କଟାକ୍ଷୈରଙ୍ଗଭେଦୈଶ୍ଚ ମୋହଯିତ୍ଵା ମୁନିଂ ଵିଭୋ । ଲୋଲୁପଂ ଵଶମସ୍ମାକଂ କରିଷ୍ଯାମୋ ନିଯନ୍ତ୍ରିତମ୍
'କଣ୍ଠ ଚାହିଁ ଓ ଦେହର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ମୁନିଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବୁ, ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆମ ଅଧୀନରେ ରଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବୁ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାଭାଷ୍ଯ ହରିଂ ନାର୍ଯୋ ଯଯୁସ୍ତ୍ରିଶିରସୋଽନ୍ତିକମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯୋ ଵିଵିଧାନ୍ଭାଵାନ୍କାମଶାସ୍ତ୍ରୋଚିତାନପି
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏଭଳି ହରିଙ୍କୁ କହି, ସେମାନେ ତିନିମୁଣ୍ଡିଆଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ କାମଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଗାଯନ୍ତ୍ଯସ୍ତାଲଭେଦୈସ୍ତା ନୃତ୍ଯନ୍ତ୍ଯଃ ପୁରତୋ ମୁନେଃ । ତଂ ପ୍ରଲୋଭଯିତୁଂ ଚକ୍ରୁର୍ନାନାଭାଵାନ୍ଵରାଙ୍ଗନାଃ
ସେମାନେ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଭିନ୍ନ ତାଳରେ ଗାଇ ଓ ନୃତ୍ୟ କରି, ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଦେଖାଇଲେ।
ନାପଶ୍ଯତ୍ସ ତପୋରାଶିରଙ୍ଗନାନାଂ ଵିଡମ୍ବନମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଵଶେ କୃତ୍ଵା ମୂକାନ୍ଧବଧିରଃ ସ୍ଥିତଃ
କିନ୍ତୁ ତପସ୍ୟାର ଭଣ୍ଡାର ଏହି ମୁନି ମହିଳାମାନଙ୍କର ଅନୁକରଣ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ମୁକ, ଅନ୍ଧ ଓ ବଧିର ପରି ଉଭା ରହିଲେ।
ଦିନାନି କତିଚିତ୍ତସ୍ଥୁର୍ନାର୍ଯସ୍ତସ୍ଯାଶ୍ରମେ ଵରେ । କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯୋ ଗାନନୃତ୍ଯାଦିପ୍ରପଞ୍ଚାନତିମୋହଦାନ୍
କିଛି ଦିନ ଧରି, ସେମାନେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୋହନୀୟ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ।
ନ ଚଚାଲ ଯଦା କାମଂ ଧ୍ଯାନାଚ୍ଚ ତ୍ରିଶିରା ମୁନିଃ । ପରାଵୃତ୍ଯ ତଦା ଦେଵ୍ଯଃ ପୁନଃ ଶକ୍ରମୁପସ୍ଥିତାଃ
ତିନିମୁଣ୍ଡିଆ ମୁନି ଯେତେବେଳେ କାମନାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ଧ୍ୟାନରୁ ମନ ହଟିଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଦେବୀମାନେ ପୁଣି ଫେରି ଶକ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟାଃ ସର୍ଵା ଦେଵରାଜମଥାବ୍ରୁଵନ୍ । ଶ୍ରାନ୍ତା ଦୀନା ଭଯତ୍ରସ୍ତା ଵିଵର୍ଣଵଦନା ଭୃଶମ୍
ସମସ୍ତ ମହିଳା ହାତ ଜୋଡି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ; ସେମାନେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ, ଭୟଭୀତ ଓ ମୁହଁ ଫିକା ହୋଇଥିଲେ।
ଦେଵଦେଵ ମହାରାଜ ଯତ୍ନଶ୍ଚ ପରମଃ କୃତଃ । ନ ସ ଶକ୍ଯୋ ଦୁରାଧର୍ଷୋ ଧୈର୍ଯାଚ୍ଚାଲଯିତୁଂ ଵିଭୋ
'ଦେବଦେବ, ମହାରାଜ, ଆମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ କରିଛୁ; କିନ୍ତୁ ସେ ଅପରାଜିତ, ଧୈର୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କୁ ଆମେ କେବେ ମନ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିଲୁ ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।'
ଉପାଯୋଽନ୍ଯଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ପାକଶାସନ । ନାସ୍ମାକଂ ବଲମେତସ୍ମିଂସ୍ତାପସେ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯେ
'ପାକଶାସନ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ବିପରୀତରେ ଆମର ଶକ୍ତି କାମ କରୁନାହିଁ।'
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଵଯଂ ନ ଶପ୍ତାଃ ସ୍ମ ଯଦନେନ ମହାତ୍ମନା । ମୁନିନା ଵହ୍ନିତୁଲ୍ଯେନ ତପସା ଦ୍ଯୋତିତେନ ହି
'ଭାଗ୍ୟକୃପାରେ, ଏହି ମହାତ୍ମା, ଅଗ୍ନି ସମାନ ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁନି, ଆମକୁ ଶାପ ଦେଲେ ନାହିଁ।'
ଵିସୃଜ୍ଯାପ୍ସରସଃ ଶକ୍ରଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନ୍ଦଧୀଃ । ତସ୍ଯୈଵ ଚ ଵଧୋପାଯଂ ପାପବୁଦ୍ଧିରସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ଅପ୍ସରାମାନେଂକୁ ଦୂରେଇଦେଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ମନରେ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ନଷ୍ଟ କରିବେ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଵିସୃଜ୍ଯ ଲୋକଲଜ୍ଜାଂ ସ ତଥା ପାପଭଯଂ ଭୃଶମ୍ । ଚକାର ପାପବୁଦ୍ଧିଂ ତୁ ତଦ୍ଵଧାଯ ମହୀପତେ
ଲୋକଙ୍କ ଲଜ୍ଜା ଓ ପାପର ଭୟକୁ ଛାଡିଦେଇ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମନେ ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ରାଜା।
ତ୍ରିଶିରଵଧାନନ୍ତରଂ ଵୃତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅଥ ସ ଲୋଭମୁପେତ୍ଯ ସୁରାଧିପଃ ସମଧିଗମ୍ଯ ଗଜାସନସଂସ୍ଥିତଃ । ତ୍ରିଶିରସଂ ପ୍ରତି ଦୁଷ୍ଟମତିସ୍ତଦା ମୁନିମପଶ୍ଯଦମେଯପରାକ୍ରମମ୍
ବ୍ୟାସ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ଏହିପରେ, ଲୋଭରେ ପଡି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଗଜରେ ବସି, ତିନିଶିର ଉପରେ ଦୁଷ୍ଟ ମନେ ନଜର ଦେଲେ। ସେ ଅପାର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଏକ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତମଭିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୃଢାସନସଂସ୍ଥିତଂ ଜିତଗିରଂ ସୁସମାଧିଵଶଂ ଗତମ୍ । ରଵିଵିଭାଵସୁସନ୍ନିଭମୋଜସା ସୁରପତିଃ ପରମାପଦମଭ୍ଯଗାତ୍
ସେ ମୁନିଂକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଥିବା, ଜିତବାଣୀ, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଭୟରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
କଥମସୌ ଵିନିହନ୍ତୁମହୋ ମଯା ମୁନିରପାପମତିଃ କିଲ ସମ୍ମତଃ । ରିପୁରଯଂ ସୁସମିଦ୍ଧତପୋବଲଃ କଥମୁପେକ୍ଷ୍ଯ ଇହାସନକାମୁକଃ
ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ସମ୍ମାନିତ ମୁନିଂକୁ କିପରି ମୁଁ ମାରିପାରିବି? ସେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଜ୍ୱଳିଉଛନ୍ତି—ମୋର ସିଂହାସନ ଚାହୁଁଥିବା ଏହିଠାରେ ମୁଁ କିପରି ଅବହେଳା କରିପାରିବି?
ଇତି ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ପଵିଂ ପରମାଯୁଧଂ ପ୍ରତି ମୁମୋଚ ମୁନିଂ ତପସି ସ୍ଥିତମ୍ । ଶଶିଦିଵାକରସନ୍ନିଭମାଶୁଗଂ ତ୍ରିଶିରସଂ ସୁରସଙ୍ଘପତିଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ନିଜେ ତାଙ୍କର ବଜ୍ର ଅସ୍ତ୍ର, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ମୁନି ତିନିଶିର ଉପରେ ଚାଳିଦେଲେ, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ତୀବ୍ର ଥିଲା।
ତଦଭିଘାତହତଃ ସ ଧରାତଲେ କିଲ ପପାତ ମମାର ଚ ତାପସଃ । ଶିଖରିଣଃ ଶିଖରଂ କୁଲିଶାର୍ଦିତଂ ନିପତିତଂ ଭୁଵି ଚାଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନମ୍
ସେଇ ଘାତରେ ତାପସୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ବଜ୍ର ଘାତରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି, ସେ ଭୂମିରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ରହିଗଲେ।
ତଂ ନିହତ୍ଯ ମୁଦମାପ ସୁରେଶ- ଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁଶ୍ଚ ମୁନଯସ୍ତୁ ସଂସ୍ଥିତାଃ । ହା ହତେତି ଭୃଶମାର୍ତନିଃସ୍ଵନାଃ କିଂ କୃତଂ ଶତମଖେନ ପାପିନା
ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକତ୍ରିତ ମୁନିମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ—'ହା, ମାରାଗଲେ! ଏହି ପାପୀ ଇନ୍ଦ୍ର କଣ କଲେ?'
ଵିନାପରାଧଂ ତପସାଂ ନିଧିର୍ହତଃ ଶଚୀପତିଃ ପାପମତିର୍ଦୁରାତ୍ମା । ଫଲଂ କିଲାଯଂ ତରସା କୃତସ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ନୋତୁ ପାପୀ ହନନୋଦ୍ଭଵସ୍ଯ
'କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିବା, ତପସ୍ୟାର ଧନ ମୁନିକୁ ମାରାଗଲେ; ଶଚୀଙ୍କ ପତି, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଓ ଦୁର୍ଜନ, ଏହି କାମ କଲେ। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ହତ୍ୟାର ଫଳ ସେ ଶୀଘ୍ର ଭୋଗ କରୁନ୍।'
ତଂ ନିହତ୍ଯ ତରସା ସୁରରାଜୋ ନିର୍ଜଗାମ ନିଜମନ୍ଦିରମାଶୁ । ସ ହତୋଽପି ଵିରରାଜ ମହାତ୍ମା ଜୀଵମାନ ଇଵ ତେଜସାଂ ନିଧିଃ
ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ମାରି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ; ତଥାପି, ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାତ୍ମା ଜୀବନ୍ତ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ, ପ୍ରଭାର ଧାମ ଭଳି।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତଂ ଭୂମୌ ଜୀଵନ୍ତମିଵ ଵୃତ୍ରହା । ଚିନ୍ତାମାପାତିଖିନ୍ନାଙ୍ଗଃ କିଂ ଵା ଜୀଵେଦଯଂ ପୁନଃ
ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, କିନ୍ତୁ ଜୀବନ୍ତ ଭଳି ଦେଖି, ବୃତ୍ର ଘାତକ ଭୟଭିତ ହେଲେ ଓ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହିଠିକି ପୁଣି ଜୀବିତ ହେବେ କି?'
ଵିମୃଶ୍ଯ ମନସାତୀଵ ତକ୍ଷାଣଂ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ମଘଵା ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଂ ପ୍ରାହ ସ୍ଵକାର୍ଯସଦୃଶଂ ଵଚଃ
ମନରେ ଗଭୀର ଭାବି, ଇନ୍ଦ୍ର ସାମ୍ନାରେ ଦାରୁକାମ କାରିଗରକୁ ଦେଖିଲେ ଓ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହିଲେ।
ତକ୍ଷଂଶ୍ଛିନ୍ଧି ଶିରାଂସ୍ଯସ୍ଯ କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ । ମା ଜୀଵତୁ ମହାତେଜା ଭାତି ଜୀଵନ୍ନିଵ ସ୍ଵଯମ୍
'ଦାରୁକାମ କାରିଗର, ଏହାର ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେ, ମୋ କଥା ମାନ। ଏହି ମହାତ୍ମା ଜୀବନ୍ତ ନ ରୁହନ୍ତୁ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜୀବନ୍ତ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି।'
ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ତକ୍ଷୋଵାଚ ଵିଗର୍ହଯନ୍ । ତକ୍ଷୋଵାଚ ମହାସ୍କନ୍ଧୋ ଭୃଶଂ ଭାତି ପରଶୁର୍ନ ତରିଷ୍ଯତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦାରୁକାମ କାରିଗର ନିନ୍ଦା କରି କହିଲେ: 'ତାଙ୍କର ମହାନ୍ତ ଶୋଉଳ ଭାରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; କୁହାଡ଼ି ଏଠାରେ କାମ କରିପାରିବ ନାହିଁ।'
ତତୋ ନାହଂ କରିଷ୍ଯାମି କାର୍ଯମେତଦ୍ଵିଗର୍ହିତମ୍ । ତ୍ଵଯା ଵୈ ନିନ୍ଦିତଂ କର୍ମ କୃତଂ ସଦ୍ଭିର୍ଵିଗର୍ହିତମ୍
'ତେଣୁ, ଏହି ନିନ୍ଦିତ କାମ ମୁଁ କରିବିନାହିଁ; ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ଏହା ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।'
ଅହଂ ବିଭେମି ପାପାଦ୍ଵୈ ମୃତସ୍ଯୈଵ ଚ ମାରଣେ । ମୃତୋଽଯଂ ମୁନିରସ୍ତ୍ଯେଵ ଶିରସଃ କୃନ୍ତନେନ କିମ୍
'ମୁଁ ପାପର ଭୟ କରେ, ମୃତ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିବାରେ ଅଧିକ ପାପ ଅଛି; ଏହି ମୁନି ମୃତ—ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିବାର ଅର୍ଥ କଣ?'
ଭଯଂ କିଂ ତେଽତ୍ର ସଞ୍ଜାତଂ ପାକଶାସନ କଥ୍ଯତାମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ସଜୀଵ ଇଵ ଦେହୋଽଯମାଭାତି ଵିଶଦାକୃତିଃ
'ଏଠାରେ କଣ ଭୟ ତୁମର ହେଲା, ପାକ ଘାତକ, କହ।' ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: 'ତାଙ୍କର ଦେହ ଏଉଁ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠି ଏଉଁ ମଧୁର ଆକୃତିରେ ଜୀବନ୍ତ ଭଳି ଲାଗୁଛି।'
ତସ୍ମାଦ୍ବିଭେମି ମା ଜୀଵେନ୍ମୁନିଃ ଶତ୍ରୁରଯଂ ମମ । ତକ୍ଷୋଵାଚ ନାତ୍ର କିଂ ତ୍ରପସେ ଵିଦ୍ଵନ୍ କ୍ରୂରେଣାନେନ କର୍ମଣା
'ତେଣୁ, ମୁଁ ଭୟ କରୁଛି—ମୋର ଶତ୍ରୁ ଏହି ମୁନି ପୁଣି ଜୀବିତ ହେଇଯିବେ କି ନାହିଁ।' ଦାରୁକାମ କାରିଗର କହିଲେ: 'ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୟ କାମ ପାଇଁ ତୁମେ କିଛି ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ କି?'
ଋଷିପୁତ୍ରମିମଂ ହତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଭଯଂ ନ କିମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ କରିଷ୍ଯାମି ପଶ୍ଚାତ୍ପାପକ୍ଷଯାଯ ଵୈ
ଋଷିଙ୍କ ପୁଅକୁ ମାରିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଭୟ ନାହିଁ କି? ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ପରେ ମୁଁ ପାପ ଶମନ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି।
ଶତ୍ରୁସ୍ତୁ ସର୍ଵଥା ଵଧ୍ଯଶ୍ଛଲେନାପି ମହାମତେ । ତକ୍ଷୋଵାଚ ତ୍ଵଂ ଲୋଭାଭିହତଃ ପାପଂ କରୋଷି ମଘଵନ୍ନିହ
ଶତ୍ରୁକୁ ଯେପରି ହେଉ, ଚତୁରାଇରେ ମଧ୍ୟ ମାରିବା ଦରକାର, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ତକ୍ଷ କହିଲେ: ମଘବନ୍, ତୁମେ ଲୋଭରେ ପଡି ଏଠାରେ ପାପ କରୁଛ।