ଵିଷ୍ଣୁଂ ତ୍ରିଭୁଵନଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପୂଜଯାମାସ ଵାସଵଃ । ତତୋ ହତେ ମହାଵୀର୍ଯେ ଵୃତ୍ରେ ଦେଵଭଯଙ୍କରେ
ବାସବ ତିନି ଭୁବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୟଙ୍କର ଭୃତ୍ତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ—
ପ୍ରଵଵୌ ଚ ଶିଵୋ ଵାଯୁର୍ଜହୃଷୁର୍ଦେଵତାସ୍ତଥା । ହତେ ତସ୍ମିନ୍ସଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସକିନ୍ନରାଃ
ଶିବଙ୍କ ପବନ ବହିଲା, ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦ କଲେ; ଭୃତ୍ତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ କଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ଵୃତ୍ରଃ ପରାଶକ୍ତିପ୍ରଵେଶଯୁତଫେନତଃ । ତଯା କୃତଵିମୋହାଚ୍ଚ ଶକ୍ରେଣ ସହସା ହତଃ
ଏଭଳି ଭୃତ୍ତ୍ର, ପରାଶକ୍ତିର ପ୍ରବେଶିତ ଫେନ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ ମୋହରେ, ଶକ୍ର ଦ୍ୱାରା ହଠାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା।
ତତୋ ଵୃତ୍ରନିହନ୍ତ୍ରୀତି ଦେଵୀ ଲୋକେଷୁ ଗୀଯତେ । ଶକ୍ରେଣ ନିହତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଶକ୍ରେଣ ହତ ଉଚ୍ଯତେ
ତେଣୁ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ 'ଭୃତ୍ତ୍ର ନିହନ୍ତ୍ରୀ' ଭାବରେ ଗାଇଯାନ୍ତି; ଏବଂ ଶକ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେବାରୁ, ଭୃତ୍ତ୍ର 'ଶକ୍ର ଦ୍ୱାରା ହତ' କୁହାଯାଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପଦ୍ମନାଲପ୍ରଵେଶାନନ୍ତରଂ ନହୁଷସ୍ଯ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରପଦେଽଭିଷେକଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅଥ ତଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଷ୍ଣୁପୁରୀଂ ଯଯୌ । ମନସା ଶଙ୍କମାନସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ହତ୍ଯାକୃତଂ ଭଯମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାପରେ ସେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ପୁରକୁ ଗଲେ; ମନରେ ଭୟ ଓ ହତ୍ୟାର ପାପ ଭାବି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ଭଯସଂତ୍ରସ୍ତୋ ଯଯାଵିନ୍ଦ୍ରପୁରୀଂ ତତଃ । ମୁନଯୋ ଭଯସଂଵିଗ୍ନା ହ୍ଯଭଵନ୍ନିହତେ ରିପୌ
ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଭରି ନିଜ ପୁରକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଶତ୍ରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ଭୟରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।
କିମସ୍ମାଭିଃ କୃତଂ ପାପଂ ଯଦସୌ ଵଞ୍ଚିତଃ କିଲ । ମୁନିଶବ୍ଦୋ ଵୃଥା ଜାତଃ ସୁରେଶସ୍ଯ ଚ ସଙ୍ଗମାତ୍
ଆମେ କଣ ଏମିତି କିଛି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛୁ, ଯାହାର ଫଳରେ ସେ ଠକାଯାଇଛି? ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବାରୁ ମୁନି ନାମଟି ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଗଲା।
ଅସ୍ମାକଂ ଵଚନାଦ୍ଵୃତ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵାସମଗମତ୍କିଲ । ଵିଶ୍ଵାସଘାତିନଃ ସଙ୍ଗାଦ୍ଵଯଂ ଵିଶ୍ଵାସଘାତକାଃ
ଆମର କଥା ଶୁଣି ବୃତ୍ର ଆମପରେ ଭରସା କରିଥିଲା; ଭରସା ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବାରୁ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଭରସା ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ଲାଗିଗଲୁ।
ଧିଗିଯଂ ମମତା ପାପମୂଲମେଵମନର୍ଥକୃତ୍ । ଯଦସ୍ମାଭିଶ୍ଛଲଂ କୃତ୍ଵା ଶପଥୈର୍ଵଞ୍ଚିତୋଽସୁରଃ
ଏହି ଆତ୍ମସ୍ବାର୍ଥ ଉପରେ ଅପମାନ, ଏହା ଦୁଷ୍କର୍ମର ମୂଳ ଏବଂ ଅନର୍ଥ ଆଣେ; ଆମେ ଚତୁର୍ୟା ଓ ମିଥ୍ୟା ଶପଥ ଦେଇ ଅସୁରକୁ ଠକିଦେଇଛୁ।
ମନ୍ତ୍ରକୃଦ୍ବୁଦ୍ଧିଦାତା ଚ ପ୍ରେରକଃ ପାପକାରିଣାମ୍ । ପାପଭାକ୍ସ ଭଵେନ୍ନୂନଂ ପକ୍ଷକର୍ତା ତଥୈଵ ଚ
ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରେ, ଉପଦେଶ ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳ ଭାଗିଦାର ହୁଏ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେଇଥିବା ଲୋକ।
ଵିଷ୍ଣୁନାପି କୃତଂ ପାପଂ ଯତ୍ସାହାଯ୍ଯମଵାପ୍ତଵାନ୍ । ଵଜ୍ରଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଯେନାସୌ ପାତିତଃ ସତ୍ତ୍ଵମୂର୍ତିନା
ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲେ, କାରଣ ସେ ସାହାଯ୍ୟ କରି, ବଜ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତ୍ୱମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆକୃତିରେ ହତ କରାଯାଇଥିଲା।
ନୂନଂ ସ୍ଵାର୍ଥପରଃ ପ୍ରାଣୀ ନ ପାପାତ୍ତ୍ରାସମଶ୍ନୁତେ । ହରିଣା ହରିସଙ୍ଗେନ ସର୍ଵଥା ଦୁଷ୍କୃତଂ କୃତମ୍
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ନିଜ ସ୍ବାର୍ଥରେ ଲାଗିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଭୟ କରେନାହିଁ; ହରିଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଵେଵ ସ୍ତଃ ପଦାର୍ଥାନାଂ ଦ୍ଵାଵେଵ ନିଧନଂ ଗତୌ । ପ୍ରଥମଶ୍ଚ ତୁରୀଯଶ୍ଚ ଯୌ ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଂ ତୁ ଦୁର୍ଲଭୌ
ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ମାତ୍ର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ: ପ୍ରଥମ ଓ ଚତୁର୍ଥ, ଏହି ଦୁଇଟି ତିନି ଲୋକରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଅର୍ଥକାମୌ ପ୍ରଶସ୍ତୌ ଦ୍ଵୌ ସର୍ଵେଷାଂ ସମ୍ମତୌ ପ୍ରିଯୌ । ଧର୍ମାଧର୍ମେତି ଵାଗ୍ଵାଦୋ ଦମ୍ଭୋଽଯଂ ମହତାମପି
ଧନ ଓ କାମ ଦୁଇଟି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ପ୍ରିୟ; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଉପରେ କଥା କହିବା ମାନେ ବଡ଼ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଦେଖାଦେଖି।
ମୁନଯୋଽପି ମନସ୍ତାପମେଵଂ କୃତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ । ଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵାନାଶ୍ରମାନେଵ ଵିମନସ୍କା ହତୋଦ୍ଯମାଃ
ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ମରେ ମନ ଦୁଃଖରେ ପିଡିତ ହୋଇ, ପୁନିପୁନି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ, ମନ ଭଙ୍ଗ ଓ ଉଦ୍ୟମ ହରାଇ।
ତ୍ଵଷ୍ଟା ତୁ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁତ୍ରମିନ୍ଦ୍ରେଣ ଭାରତ । ରୁରୋଦ ଦୁଃଖସନ୍ତପ୍ତୋ ନିର୍ଵେଦମଗମତ୍ପୁନଃ
ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର, ନିଜ ପୁଅକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ହତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭରି ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଯତ୍ରାସୌ ପତିତସ୍ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଥାଗତମ୍ । ସଂସ୍କାରଂ କାରଯାମାସ ଵିଧିଵତ୍ପାରଲୌକିକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପଡିଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଯାଇ ଦେଖି, ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଶବକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ।
ସ୍ନାତ୍ଵାସ୍ଯ ସଲିଲଂ ଦତ୍ତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଚୈଵୌର୍ଧ୍ଵଦୈହିକମ୍ । ଶଶାପେନ୍ଦ୍ରଂ ସ ଶୋକାର୍ତଃ ପାପିଷ୍ଠଂ ମିତ୍ରଘାତକମ୍
ସ୍ନାନ କରି, ଜଳ ଦେଇ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଦେହିକ କ୍ରିୟା କରି, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଶୋକରେ ଭରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଯିଏ ସବୁଠୁ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ମିତ୍ର ହତକାରୀ।
ଯଥା ମେ ନିହତଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଲୋଭ୍ଯ ଶପଥୈର୍ଭୃଶମ୍ । ତଥେନ୍ଦ୍ରୋଽପି ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତୁ ଵିଧିନିର୍ମିତମ୍
ମୋ ପୁଅକୁ ଯେପରି ଠକି ଓ ମିଥ୍ୟା ଶପଥ ଦେଇ ହତ କରାଯାଇଛି, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟରେ ଥିବା ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତୁ।
ଇତି ଶପ୍ତ୍ଵା ସୁରେଶାନଂ ତ୍ଵଷ୍ଟା ତାପସମନ୍ଵିତଃ । ମେରୋଃ ଶିଖରମାସ୍ଥାଯ ତପସ୍ତେପେ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ଏଭଳି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମାନ୍ୟତାକୁ ଶାପ ଦେଇ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗି, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଯାଇ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ତପ କଲେ।
ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ହତ୍ଵା ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଂ ସୁରେଶୋଽଥ କାମଵସ୍ଥାମଵାପ୍ତଵାନ୍ । ସୁଖଂ ଵା ଦୁଃଖମେଵାଗ୍ରେ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ପିତାମହ
ଜନମେଜୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅକୁ ହତ କରିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମାନ୍ୟତା ସୁଖ ପାଇଲେ କି ଦୁଃଖ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ପିତାମହ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କିଂ ପୃଚ୍ଛସି ମହାଭାଗ ସନ୍ଦେହଃ କୀଦୃଶସ୍ତଵ । ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ କୃତଂ କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଆପଣ କାହିଁକି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ? ଏହି ସନ୍ଦେହ କେମିତି? ଜଣେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡିଥାଏ, ସେ କର୍ମ ଭଲ କି ମନ୍ଦ।
ବଲିଷ୍ଠୈର୍ଦୁର୍ବଲୈର୍ଵାପି ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ବହୁ ଵା କୃତମ୍ । ସର୍ଵଥୈଵ ହି ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷୈଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ, କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି କରିଥିବା କର୍ମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ — ଦେବତା, ଅସୁର, ମାନବ — ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହାର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡିଥାଏ।
ଶକ୍ରାଯେତ୍ଥଂ ମତିର୍ଦତ୍ତା ହରିଣା ଵୃତ୍ରଘାତିନେ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋଽଥ ପଵିଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସହାଯଃ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ
ଏପରି ମନ୍ତ୍ରଣା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ହରି ଦେଇଥିଲେ, ଯିଏ ବୃତ୍ର ହତକାରୀ; ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବଜ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସାଥୀ ହେଲେ।
ନ ଚାପଦି ସହାଯୋଽଭୂଦ୍ଵାସୁଦେଵଃ କଥଞ୍ଚନ । ସମଯେ ସ୍ଵଜନଃ ସର୍ଵଃ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନରାଧିପ
ବିପଦରେ ଭି ଭାସୁଦେବ କେବେ ସାହାଯ୍ୟ କରିନଥିଲେ । ଏହି ସଂସାରରେ, ରାଜା, ସମୟ ଆସିଲେ ସମସ୍ତ ନିଜ ଜଣେ ଛାଡି ଯାନ୍ତି ।
ଦୈଵେ ଵିମୁଖତାଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ନ କୋଽପ୍ଯସ୍ତି ସହାଯଵାନ୍ । ପିତା ମାତା ତଥା ଭାର୍ଯା ଭ୍ରାତା ଵାଥ ସହୋଦରଃ
ଯେତେବେଳେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସେ, ସେତେବେଳେ କେହି ସାଥୀ ହେବାକୁ ଚାହେନି — ନା ପିତା, ନା ମାତା, ନା ଜୀବନ ସଂଗୀନୀ, ନା ଭାଇ, ନା ନିକଟ ଆତ୍ମୀୟ ।
ସେଵକୋ ଵାପି ମିତ୍ରଂ ଵା ପୁତ୍ରଶ୍ଚୈଵ ତଥୌରସଃ । ପ୍ରତିକୂଲେ ଗତେ ଦୈଵେ ନ କୋଽପ୍ଯେତି ସହାଯତାମ୍
ସେବକ, ମିତ୍ର କିମ୍ବା ନିଜ ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ ମଧ୍ୟ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସିଲେ କେହି ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସନି ।
ଭୋକ୍ତା ପାପସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ କର୍ତା ଭଵତି ସର୍ଵଥା । ଵୃତ୍ରଂ ହତ୍ଵା ଗତାଃ ସର୍ଵେ ନିସ୍ତେଜସ୍କଃ ଶଚୀପତିଃ
ପାପ କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରିବା, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା — ସବୁ କିଛି ନିଜେ ହେବାକୁ ପଡେ । ବୃତ୍ରକୁ ମାରିବା ପରେ ସମସ୍ତେ ଛାଡି ଯାଇଥିଲେ, ଶଚୀପତି ନିର୍ବଳ ହେଇ ରହିଗଲେ ।
ଶେପୁସ୍ତଂ ତ୍ରିଦଶାଃ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମହେତ୍ଯବ୍ରୁଵଞ୍ଛନୈଃ । କୋ ନାମ ଶପଥାନ୍କୃତ୍ଵା ସତ୍ଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵଚଃ ପୁନଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଇ ଚୁପଚାପ ତାଙ୍କୁ 'ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ' ବୋଲି ଶାପ ଦେଲେ । ଏହିପରି, ଶପଥ ଦେଇ ସତ୍ୟ କଥା କହିବା ପରେ, କେହି ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିବା ଜଣେକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହେ କି ?
ଜିଘାଂସତି ସୁଵିଶ୍ଵସ୍ତଂ ମୁନିଂ ମିତ୍ରତ୍ଵମାଗତମ୍ । ଦେଵଗୋଷ୍ଠ୍ଯାଂ ସୁରୋଦ୍ଯାନେ ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାଂ ସମାଗମେ
ସେ ଏକ ମୁନି, ଯିଏ ପ୍ରକୃତ ମିତ୍ର ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରି ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଦେବମଣ୍ଡଳରେ, ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନରେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଥିବା ସଭାରେ ।