ଚିକ୍ରୀଡ ନନ୍ଦନେ ରମ୍ଯେ କାନନେ ପ୍ରେମଯୁକ୍ତଯା । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵମିନ୍ଦ୍ରେଣ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୁଃଖଂ ପରମଦାରୁଣମ୍
ସେ ନନ୍ଦନ କାନନରେ ପ୍ରେମରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଖେଳିଲେ । ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ: ଏଭଳି ଇନ୍ଦ୍ର ଅତି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ।
ହତ୍ଵାସୁରଂ କାମରୂପଂ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ମହାମୁନିମ୍ । ପୁନର୍ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦେନ ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ନୃପ
ଯେଉଁ ଅସୁର ଚାହିଲେ ଯେପରି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, ସେଇ ବିଶ୍ୱରୂପ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ମାରି, ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ସ୍ୱସ୍ଥାନ ପୁଣି ପାଇଥିଲେ, ରାଜନ ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଵୃତ୍ରାସୁରଵଧାଶ୍ରଯମ୍ । ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ କଥାନକମନୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କହାଯାଇଛି, ଯାହା ଭିତରେ ବୃତ୍ରାସୁର ବଧ ଆଧାରିତ । ତୁମେ ଯେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, ରାଜନ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଏଠି କହାଗଲା ।
ଯାଦୃଶଂ କୁରୁତେ କର୍ମ ତାଦୃଶଂ ଫଲମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ କୃତଂ କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ମଣିଷ୍ୟ ଯେପରି କର୍ମ କରେ, ସେପରି ଫଳ ମିଳେ । ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କର୍ମ ଯେଉଁହେଉ, ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।
କର୍ମଣାଂ ଗହନଗତିଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ କଥିତଂ ଚରିତଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛକ୍ରସ୍ଯାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ସ୍ଥାନଭ୍ରଂଶସ୍ତଥା ଦୁଃଖପ୍ରାପ୍ତିରୁକ୍ତା ଵିଶେଷତଃ
ଜନମେଜୟ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ, ସେ କିପରି ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ହରାଇଲେ ଓ କେମିତି ଦୁଃଖ ପାଇଲେ, ସେସବୁ ଆପଣ ଭଲଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଦେଵାଧିଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚ ମହିମାତୀଵ ଵର୍ଣିତଃ । ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର ମମାପ୍ଯସ୍ତି ଯଚ୍ଛକ୍ରୋଽପି ମହାତପାଃ
ଏଠାରେ ଦେବୀ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହିମା ବିଶେଷ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ତଥାପି ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି—ଏତେ ତପସ୍ୱୀ ଇନ୍ଦ୍ର କିପରି
ଦେଵାଧିପତ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ଦୁଃସହଂ ଦୁଃଖମନ୍ଵଭୂତ୍ । ମଖାନାଂ ତୁ ଶତଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ତଂ ସ୍ଥାନମନୁତ୍ତମମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିପତ୍ୟ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ? ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିବା ପରେ ସେ ପୁନି ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ।
ଦେଵେଶତ୍ଵଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଭ୍ରଷ୍ଟଃ ସ୍ଥାନାଦସୌ କଥମ୍ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କାରଣଂ କରୁଣାନିଧେ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ କିପରି ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରୁ ଖସିଗଲେ? ହେ କରୁଣାସାଗର, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରାଣାନାଂ ପ୍ରଵର୍ତକଃ । ନାଵାଚ୍ଯଂ ମହତାଂ କିଞ୍ଚିଚ୍ଛିଷ୍ଯେ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତେ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି, ପୁରାଣମାନଙ୍କର ଆରମ୍ଭକାରୀ; ଏକ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କିଛି ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାତ୍କୁରୁ ମହାଭାଗ ମତ୍ସନ୍ଦେହାପନୋଦନମ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟଃ ସ ରାଜ୍ଞା ଵୈ ତଦା ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ
ତେଣୁ, ହେ ମହାଭାଗ, ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ। ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ
ତମାହାତିପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଯଥାନୁକ୍ରମମୁତ୍ତରମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନିବୋଧ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ଅତି ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାରଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।
କର୍ମଣସ୍ତୁ ତ୍ରିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ଗତିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ଵରୈଃ । ସଞ୍ଚିତଂ ଵର୍ତମାନଂ ଚ ପ୍ରାରବ୍ଧମିତି ଭେଦତଃ
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କହନ୍ତି, କର୍ମର ଗତି ତିନି ପ୍ରକାର—ସଞ୍ଚିତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ପ୍ରାରବ୍ଧ।
ଅନେକଜନ୍ମସଞ୍ଜାତଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ସଞ୍ଚିତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ରାଜସଂ କର୍ମ ତାମସଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପୁନଃ
ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା କର୍ମକୁ 'ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ' କୁହାଯାଏ; ଏହି କର୍ମ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଶୁଭଂ ଭୂପ ସଞ୍ଚିତଂ ବହୁକାଲିକମ୍ । ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ସୁକୃତଂ ଦୁଷ୍କୃତଂ ତଥା
ହେ ରାଜା, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ବହୁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ; ଭଲ କାମ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ଜନ୍ମଜନ୍ମନି ଜୀଵାନାଂ ସଞ୍ଚିତାନାଂ ଚ କର୍ମଣାମ୍ । ନିଃଶେଷସ୍ତୁ କ୍ଷଯୋ ନାଭୂତ୍କଲ୍ପକୋଟିଶତୈରପି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, କୋଟି କୋଟି କଳ୍ପ ଯାଏଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
କ୍ରିଯମାଣଂ ଚ ଯତ୍କର୍ମ ଵର୍ତମାନଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ । ଦେହଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶୁଭଂ ଵାପି ହ୍ଯଶୁଭଂ ଵା ସମାଚରେତ୍
ଯେ କର୍ମ ଏବେ କରାଯାଉଛି, ତାହାକୁ 'ବର୍ତ୍ତମାନ କର୍ମ' କୁହାଯାଏ; ଦେହ ପାଇଲେ, ଜଣେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ କରେ।
ସଞ୍ଚିତାନାଂ ପୁନର୍ମଧ୍ଯାତ୍ସମାହୃତ୍ଯ କିଯାନ୍କିଲ । ଦେହାରମ୍ଭେ ଚ ସମଯେ କାଲଃ ପ୍ରେରଯତୀଵ ତତ୍
ସଞ୍ଚିତ କର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅଂଶ ନିଆଯାଏ; ଦେହ ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ, ସମୟ ତାହାକୁ ଚଳାଇଥାଏ।
ପ୍ରାରବ୍ଧଂ କର୍ମ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଭୋଗାତ୍ତସ୍ଯ କ୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ପ୍ରାଣିଭିଃ ଖଲୁ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯାହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ 'ପ୍ରାରବ୍ଧ କର୍ମ' କୁହାଯାଏ; ଏହା ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ। ପ୍ରାରବ୍ଧ କର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୀବମାନେ ଭୋଗିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପୁରା କୃତାନି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ହ୍ଯଶୁଭାନି ଶୁଭାନି ଚ । ଅଵଶ୍ଯମେଵ କର୍ମାଣି ଭୋକ୍ତଵ୍ଯାନୀତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ।
ଦେଵୈର୍ମନୁଷ୍ଯୈରସୁରୈର୍ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵକିନ୍ନରୈଃ । କର୍ମୈଵ ହି ମହାରାଜ ଦେହାରମ୍ଭସ୍ଯ କାରଣମ୍
ଦେବତା, ମଣିଷ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ—ହେ ମହାରାଜ, ଦେହ ପାଇବାର କାରଣ କର୍ମ ଅଟୁଟ।
କର୍ମକ୍ଷଯେ ଜନ୍ମନାଶଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁରାସ୍ତଥା
କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ, ଜନ୍ମର ଶେଷ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ,
ଦାନଵା ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସର୍ଵେ କର୍ମଵଶା କିଲ । ଅନ୍ଯଥା ଦେହସମ୍ବନ୍ଧଃ କଥଂ ଭଵତି ଭୂପତେ
ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ—ସମସ୍ତେ କର୍ମର ଅଧୀନ। ନହେଲେ, ହେ ରାଜା, ଦେହ ସମ୍ପର୍କ କିପରି ହେବ?
କାରଣଂ ଯସ୍ତୁ ଭୋଗସ୍ଯ ଦେହିନଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ତସ୍ମାଦନେକଜନ୍ମୋତ୍ଥସଞ୍ଚିତାନାଂ ଚ କର୍ମଣାମ୍
ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଭୋଗ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଉଛି, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଏବଂ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା କର୍ମଗୁଡ଼ିକ।
ମଧ୍ଯେ ଵେଗଃ ସମାଯାତି କସ୍ଯଚିତ୍କାଲପାକତଃ । ତତ୍ପ୍ରାରବ୍ଧଵଶାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ କରୋତି ଚ ଯଥା ତଥା
ଏହି କର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କେତେବେଳେ ନାହିଁ କିଛି କର୍ମର ଫଳ ପକିଯାଏ; ସେହି ପ୍ରାରବ୍ଧର ଶକ୍ତିରେ, ଲୋକେ ଯେପରି ଯଥା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ପାପଂ କରୋତି ମନୁଜସ୍ତଥା ଦେଵାଦଯୋଽପି ଚ । ତଥା ନାରାଯଣୋ ରାଜନ୍ନରଶ୍ଚ ଧର୍ମଜାଵୁଭୌ
ମଣିଷ ଯେପରି ଅପକାର କରେ, ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି; ରାଜା, ଏହିପରି ଧର୍ମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ନାରାୟଣ ଓ ନର ମଧ୍ୟ ଏପରି କରନ୍ତି।
ଜାତୌ କୃଷ୍ଣାର୍ଜୁନୌ କାମମଂଶୌ ନାରାଯଣସ୍ଯ ତୌ । ପୁରାଣପୀଠିକେଯଂ ଵୈ ମୁନିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତା
କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଯେଉଁ ଜନ୍ମରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କର ଅଂଶ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ଏହି ପୁରୁଣା କଥା ମୁନିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଛନ୍ତି।
ଦେଵାଂଶଃ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଯୋ ଭଵେଦ୍ଵିଭଵାଧିକଃ । ନାନୃଷିଃ କୁରୁତେ କାଵ୍ଯଂ ନାରୁଦ୍ରୋ ରୁଦ୍ରମର୍ଚତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍; ଯିଏ ଋଷି ନୁହେଁ, ସେ କବିତା ରଚନା କରିପାରେନାହିଁ, ଯିଏ ରୁଦ୍ର ନୁହେଁ, ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜିପାରେନାହିଁ।
ନାଦେଵାଂଶୋ ଦଦାତ୍ଯନ୍ନଂ ନାଵିଷ୍ଣୁଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ଇନ୍ଦ୍ରାଦଗ୍ନେର୍ଯମାଦ୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧନଦାଦିତି ଭୂପତେ
ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ ନୁହେଁ, ସେ ଅନ୍ନ ଦେଇପାରେନାହିଁ; ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ ନୁହେଁ, ସେ ପୃଥିବୀର ନାଥ ହୋଇପାରେନାହିଁ; ରାଜା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ କୁବେରଙ୍କୁ ନେଇ ଧନଦାତା ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରଭୁତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରଭାଵଂ ଚ କୋପଂ ଚୈଵ ପରାକ୍ରମମ୍ । ଆଦାଯ କ୍ରିଯତେ ନୂନଂ ଶରୀରମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, କ୍ରୋଧ ଓ ପରାକ୍ରମ ନେଇ ଏହି ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ବଲଵାଁଲ୍ଲୋକେ ଭାଗ୍ଯଵାନଥ ଭୋଗଵାନ୍ । ଵିଦ୍ଯାଵାନ୍ଦାନଵାନ୍ଵାପି ସ ଦେଵାଂଶଃ ପ୍ରପଢ୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଭୋଗବାନ୍, ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଧନୀ, ସେ ଦେବତାଙ୍କର ଅଂଶ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।