ବାହୁଯୁଦ୍ଧଂ ତଯୋରାସୀନ୍ମଲ୍ଲଯୋରିଵ ମତ୍ତଯୋଃ । ଶ୍ରାନ୍ତେ ମଧୌ କୈଟଭସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରାମମକରୋତ୍ତଦା
ଏହି ଦୁଇ ମତ୍ତ ମଲ୍ଲଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାହୁଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ମଧୁ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ତେବେ କୈଟଭ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ।
ପୁନର୍ମଧୁଃ କୈଟଭଶ୍ଚ ଯୁଯୁଧାତେ ପୁନଃ ପୁନଃ । ବାହୁଯୁଦ୍ଧେନ ରାଗାନ୍ଧୌ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା
ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ପୁଣିପୁଣି ବାହୁଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ରାଗରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରେକ୍ଷକସ୍ତୁ ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵୀ ଚୈଵାନ୍ତରିକ୍ଷଗା । ନ ମମ୍ଲତୁସ୍ତଦା ତୌ ତୁ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ଗ୍ଲାନିମାପ୍ତଵାନ୍
ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଆକାଶରେ ବସୁଥିବା ଦେବୀ ଦେଖୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ।
ପଞ୍ଚଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଯଦା ଜାତାନି ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତା । ହରିଣା ଚିନ୍ତିତଂ ତତ୍ର କାରଣଂ ମରଣେ ତଯୋଃ
ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ ହେବା ପରେ, ହରି ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ବିଚାର କରିଲେ।
ପଞ୍ଚଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ମଯା ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତଂ କିଲ । ନ ଶ୍ରାନ୍ତୌ ଦାନଵୌ ଘୋରୌ ଶ୍ରାନ୍ତୋଽହଂ ଚୈତଦଦ୍ଭୁତମ୍
ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲି; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଇ ଦାନବ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ତ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ—ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
କ୍ଵ ଗତଂ ମେ ବଲଂ ଶୌର୍ଯଂ କସ୍ମାଚ୍ଚେମାଵନାମଯୌ । କିମତ୍ର କାରଣଂ ଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ତ୍ଵିହ
ମୋର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ କେଉଁଠି ଗଲା? ଏହି ଦୁଇଜଣ କାହିଁକି ଦୁର୍ବଳ ହେଉନାହାନ୍ତି? ଏଠି କ'ଣ କାରଣ? ଏହାକୁ ମୁଁ ମନେ ଭାବିବାକୁ ପଡିବ।
ଇତି ଚିନ୍ତାପରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଂ ହର୍ଷପରାଵୁଭୌ । ଊଚତୁସ୍ତୌ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୌ ମେଘମମ୍ଭୀରନିଃସ୍ଵନୌ
ହରିଙ୍କୁ ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଦେଖି, ଦୁଇଜଣ ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ମେଘର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ପରି କହିଲେ।
ତଵ ନୋଚେଦ୍ବଲଂ ଵିଷ୍ଣୋ ଯଦି ଶ୍ରାନ୍ତୋଽସି ଯୁଦ୍ଧତଃ । ବ୍ରୂହି ଦାସୋଽସ୍ମି ଵାଂ ନୂନଂ କୃତ୍ଵା ଶିରସି ଚାଞ୍ଜଲିମ୍
ତୁମର ଶକ୍ତି ଯଦି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଛ, ତେବେ କହ, 'ମୁଁ ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଦାସ', ଏବଂ ହାତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧର।
ନ ଚେଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ସମର୍ଥୋଽସି ମହାମତେ । ହତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ନିହନିଷ୍ଯାଵଃ ପୁରୁଷଂ ଚ ଚତୁର୍ମୁଖମ୍
ଏ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆଜି ତୁମେ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଆମେ ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ମାରିଦେବା, ତାପରେ ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରିବା।
ସୂତ ଉଵାଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଭାଷିତଂ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଯୋସ୍ତସ୍ମିନ୍ମହୋଦଧୌ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ସାମପୂର୍ଵଂ ମହାମନାଃ
ସୂତ କହିଲେ— ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ମହାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଉଚ୍ଚ ମନବଳ ସହିତ ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ ଓ ସମ୍ମିଳିତ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
ହରିରୁଵାଚ ଶ୍ରାନ୍ତେ ଭୀତେ ତ୍ଯକ୍ତଶସ୍ତ୍ରେ ପତିତେ ବାଲକେ ତଥା । ପ୍ରହରନ୍ତି ନ ଵୀରାସ୍ତେ ଧର୍ମ ଏଷ ସନାତନଃ
ହରି କହିଲେ— ଯେଉଁମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଭୟଭୀତ, ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଶିଶୁ, ସେମାନଙ୍କୁ ବୀରମାନେ କେବେ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମ।
ପଞ୍ଚଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି କୃତଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ମଯା ତ୍ଵିହ । ଏକୋଽହଂ ଭ୍ରାତରୌ ଵାଂ ଚ ବଲିନୌ ସଦୃଶୌ ତଥା
ଏଠାରେ ପଞ୍ଚହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିଛି; ମୁଁ ଏକା, ଆଉ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଭାଇ ମୋତେ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
କୃତଂ ଵିଶ୍ରମଣଂ ମଧ୍ଯେ ଯୁଵାଭ୍ଯାଂ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ତଥା ଵିଶ୍ରମଣଂ କୃତ୍ଵା ଯୁଧ୍ଯେଽହଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ବାରମ୍ବାର ବିଶ୍ରାମ ନେଇଛ; ଏହିପରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ଆଉଥରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି— ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତିଷ୍ଠତଂ ହି ଯୁଵାଂ ତାଵଦ୍ବଲଵନ୍ତୌ ମଦୋତ୍କଟୌ । ଵିଶ୍ରମ୍ଯାହଂ କରିଷ୍ଯାମି ଯୁଦ୍ଧଂ ଵା ନ୍ଯାଯମାର୍ଗତଃ
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଢ଼ିଆ ରହିଛ, ମୁଁ ବିଶ୍ରାମ ନେଇବି; ତାପରେ ନ୍ୟାୟ ରାସ୍ତାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଵିଶ୍ରବ୍ଧୌ ଦାନଵୋତ୍ତମୌ । ସଂସ୍ଥିତୌ ଦୂରତସ୍ତତ୍ର ସଂଗ୍ରାମେ କୃତନିଶ୍ଚଯୌ
ସୂତ କହିଲେ— ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୂରେ ଦଢ଼ିଆ ରହିଲେ।
ଅତିଦୂରେ ଚ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାସୁଦେଵଶ୍ଚତୁର୍ଭୁଜଃ । ଦଧ୍ଯୌ ଚ ମନସା ତତ୍ର କାରଣଂ ମରଣେ ତଯୋଃ
ଏବଂ ସେମାନେ ବହୁତ ଦୂରେ ଦଢ଼ିଆ ଦେଖି, ଚତୁର୍ଭୁଜ ବାସୁଦେବ ମନରେ ସେମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ବିଚାରିଲେ।
ଚିନ୍ତନାଜ୍ଜ୍ଞାନମୁତ୍ପନ୍ନଂ ଦେଵୀଦତ୍ତଵରାଵୁଭୌ । କାମଂ ଵାଞ୍ଛିତମରଣୌ ନ ମମ୍ଲତୁରତସ୍ତ୍ଵିମୌ
ଚିନ୍ତା କରିବା ସହ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା— ଦେବୀଙ୍କଠାରୁ ଦୁଇଜଣେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦାନ ପାଇଥିଲେ; ସେମାନେ ଇଚ୍ଛା କଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିପାରିବ, ତେଣୁ ସେମାନେ କ୍ଷୀଣ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ଵୃଥା ମଯା କୃତଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଶ୍ରମୋଽଯଂ ମେ ଵୃଥା ଗତଃ । କରୋମି ଚ କଥଂ ଯୁଦ୍ଧମେଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
ମୋର ଏଯାଁ ଯୁଦ୍ଧ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା; ଏହି ପ୍ରୟାସ ମୋର ଅକାରଣ ଗଲା। ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣି, ମୁଁ କିପରି ଆଉ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି?
ଅକୃତେ ଚ ତଥା ଯୁଦ୍ଧେ କଥମେତୌ ଗମିଷ୍ଯତଃ । ଵିନାଶଂ ଦୁଃଖଦୌ ନିତ୍ଯଂ ଦାନଵୌ ଵରଦର୍ପିତୌ
ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ନହେଲେ, ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ଯେଉଁମାନେ ଦାନର ଗର୍ବରେ ସଦା ମତ୍ତ, କିପରି ନାଶ ପାଇବେ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ?
ଭଗଵତ୍ଯା ଵରୋ ଦତ୍ତସ୍ତଯା ସୋଽପି ଚ ଦୁର୍ଘଟଃ । ମରଣଂ ଚେଚ୍ଛଯା କାମଂ ଦୁଃଖିତୋଽପି ନ ଵାଞ୍ଛତି
ଭଗବତୀ ଦେବୀ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସତ୍ୟରେ ସେହି କାମ ସହଜ ନୁହେଁ; ମୃତ୍ୟୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
ରୋଗଗ୍ରସ୍ତୋଽପି ଦୀନୋଽପି ନ ମୁମୂର୍ଷତି କଶ୍ଚନ । କଥଂ ଚେମୌ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୌ ମର୍ତୁକାମୌ ଭଵିଷ୍ଯତଃ
ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ କିମ୍ବା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ମୃତ୍ୟୁ ଚାହେ ନାହିଁ; ତେବେ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ, କିପରି ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିବେ?
ନନ୍ଵଦ୍ଯ ଶରଣଂ ଯାମି ଵିଦ୍ଯାଂ ଶକ୍ତିଂ ସୁକାମଦାମ୍ । ଵିନା ତଯା ନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି କାମାଃ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରସନ୍ନଯା
ନିଶ୍ଚୟ, ଆଜି ମୁଁ ସେହି ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ସେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ ନ ହେଲେ, ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଗଗନେ ସଂସ୍ଥିତାଂ ଶିଵାମ୍ । ଅପଶ୍ଯଦ୍ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ମନୋହରାମ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ିଆ ମନୋହର ଯୋଗନିଦ୍ରା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
କୃତାଜ୍ଜଲିରମେଯାତ୍ମା ତାଂ ଚ ତୁଷ୍ଟାଵ ଯୋଗଵିତ୍ । ଵିନାଶାର୍ଥଂ ତଯୋସ୍ତତ୍ର ଵରଦାଂ ଭୁଵନେଶ୍ଵରୀମ୍
ଅପରିମିତ ଆତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ହାତ ଜୋଡ଼ି, ଯୋଗ ଜାଣିଥିବା, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ, ଦାନଦାତ୍ରୀ ଭୁବନେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ ନମୋ ଦେଵି ମହାମାଯେ ସୃଷ୍ଟିସଂହାରକାରିଣି । ଅନାଦିନିଧନେ ଚଣ୍ଡି ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦେ ଶିଵେ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ନମସ୍କାର ଦେବୀ, ମହାମାୟା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କରୁଥିବା; ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ଚଣ୍ଡୀ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ଶିବେ।
ନ ତେ ରୂପଂ ଵିଜାନାମି ସଗୁଣଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ତଥା । ଚରିତ୍ରାଣି କୁତୋ ଦେଵି ସଂଖ୍ଯାତୀତାନି ଯାନି ତେ
ମୁଁ ତୁମର ରୂପ ଜାଣେ ନାହିଁ, ଗୁଣସହିତ କିମ୍ବା ନିର୍ଗୁଣ; ଦେବୀ, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କେମିତି ଜାଣିବି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଗଣନାରେ ଆସେ ନାହିଁ।
ଅନୁଭୂତୋ ମଯା ତେଽଦ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚାତିଦୁର୍ଘଟଃ । ଯଦହଂ ନିଦ୍ରଯା ଲୀନଃ ସଞ୍ଜାତୋଽସ୍ମି ଵିଚେତନଃ
ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରିଛି, ଯାହା ବୁଝିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ମୁଁ ଘୁମରେ ବିଲୀନ ହୋଇଥିଲି, ଏବେ ପୁନି ସଚେତନ ହୋଇଛି।
ବ୍ରହ୍ମଣା ଚାତିଯତ୍ନେନ ବୋଧିତୋଽପି ପୁନଃ ପୁନଃ । ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଥାହଂ ସଙ୍କୋଚିତଷଡିନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ବାରମ୍ବାର ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇଥିବାରୁ ମୁଁ କେବେ ଜାଗିପାରିଲିନି।
ଅଚେତନତ୍ଵଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ପ୍ରଭାଵାତ୍ତଵ ଚାମ୍ବିକେ । ତ୍ଵଯା ମୁକ୍ତଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋଽହଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଚ ବହୁଧା କୃତମ୍
ଓ ଅମ୍ବିକା, ତୁମର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ସଚେତନ ହୋଇପାରିନଥିଲି; ତୁମେ ମୋତେ ମୁକ୍ତ କରିବା ପରେ ମୁଁ ଜାଗିଛି ଏବଂ ବହୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିଛି।
ଶ୍ରାନ୍ତୋଽହଂ ନ ଚ ତୌ ଶ୍ରାନ୍ତୌ ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତଵରୌ ଵରୌ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ହନ୍ତୁମାଯାତୌ ଦାନଵୌ ମଦଗର୍ଵିତୌ
ମୁଁ ଥକିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁଇଜଣ ଥକିନାହାନ୍ତି, କାରଣ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଛ। ଏହି ଦୁଇ ଅହଂକାରୀ ଦାନବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।