁ ତେ ଭଵନ୍ତି କଲାଵପି
ଏଭଳି କିଛି ଲୋକ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ, କିଛି ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଦୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କୃତକର୍ମପ୍ରଭାଵେଣ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତ୍ଯସୁଖାନି ଚ । ପୁନଶ୍ଚ ତାଦୃଶଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯୁଗଭାଵତଃ
ପୂର୍ବ କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯୁଗର ଗୁଣାନୁସାରେ ପୁନି ଏପରି କର୍ମ କରନ୍ତି।
ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ଯୁଗଧର୍ମାନ୍ମହାଭାଗ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵାନଶେଷତଃ । ଯସ୍ମିନ୍ଵୈ ଯାଦୃଶୋ ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ତଂ ତଥା
ଜନମେଜୟ କହିଲେ: ଓ ଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଯୁଗର ଧର୍ମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏହି ଯୁଗରେ କେଉଁ ଧର୍ମ ଅଛି ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନିବୋଧ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଂ ତେ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ସାଧୂନାମପି ଚେତାଂସି ଯୁଗଭାଵାଦ୍ଭ୍ରମନ୍ତି ହି
ବ୍ୟାସ କହିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଉଦାହରଣ କହିବି; ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।
ପିତୁର୍ଯଥା ତେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵୁଦ୍ଧିର୍ଵିପ୍ରାଵହେଲନେ । କୃତା ଵୈ କଲିନା ରାଜନ୍ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ପିତା ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିଥିଲେ, ସେହି ମତି କଳିଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ ହୋଇଥିଲା, ଯଦିଓ ସେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣୁଥିଲେ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଥିଲେ।
ଅନ୍ଯଥା କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ରାଜା ଯଯାତିକୁଲସମ୍ଭଵଃ । ତାପସସ୍ଯ ଗଲେ ସର୍ପଂ ମୃତଂ କସ୍ମାଦଯୋଜଯତ୍
ନହେଲେ, ଯୟାତିବଂଶର ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜା କାହିଁକି ଏକ ତାପସଙ୍କ ଗଳାରେ ମୃତ ସାପ ରଖିବେ?
ସର୍ଵଂ ଯୁଗବଲଂ ରାଜନ୍ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ଵିଜାନତା । ପ୍ରଯତ୍ନେନ ହି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମକର୍ମ ଵିଶେଷତଃ
ହେ ରାଜା, ଯିଏ ବୁଝିପାରେ, ସେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ସବୁ କିଛି ଯୁଗର ଶକ୍ତିରେ ହୁଏ; ତଥାପି, ବିଶେଷ କରି ଧର୍ମକାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର।
ନୂନଂ ସତ୍ଯଯୁଗେ ରାଜନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦପାରଗାଃ । ପରାଶକ୍ତ୍ଯର୍ଚନରତା ଦେଵୀଦର୍ଶନଲାଲସାଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ସତ୍ୟଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ସର୍ବଶକ୍ତି ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲାଗିଥିଲେ ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆତୁର ଥିଲେ।
ଗାଯତ୍ରୀପ୍ରଣଵାସକ୍ତା ଗାଯତ୍ରୀଧ୍ଯାନକାରିଣଃ । ଗାଯତ୍ରୀଜପସଂସକ୍ତା ମାଯାବୀଜୈକଜାପିନଃ
ସେମାନେ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଣବରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ, ଗାୟତ୍ରୀ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ଗାୟତ୍ରୀ ଜପରେ ଲିନ ଥିଲେ ଏବଂ ମାୟା ବୀଜ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଜପ କରୁଥିଲେ।
ଗ୍ରାମେ ଗ୍ରାମେ ପରାମ୍ବାଯାଃ ପ୍ରାସାଦକରଣୋତ୍ସୁକାଃ । ସ୍ଵକର୍ମନିରତାଃ ସର୍ଵେ ସତ୍ଯଶୌଚଦଯାନ୍ଵିତାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଁରେ ସେମାନେ ପରାମ୍ବାଙ୍କର ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଦୟାରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।
ତ୍ରଯ୍ଯୁକ୍ତକର୍ମନିରତାସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଵିଶାରଦାଃ । ଅଭଵନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଜାଭରଣତତ୍ପରାଃ
ସେଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ତିନି ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲେ।
ଵୈଶ୍ଯାସ୍ତୁ କୃଷିଵାଣିଜ୍ଯଗୋସେଵାନିରତାସ୍ତଥା । ଶୂଦ୍ରାଃ ସେଵାପରାସ୍ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯେ ସତ୍ଯଯୁଗେ ନୃପ
ବୈଶ୍ୟମାନେ କୃଷି, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଗୋସେବାରେ ଲାଗିଥିଲେ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବାରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲେ, ସେହି ପବିତ୍ର ସତ୍ୟଯୁଗରେ, ହେ ରାଜା।
ପରାମ୍ବାପୂଜନାସକ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ଵର୍ଣାଃ ପରେ ଯୁଗେ । ତଥା ତ୍ରେତାଯୁଗେ କିଞ୍ଚିନ୍ନ୍ଯୂନା ଧର୍ମସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତିଃ
ସେହି ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକେ ପରାମ୍ବାଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲାଗିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମର ସ୍ଥିତି କିଛି କମିଗଲା।
ଦ୍ଵାପରେ ଚ ଵିଶେଷେଣ ନ୍ଯୂନା ସତ୍ଯଯୁଗସ୍ଥିତିଃ । ପୂର୍ଵଂ ଯେ ରାକ୍ଷସା ରାଜନ୍ ତେ କଲୌ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ସତ୍ୟଯୁଗର ଅବସ୍ଥା ବିଶେଷ କମିଗଲା; ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ରାକ୍ଷସ ଥିଲେ, ହେ ରାଜା, ସେମାନେ କଳିଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ପାଖଣ୍ଡନିରତାଃ ପ୍ରାଯୋ ଭଵନ୍ତି ଜନଵଞ୍ଚକାଃ । ଅସତ୍ଯଵାଦିନଃ ସର୍ଵେ ଵେଦଧର୍ମଵିଵର୍ଜିତାଃ
ଅଧିକାଂଶ ଲୋକେ ପାଖଣ୍ଡରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ଲୋକମାନେକୁ ଠକାନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି, ବେଦ ଧର୍ମରୁ ବିଞ୍ଜିତ।
ଦାମ୍ଭିକା ଲୋକଚତୁରା ମାନିନୋ ଵେଦଵର୍ଜିତାଃ । ଶୂଦ୍ରସେଵାପରାଃ କେଚିନ୍ନାନାଧର୍ମପ୍ରଵର୍ତକାଃ
ଢୋଙ୍ଗୀ, ଜଗତରେ ଚତୁର, ଅହଂକାରୀ, ବେଦ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା; କିଛି ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଅଧର୍ମର ପ୍ରଚାରକ।
ଵେଦନିନ୍ଦାକରାଃ କ୍ରୂରା ଧର୍ମଭ୍ରଷ୍ଟାତିଵାଦୁକାଃ । ଯଥା ଯଥା କଲିର୍ଵୃଦ୍ଧିଂ ଯାତି ରାଜଂସ୍ତଥା ତଥା
କ୍ରୂର, ବେଦ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା, ଧର୍ମରୁ ପତିତ, ଅତିକଥନ କରୁଥିବା; ଯେପରି କଳିଯୁଗ ବଢ଼ିଯାଏ, ହେ ରାଜା, ସେପରି—