ତମାହାତିପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଯଥାନୁକ୍ରମମୁତ୍ତରମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନିବୋଧ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ଅତି ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାରଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।
କର୍ମଣସ୍ତୁ ତ୍ରିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ଗତିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ଵରୈଃ । ସଞ୍ଚିତଂ ଵର୍ତମାନଂ ଚ ପ୍ରାରବ୍ଧମିତି ଭେଦତଃ
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କହନ୍ତି, କର୍ମର ଗତି ତିନି ପ୍ରକାର—ସଞ୍ଚିତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ପ୍ରାରବ୍ଧ।
ଅନେକଜନ୍ମସଞ୍ଜାତଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ସଞ୍ଚିତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ରାଜସଂ କର୍ମ ତାମସଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପୁନଃ
ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା କର୍ମକୁ 'ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ' କୁହାଯାଏ; ଏହି କର୍ମ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଶୁଭଂ ଭୂପ ସଞ୍ଚିତଂ ବହୁକାଲିକମ୍ । ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ସୁକୃତଂ ଦୁଷ୍କୃତଂ ତଥା
ହେ ରାଜା, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ବହୁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ; ଭଲ କାମ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଜନ୍ମଜନ୍ମନି ଜୀଵାନାଂ ସଞ୍ଚିତାନାଂ ଚ କର୍ମଣାମ୍ । ନିଃଶେଷସ୍ତୁ କ୍ଷଯୋ ନାଭୂତ୍କଲ୍ପକୋଟିଶତୈରପି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, କୋଟି କୋଟି କଳ୍ପ ଯାଏଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
କ୍ରିଯମାଣଂ ଚ ଯତ୍କର୍ମ ଵର୍ତମାନଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ । ଦେହଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶୁଭଂ ଵାପି ହ୍ଯଶୁଭଂ ଵା ସମାଚରେତ୍
ଯେ କର୍ମ ଏବେ କରାଯାଉଛି, ତାହାକୁ 'ବର୍ତ୍ତମାନ କର୍ମ' କୁହାଯାଏ; ଦେହ ପାଇଲେ, ଜଣେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ କରେ।
ସଞ୍ଚିତାନାଂ ପୁନର୍ମଧ୍ଯାତ୍ସମାହୃତ୍ଯ କିଯାନ୍କିଲ । ଦେହାରମ୍ଭେ ଚ ସମଯେ କାଲଃ ପ୍ରେରଯତୀଵ ତତ୍
ସଞ୍ଚିତ କର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅଂଶ ନିଆଯାଏ; ଦେହ ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ, ସମୟ ତାହାକୁ ଚଳାଇଥାଏ।
ପ୍ରାରବ୍ଧଂ କର୍ମ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଭୋଗାତ୍ତସ୍ଯ କ୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ପ୍ରାଣିଭିଃ ଖଲୁ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯାହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ 'ପ୍ରାରବ୍ଧ କର୍ମ' କୁହାଯାଏ; ଏହା ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ। ପ୍ରାରବ୍ଧ କର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୀବମାନେ ଭୋଗିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପୁରା କୃତାନି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ହ୍ଯଶୁଭାନି ଶୁଭାନି ଚ । ଅଵଶ୍ଯମେଵ କର୍ମାଣି ଭୋକ୍ତଵ୍ଯାନୀତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ।
ଦେଵୈର୍ମନୁଷ୍ଯୈରସୁରୈର୍ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵକିନ୍ନରୈଃ । କର୍ମୈଵ ହି ମହାରାଜ ଦେହାରମ୍ଭସ୍ଯ କାରଣମ୍
ଦେବତା, ମଣିଷ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ—ହେ ମହାରାଜ, ଦେହ ପାଇବାର କାରଣ କର୍ମ ଅଟୁଟ।
କର୍ମକ୍ଷଯେ ଜନ୍ମନାଶଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁରାସ୍ତଥା
କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ, ଜନ୍ମର ଶେଷ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ,
ଦାନଵା ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସର୍ଵେ କର୍ମଵଶା କିଲ । ଅନ୍ଯଥା ଦେହସମ୍ବନ୍ଧଃ କଥଂ ଭଵତି ଭୂପତେ
ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ—ସମସ୍ତେ କର୍ମର ଅଧୀନ। ନହେଲେ, ହେ ରାଜା, ଦେହ ସମ୍ପର୍କ କିପରି ହେବ?
କାରଣଂ ଯସ୍ତୁ ଭୋଗସ୍ଯ ଦେହିନଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ତସ୍ମାଦନେକଜନ୍ମୋତ୍ଥସଞ୍ଚିତାନାଂ ଚ କର୍ମଣାମ୍
ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଭୋଗ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଉଛି, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଏବଂ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା କର୍ମଗୁଡ଼ିକ।
ମଧ୍ଯେ ଵେଗଃ ସମାଯାତି କସ୍ଯଚିତ୍କାଲପାକତଃ । ତତ୍ପ୍ରାରବ୍ଧଵଶାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ କରୋତି ଚ ଯଥା ତଥା
ଏହି କର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କେତେବେଳେ ନାହିଁ କିଛି କର୍ମର ଫଳ ପକିଯାଏ; ସେହି ପ୍ରାରବ୍ଧର ଶକ୍ତିରେ, ଲୋକେ ଯେପରି ଯଥା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ପାପଂ କରୋତି ମନୁଜସ୍ତଥା ଦେଵାଦଯୋଽପି ଚ । ତଥା ନାରାଯଣୋ ରାଜନ୍ନରଶ୍ଚ ଧର୍ମଜାଵୁଭୌ
ମଣିଷ ଯେପରି ଅପକାର କରେ, ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି; ରାଜା, ଏହିପରି ଧର୍ମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ନାରାୟଣ ଓ ନର ମଧ୍ୟ ଏପରି କରନ୍ତି।
ଜାତୌ କୃଷ୍ଣାର୍ଜୁନୌ କାମମଂଶୌ ନାରାଯଣସ୍ଯ ତୌ । ପୁରାଣପୀଠିକେଯଂ ଵୈ ମୁନିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତା
କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଯେଉଁ ଜନ୍ମରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କର ଅଂଶ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ଏହି ପୁରୁଣା କଥା ମୁନିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଛନ୍ତି।
ଦେଵାଂଶଃ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଯୋ ଭଵେଦ୍ଵିଭଵାଧିକଃ । ନାନୃଷିଃ କୁରୁତେ କାଵ୍ଯଂ ନାରୁଦ୍ରୋ ରୁଦ୍ରମର୍ଚତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍; ଯିଏ ଋଷି ନୁହେଁ, ସେ କବିତା ରଚନା କରିପାରେନାହିଁ, ଯିଏ ରୁଦ୍ର ନୁହେଁ, ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜିପାରେନାହିଁ।
ନାଦେଵାଂଶୋ ଦଦାତ୍ଯନ୍ନଂ ନାଵିଷ୍ଣୁଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ଇନ୍ଦ୍ରାଦଗ୍ନେର୍ଯମାଦ୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧନଦାଦିତି ଭୂପତେ
ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ ନୁହେଁ, ସେ ଅନ୍ନ ଦେଇପାରେନାହିଁ; ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ ନୁହେଁ, ସେ ପୃଥିବୀର ନାଥ ହୋଇପାରେନାହିଁ; ରାଜା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ କୁବେରଙ୍କୁ ନେଇ ଧନଦାତା ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରଭୁତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରଭାଵଂ ଚ କୋପଂ ଚୈଵ ପରାକ୍ରମମ୍ । ଆଦାଯ କ୍ରିଯତେ ନୂନଂ ଶରୀରମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, କ୍ରୋଧ ଓ ପରାକ୍ରମ ନେଇ ଏହି ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ବଲଵାଁଲ୍ଲୋକେ ଭାଗ୍ଯଵାନଥ ଭୋଗଵାନ୍ । ଵିଦ୍ଯାଵାନ୍ଦାନଵାନ୍ଵାପି ସ ଦେଵାଂଶଃ ପ୍ରପଢ୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଭୋଗବାନ୍, ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଧନୀ, ସେ ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ତଥୈଵୈତେ ମଯାଖ୍ଯାତା ପାଣ୍ଡଵାଃ ପୃଥିଵୀପତେ । ଦେଵାଂଶୋ ଵାସୁଦେଵୋଽପି ନାରାଯଣସମଦ୍ଯୁତିଃ
ଏହିପରି, ହେ ପୃଥିବୀନାଥ, ଯେପରି ମୁଁ କହିଛି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ; ନାରାୟଣଙ୍କ ସମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବାସୁଦେବ ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ।
ଶରୀରଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ନୂନଂ ଭାଜନଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ଶରୀରୀ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍କାମଂ ସୁଖଂ ଦୁଃଖମନନ୍ତରମ୍
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶରୀର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର; ଶରୀରୀ ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟଅନୁଯାୟୀ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ପାଏ।
ଦେହୀ ନାସ୍ତି ଵଶଃ କୋଽପି ଦୈଵାଧୀନଃ ସଦୈଵ ହି । ଜନନଂ ମରଣଂ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଚାଵଶଃ
ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କୌଣସି ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ; ସେ ସବୁବେଳେ ଦୈବର ଅଧୀନ, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ।
ପାଣ୍ଡଵାସ୍ତେ ଵନେ ଜାତାଃ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତୁ ସ୍ଵଗୃହଂ ପୁନଃ । ସ୍ଵବାହୁବଲତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ରାଜସୂଯଂ କ୍ରତୂତ୍ତମମ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ପରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ; ତାପରେ ନିଜ ବାହୁବଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ଵନଵାସଂ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତା ବହୁଦୁଃଖକରଂ ପରମ୍ । ଅର୍ଜୁନେନ ତପସ୍ତପ୍ତଂ ଦୁଷ୍କରଂ ହ୍ଯଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ
ପୁଣି ସେମାନେ ଅତି ଦୁଃଖଦାୟକ ବନବାସ ଭୋଗିଲେ; ଅର୍ଜୁନ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଜୟୀମାନେ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ।
ସନ୍ତୁଷ୍ଟୈସ୍ତୁ ସୁରୈର୍ଦତ୍ତଂ ଵରଦାନଂ ପୁନଃ ଶୁଭମ୍ । ନରଦେହକୃତଂ ପୁଣ୍ଯଂ କ୍ଵ ଗତଂ ଵନଵାସଜମ୍
ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୁଭ ଵର ଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ମାନବ ଶରୀରରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ତିଆରି ହେଲା, ବନବାସର ଫଳ କେଉଁଠି ଗଲା?
ନରଦେହେ ତପସ୍ତପ୍ତଂ ଚୋଗ୍ରଂ ବଦରିକାଶ୍ରମେ । ନାର୍ଜୁନସ୍ଯ ଶରୀରେ ତତ୍ଫଲଦଂ ସମ୍ବଭୂଵ ହ
ମାନବ ଶରୀରରେ ଅର୍ଜୁନ ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ; ସେହି ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶରୀରରେ ମିଳିଲା।
ପ୍ରାଣିନାଂ ଦେହସମ୍ବନ୍ଧେ ଗହନା କର୍ମଣୋ ଗତିଃ । ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ସର୍ଵଥା ଦେଵୈର୍ମାନଵାନାଂ ତୁ କା କଥା
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀର ସହ କର୍ମର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ; ଏହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଦା ବୁଝିପାରନ୍ତିନାହିଁ—ତେବେ ମଣିଷମାନେ କେମିତି ବୁଝିବେ?
ଵାସୁଦେଵୋଽପି ସଞ୍ଜାତଃ କାରାଗାରେଽତିସଙ୍କଟେ । ନୀତୋଽସୌ ଵସୁଦେଵେନ ନନ୍ଦଗୋପସ୍ଯ ଗୋକୁଲମ୍
ବାସୁଦେବ ମଧ୍ୟ ଅତି ସଂକୁଚିତ କାରାଗାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ବସୁଦେବ ତାଙ୍କୁ ନନ୍ଦ ଗୋପଙ୍କ ଗୋକୁଳକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ।
ଏକାଦଶୈଵ ଵର୍ଷାଣି ସଂସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ଭାରତ । ପୁନଃ ସ ମଥୁରାଂ ଗତ୍ଵା ଜଘାନୋଗ୍ରସୁତଂ ବଲାତ୍
ସେଠାରେ ସେ ଏକୋନେଉଁ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ, ହେ ଭାରତ; ପରେ ମଥୁରାକୁ ଯାଇ, ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପୁଅଁକୁ ଶକ୍ତିରେ ମାରିଦେଲେ।