ଲୋଭାନ୍ମତ୍ତୋ ଦ୍ଵେଷରତଃ ପରଦୁଃଖୋତ୍ସଵାନ୍ଵିତଃ । ପରଦାରଲମ୍ପଟଃ ସ ପାପବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରତାରକଃ
'ଲୋଭରେ ମତ୍ତ, ଦ୍ୱେଷରେ ଲାଗିଥିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ କରି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନୀ ସହିତ ଆସକ୍ତ, ସେ ପାପ ମନ ରଖିଥିବା ଠକ୍।'
ରନ୍ଧ୍ରାନ୍ଵେଷୀ ଦ୍ରୋହପରୋ ମାଯାଵୀ ମଦଗର୍ଵିତଃ । ଯଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯୋଦରେ ମାତୁର୍ଗର୍ଭଚ୍ଛେଦଂ ଚକାର ହ
'ଅବସର ଖୋଜି, ଦ୍ରୋହ କରିବାରେ ଲାଗିଥିବା, ଚତୁର, ମଦରେ ଅଭିମାନୀ—ଯିଏ ମାଆଁର ଗର୍ଭରେ ଯାଇ, ଗର୍ଭକଟନ କରିଥିଲା।'
ସପ୍ତକୃତ୍ଵଃ ସପ୍ତକୃତ୍ଵଃ କ୍ରନ୍ଦମାନମନାତୁରଃ । ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ର ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵିଶ୍ଵାସସ୍ତୁ କଥଞ୍ଚନ
'ସାତ ବାର, ସାତ ବାର, ଅସୁସ୍ଥ ନ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲା। ତେଣୁ, ପୁଅ, କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
କୃତପାପସ୍ଯ କା ଲଜ୍ଜା ପୁନଃ ପୁତ୍ର ପ୍ରକୁର୍ଵତଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ପ୍ରବୋଧିତଃ ପିତ୍ରା ଵଚନୈର୍ହେତୁସଂଯୁତୈଃ
'ପାପ କରିଥିବା ଲୋକ ପୁନି କରିବାବେଳେ କଣ ଲଜ୍ଜା ରହେ, ପୁଅ?' ବ୍ୟାସ ଉବାଚ: ଏଭଳି ତାଙ୍କ ପିତା ତର୍କ ସହିତ କଥା କହି ଜଣାଇଲେ।
ନ ବୁବୋଧ ତଦା ଵୃତ୍ର ଆସନ୍ନମରଣଃ କିଲ । ସ କଦାଚିତ୍ସମୁଦ୍ରାନ୍ତେ ତମପଶ୍ଯନ୍ମହାସୁରମ୍
ସେ ବେଳେ ଭୃତ୍ର ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ଥିଲା। ଏକଦିନ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ସେ ଏହି ବଡ଼ ଅସୁରକୁ ଦେଖିଲେ।
ସନ୍ଧ୍ଯାକାଲ ଉପାଵୃତ୍ତେ ମୁହୂର୍ତେଽତୀଵ ଦାରୁଣେ । ତତଃ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମଘଵା ଵରଦାନଂ ମହାତ୍ମନାମ୍
ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ଆସିଲା, ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ। ତାପରେ ମଘବା, ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ବର ମନେ ପକାଇ, ଭାବିଲେ—
ସନ୍ଧ୍ଯେଯଂ ଵର୍ତତେ ରୌଦ୍ରା ନ ରାତ୍ରିର୍ଦିଵସୋ ନ ଚ । ହନ୍ତଵ୍ଯୋଽଯଂ ମଯା ଚାଦ୍ଯ ବଲେନୈଵ ନ ସଂଶଯଃ
'ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ସନ୍ଧ୍ୟା ଚାଲିଛି; ଏହା ରାତି ନୁହେଁ, ଦିନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଆଜି ମୁଁ ତାକୁ ଶକ୍ତିରେ ମାରିବି—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ଏକାକୀ ଵିଜନେ ଚାତ୍ର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ସମଯୋଚିତଃ । ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ସସ୍ମାର ହରିମଵ୍ଯଯମ୍
'ସେ ଏଠାକୁ ଏକା ଏକା, ଜନଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆସିଛି।' ଏଭଳି ମନରେ ଭାବି, ଅବିନାଶୀ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ତତ୍ରାଜଗାମ ଭଗଵାନଦୃଶ୍ଯଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଵଜ୍ରମଧ୍ଯେ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାସୌ ସଂସ୍ଥିତୋ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ପରମ ପୁରୁଷ, ଭଗବାନ ହରି ଆସିଲେ; ବଜ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠି ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରୋ ବୁଦ୍ଧିଂ ଚକାରାଶୁ ତଦା ଵୃତ୍ରଵଧଂ ପ୍ରତି । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା କଥଂ ହନ୍ଯାଂ ରିପୁଂ ରଣେ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତୁରନ୍ତ ଭୃତ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କଲେ; ମନେ ଭାବିଲେ—'ଯୁଦ୍ଧରେ କିପରି ମୁଁ ଶତ୍ରୁକୁ ମାରିପାରିବି?'
ଅଜେଯଂ ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଦେଵୈଶ୍ଚ ଦାନଵୈସ୍ତଥା । ଯଦି ଵୃତ୍ରଂ ନ ହନ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵା ମହାବଲମ୍
'ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ, ଯଦି ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀକୁ ଧୋକା ଦେଇ ଭୃତ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମାରିପାରିବିନାହିଁ—'
ନ ଶ୍ରେଯୋ ମମ ନୂନଂ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଥା ରିପୁରକ୍ଷଣାତ୍ । ଅପାଂ ଫେନଂ ତଦାପଶ୍ଯତ୍ସମୁଦ୍ରେ ପର୍ଵତୋପମମ୍
'ଶତ୍ରୁକୁ ରଖିଲେ ମୋ ପାଇଁ କେବେ ଭଲ ହେବନାହିଁ।' ତାପରେ ସେ ସମୁଦ୍ରରେ ପାଣିର ଫେନ, ପର୍ବତ ପରି ବଡ଼, ଦେଖିଲେ।
ନାଯଂ ଶୁଷ୍କୋ ନ ଚାର୍ଦ୍ରୋଽଯଂ ନ ଚ ଶସ୍ତ୍ରମିଦଂ ତଥା । ଅପାଂ ଫେନଂ ତଦା ଶକ୍ରୋ ଜଗ୍ରାହ କିଲ ଲୀଲଯା
'ଏହା ଶୁଖା ନୁହେଁ, ଏହା ଭିଜା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।' ତାପରେ ଶକ୍ର ହସି ହସି ପାଣିର ଫେନକୁ ଉଠାଇଲେ।
ପରାଂ ଶକ୍ତିଂ ଚ ସସ୍ମାର ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଯୁତଃ । ସ୍ମୃତମାତ୍ରା ତଦା ଦେଵୀ ସ୍ଵାଂଶଂ ଫେନେ ନ୍ଯଧାପଯତ୍
ପ୍ରମାଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେ ପରମ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ତାହା ସ୍ମରଣ ହେବା ସହିତ ଦେବୀ ନିଜ ଅଂଶକୁ ଫେନରେ ରଖିଲେ।
ଵଜ୍ରଂ ତଦାଵୃତଂ ତତ୍ର ଚକାର ହରିସଂଯୁତମ୍ । ଫେନାଵୃତଂ ପଵିଂ ତତ୍ର ଶକ୍ରଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ତଂ ପ୍ରତି
ସେଠି ହରିଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ବଜ୍ରକୁ ଆବୃତ କରିଲେ; ଶକ୍ର ଫେନରେ ଆବୃତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଭୃତ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଭେଦି ଫିଙ୍ଗିଲେ।
ସହସା ନିପପାତାଶୁ ଵଜ୍ରାହତ ଇଵାଚଲଃ । ଵାସଵସ୍ତୁ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ବଭୂଵ ନିହତେ ତଦା
ବଜ୍ର ଘାତରେ ସେ ପର୍ବତ ପରି ହଠାତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ; ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବାସବ ଅତି ଖୁସି ହେଲେ।
ଋଷଯଶ୍ଚ ମହେନ୍ଦ୍ରଂ ତମସ୍ତୁଵନ୍ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତଵୈଃ । ହତଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ଵାସଵଃ ସହ ଦୈଵତୈଃ
ଋଷିମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ଶତ୍ରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବାସବ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କଲେ।
ଦେଵୀଂ ସମ୍ପୂଜଯାମାସ ଯତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଧତୋ ରିପୁଃ । ପ୍ରସାଦଯାମାସ ତଦା ସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ନାନାଵିଧୈରପି
ଯାହାର କୃପାରେ ଶତ୍ରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, ଶକ୍ର ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତିରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଦେଵୋଦ୍ଯାନେ ପରାଶକ୍ତେଃ ପ୍ରାସାଦମକରୋଦ୍ଧରିଃ । ପଦ୍ମରାଗମଯୀଂ ମୂର୍ତିଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଵାସଵଃ
ଦେବତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନରେ ହରି ପରାଶକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କଲେ; ବାସବ ପଦ୍ମରାଗ ପଥରରେ ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ତ୍ରିକାଲଂ ମହତୀଂ ପୂଜାଂ ଚକ୍ରୁଃ ସର୍ଵେଽପି ନିର୍ଜରାଃ । ତଦାପ୍ରଭୃତି ଦେଵାନାଂ ଶ୍ରୀଦେଵୀ କୁଲଦୈଵତମ୍
ତା ସମୟରୁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଦିନରେ ତିନିବାର ଭାରି ପୂଜା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏହିଠାରୁ ଦେବୀ ଦେବତାଙ୍କର କୁଳଦେବୀ ହେଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁଂ ତ୍ରିଭୁଵନଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପୂଜଯାମାସ ଵାସଵଃ । ତତୋ ହତେ ମହାଵୀର୍ଯେ ଵୃତ୍ରେ ଦେଵଭଯଙ୍କରେ
ବାସବ ତିନି ଭୁବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୟଙ୍କର ଭୃତ୍ତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ—
ପ୍ରଵଵୌ ଚ ଶିଵୋ ଵାଯୁର୍ଜହୃଷୁର୍ଦେଵତାସ୍ତଥା । ହତେ ତସ୍ମିନ୍ସଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସକିନ୍ନରାଃ
ଶିବଙ୍କ ପବନ ବହିଲା, ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦ କଲେ; ଭୃତ୍ତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ କଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ଵୃତ୍ରଃ ପରାଶକ୍ତିପ୍ରଵେଶଯୁତଫେନତଃ । ତଯା କୃତଵିମୋହାଚ୍ଚ ଶକ୍ରେଣ ସହସା ହତଃ
ଏଭଳି ଭୃତ୍ତ୍ର, ପରାଶକ୍ତିର ପ୍ରବେଶିତ ଫେନ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ ମୋହରେ, ଶକ୍ର ଦ୍ୱାରା ହଠାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା।
ତତୋ ଵୃତ୍ରନିହନ୍ତ୍ରୀତି ଦେଵୀ ଲୋକେଷୁ ଗୀଯତେ । ଶକ୍ରେଣ ନିହତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଶକ୍ରେଣ ହତ ଉଚ୍ଯତେ
ତେଣୁ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ 'ଭୃତ୍ତ୍ର ନିହନ୍ତ୍ରୀ' ଭାବରେ ଗାଇଯାନ୍ତି; ଏବଂ ଶକ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେବାରୁ, ଭୃତ୍ତ୍ର 'ଶକ୍ର ଦ୍ୱାରା ହତ' କୁହାଯାଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପଦ୍ମନାଲପ୍ରଵେଶାନନ୍ତରଂ ନହୁଷସ୍ଯ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରପଦେଽଭିଷେକଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅଥ ତଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଷ୍ଣୁପୁରୀଂ ଯଯୌ । ମନସା ଶଙ୍କମାନସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ହତ୍ଯାକୃତଂ ଭଯମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାପରେ ସେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ପୁରକୁ ଗଲେ; ମନରେ ଭୟ ଓ ହତ୍ୟାର ପାପ ଭାବି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ଭଯସଂତ୍ରସ୍ତୋ ଯଯାଵିନ୍ଦ୍ରପୁରୀଂ ତତଃ । ମୁନଯୋ ଭଯସଂଵିଗ୍ନା ହ୍ଯଭଵନ୍ନିହତେ ରିପୌ
ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଭରି ନିଜ ପୁରକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଶତ୍ରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ଭୟରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।
କିମସ୍ମାଭିଃ କୃତଂ ପାପଂ ଯଦସୌ ଵଞ୍ଚିତଃ କିଲ । ମୁନିଶବ୍ଦୋ ଵୃଥା ଜାତଃ ସୁରେଶସ୍ଯ ଚ ସଙ୍ଗମାତ୍
ଆମେ କଣ ଏମିତି କିଛି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛୁ, ଯାହାର ଫଳରେ ସେ ଠକାଯାଇଛି? ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବାରୁ ମୁନି ନାମଟି ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଗଲା।
ଅସ୍ମାକଂ ଵଚନାଦ୍ଵୃତ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵାସମଗମତ୍କିଲ । ଵିଶ୍ଵାସଘାତିନଃ ସଙ୍ଗାଦ୍ଵଯଂ ଵିଶ୍ଵାସଘାତକାଃ
ଆମର କଥା ଶୁଣି ବୃତ୍ର ଆମପରେ ଭରସା କରିଥିଲା; ଭରସା ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବାରୁ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଭରସା ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ଲାଗିଗଲୁ।
ଧିଗିଯଂ ମମତା ପାପମୂଲମେଵମନର୍ଥକୃତ୍ । ଯଦସ୍ମାଭିଶ୍ଛଲଂ କୃତ୍ଵା ଶପଥୈର୍ଵଞ୍ଚିତୋଽସୁରଃ
ଏହି ଆତ୍ମସ୍ବାର୍ଥ ଉପରେ ଅପମାନ, ଏହା ଦୁଷ୍କର୍ମର ମୂଳ ଏବଂ ଅନର୍ଥ ଆଣେ; ଆମେ ଚତୁର୍ୟା ଓ ମିଥ୍ୟା ଶପଥ ଦେଇ ଅସୁରକୁ ଠକିଦେଇଛୁ।
ମନ୍ତ୍ରକୃଦ୍ବୁଦ୍ଧିଦାତା ଚ ପ୍ରେରକଃ ପାପକାରିଣାମ୍ । ପାପଭାକ୍ସ ଭଵେନ୍ନୂନଂ ପକ୍ଷକର୍ତା ତଥୈଵ ଚ
ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରେ, ଉପଦେଶ ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳ ଭାଗିଦାର ହୁଏ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେଇଥିବା ଲୋକ।