ତସ୍ମାଦୁପାଯଃ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତପୋନାଶାଯ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । କାମସ୍ତୁ ତପସାଂ ଶତ୍ରୁଃ କାମାନ୍ନଶ୍ଯତି ଵୈ ତପଃ
ତେଣୁ, ଏବେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉପାୟ କରିବା ଦରକାର। କାମ ହେଉଛି ତପସ୍ୟାର ଶତ୍ରୁ, କାମ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ତଥୈଵାଦ୍ଯ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଭୋଗାସକ୍ତୋ ଭଵେଦ୍ଯଥା । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ବଲମର୍ଦନଃ
ଏହିପରି, ଆଜି ଏମିତି କିଛି କରିବା ଦରକାର, ଯାହାରେ ସେ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯିବ। ଏଭଳି ଭାବି, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦମନ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଇନ୍ଦ୍ର...
ଆଜ୍ଞାପଯତ୍ସୋଽପ୍ସରସସ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରପ୍ରଲୋଭନେ । ଉର୍ଵଶୀଂ ମେନକାଂ ରମ୍ଭାଂ ଘୃତାଚୀଂ ଚ ତିଲୋତ୍ତମାମ୍
ତାଙ୍କର ଆଦେଶରେ ଉର୍ବଶୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ଘୃତାଚୀ ଓ ତିଲୋତ୍ତମା ନାମକ ଅପ୍ସରାମାନେ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଡାକାଯାଇଲେ।
ସମାହୂଯାବ୍ରଵୀଚ୍ଛକ୍ରସ୍ତାସ୍ତଦା ରୂପଗର୍ଵିତାଃ । ପ୍ରିଯଂ କୁରୁଧ୍ଵଂ ମେ ସର୍ଵାଃ କାର୍ଯେଽଦ୍ଯ ସମୁପସ୍ଥିତେ
ସେମାନେ ଆସିଲାପରେ, ଶକ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଗର୍ବିତ ଥିବା ଏହି ମହିଳାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆଜି ମୋର ଯେଉଁ କାମ ଆସିଛି, ସେଥିରେ ତମେ ସମସ୍ତେ ମୋର ଆଦେଶ ପାଳନ କର।'
ଯତ୍ତୋ ମେଽଦ୍ଯ ମହାଞ୍ଛତ୍ରୁସ୍ତପସ୍ତପତି ଦୁର୍ଜଯଃ । କାର୍ଯଂ କୁରୁତ ଗଚ୍ଛଧ୍ଵଂ ପ୍ରଲୋଭଯତ ମାଚିରମ୍
'ଆଜି ମୋର ଏକ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ, ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଜୟ ଓ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରୁଛି; ତେଣୁ ତମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ, ମୋର କାମଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର—ତାଙ୍କୁ ଦେରି ନକରି ମୋହିତ କର।'
ଶୃଙ୍ଗାରଵେଷୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ହାଵୈର୍ଦେହସମୁଦ୍ଭଵୈଃ । ପ୍ରଲୋଭଯତ ଭଦ୍ରଂ ଵଃ ଶମଯଧ୍ଵଂ ଜ୍ଵରଂ ମମ
'ବିଭିନ୍ନ ଶୃଙ୍ଗାରିକ ପୋଶାକ ଓ ଦେହର ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କର; ତୁମମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହୋ, ଏଭଳି କରି ମୋର ଚିନ୍ତା ଦୂର କର।'
ଅସ୍ଵସ୍ଥୋଽହଂ ମହାଭାଗାସ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତପୋବଲମ୍ । ବଲଵାନାସନଂ ମେଽଦ୍ଯ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯତ୍ଯଵିଲମ୍ବିତଃ
'ମୁଁ ଏହି ମହାନ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଜାଣି ଚିନ୍ତିତ ହେଉଛି, ଏହି ତପସ୍ୱୀ ଆଜି ଶୀଘ୍ର ମୋର ଶକ୍ତି ଓ ପଦବୀ ଦଳି ନେଇଯିବ।'
ଭଯଂ ମେ ସମୁପାଯାତଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ନାଶଯତାବଲାଃ । ଉପକୁର୍ଵନ୍ତୁ ସହିତାଃ କାର୍ଯେଽଦ୍ଯ ସମୁପସ୍ଥିତେ
'ମୋତେ ଭୟ ଧରିଛି—ଏହାକୁ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କର, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ; ଏହି ଆପତ୍କାଳୀନ କାମରେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କର।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ନାର୍ଯ ଊଚୁସ୍ତଂ ପ୍ରଣତାଃ ପୁରଃ । ମା ଭଯଂ କୁରୁ ଦେଵେଶ ଯତିଷ୍ଯାମଃ ପ୍ରଲୋଭନେ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, 'ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ଆପଣ ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଆମେ ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁ।'
ଯଥା ନ ସ୍ଯାଦ୍ଭଯଂ ତସ୍ମାତ୍ତଥା କାର୍ଯଂ ମହାଦ୍ଯୁତେ । ନୃତ୍ଯଗୀତଵିହାରୈଶ୍ଚ ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଲୋଭନେ
'ଏହି ମହାତ୍ମା ଠାରୁ କୌଣସି ଭୟ ନ ହେଉ, ଏହିପରି ଆମେ କାମ କରିବୁ; ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବିନୋଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁ।'
କଟାକ୍ଷୈରଙ୍ଗଭେଦୈଶ୍ଚ ମୋହଯିତ୍ଵା ମୁନିଂ ଵିଭୋ । ଲୋଲୁପଂ ଵଶମସ୍ମାକଂ କରିଷ୍ଯାମୋ ନିଯନ୍ତ୍ରିତମ୍
'କଣ୍ଠ ଚାହିଁ ଓ ଦେହର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ମୁନିଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବୁ, ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆମ ଅଧୀନରେ ରଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବୁ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାଭାଷ୍ଯ ହରିଂ ନାର୍ଯୋ ଯଯୁସ୍ତ୍ରିଶିରସୋଽନ୍ତିକମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯୋ ଵିଵିଧାନ୍ଭାଵାନ୍କାମଶାସ୍ତ୍ରୋଚିତାନପି
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏଭଳି ହରିଙ୍କୁ କହି, ସେମାନେ ତିନିମୁଣ୍ଡିଆଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ କାମଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଗାଯନ୍ତ୍ଯସ୍ତାଲଭେଦୈସ୍ତା ନୃତ୍ଯନ୍ତ୍ଯଃ ପୁରତୋ ମୁନେଃ । ତଂ ପ୍ରଲୋଭଯିତୁଂ ଚକ୍ରୁର୍ନାନାଭାଵାନ୍ଵରାଙ୍ଗନାଃ
ସେମାନେ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଭିନ୍ନ ତାଳରେ ଗାଇ ଓ ନୃତ୍ୟ କରି, ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଦେଖାଇଲେ।
ନାପଶ୍ଯତ୍ସ ତପୋରାଶିରଙ୍ଗନାନାଂ ଵିଡମ୍ବନମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଵଶେ କୃତ୍ଵା ମୂକାନ୍ଧବଧିରଃ ସ୍ଥିତଃ
କିନ୍ତୁ ତପସ୍ୟାର ଭଣ୍ଡାର ଏହି ମୁନି ମହିଳାମାନଙ୍କର ଅନୁକରଣ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ମୁକ, ଅନ୍ଧ ଓ ବଧିର ପରି ଉଭା ରହିଲେ।
ଦିନାନି କତିଚିତ୍ତସ୍ଥୁର୍ନାର୍ଯସ୍ତସ୍ଯାଶ୍ରମେ ଵରେ । କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯୋ ଗାନନୃତ୍ଯାଦିପ୍ରପଞ୍ଚାନତିମୋହଦାନ୍
କିଛି ଦିନ ଧରି, ସେମାନେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୋହନୀୟ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ।
ନ ଚଚାଲ ଯଦା କାମଂ ଧ୍ଯାନାଚ୍ଚ ତ୍ରିଶିରା ମୁନିଃ । ପରାଵୃତ୍ଯ ତଦା ଦେଵ୍ଯଃ ପୁନଃ ଶକ୍ରମୁପସ୍ଥିତାଃ
ତିନିମୁଣ୍ଡିଆ ମୁନି ଯେତେବେଳେ କାମନାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ଧ୍ୟାନରୁ ମନ ହଟିଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଦେବୀମାନେ ପୁଣି ଫେରି ଶକ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟାଃ ସର୍ଵା ଦେଵରାଜମଥାବ୍ରୁଵନ୍ । ଶ୍ରାନ୍ତା ଦୀନା ଭଯତ୍ରସ୍ତା ଵିଵର୍ଣଵଦନା ଭୃଶମ୍
ସମସ୍ତ ମହିଳା ହାତ ଜୋଡି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ; ସେମାନେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ, ଭୟଭୀତ ଓ ମୁହଁ ଫିକା ହୋଇଥିଲେ।
ଦେଵଦେଵ ମହାରାଜ ଯତ୍ନଶ୍ଚ ପରମଃ କୃତଃ । ନ ସ ଶକ୍ଯୋ ଦୁରାଧର୍ଷୋ ଧୈର୍ଯାଚ୍ଚାଲଯିତୁଂ ଵିଭୋ
'ଦେବଦେବ, ମହାରାଜ, ଆମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ କରିଛୁ; କିନ୍ତୁ ସେ ଅପରାଜିତ, ଧୈର୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କୁ ଆମେ କେବେ ମନ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିଲୁ ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।'
ଉପାଯୋଽନ୍ଯଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ପାକଶାସନ । ନାସ୍ମାକଂ ବଲମେତସ୍ମିଂସ୍ତାପସେ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯେ
'ପାକଶାସନ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ବିପରୀତରେ ଆମର ଶକ୍ତି କାମ କରୁନାହିଁ।'
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଵଯଂ ନ ଶପ୍ତାଃ ସ୍ମ ଯଦନେନ ମହାତ୍ମନା । ମୁନିନା ଵହ୍ନିତୁଲ୍ଯେନ ତପସା ଦ୍ଯୋତିତେନ ହି
'ଭାଗ୍ୟକୃପାରେ, ଏହି ମହାତ୍ମା, ଅଗ୍ନି ସମାନ ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁନି, ଆମକୁ ଶାପ ଦେଲେ ନାହିଁ।'
ଵିସୃଜ୍ଯାପ୍ସରସଃ ଶକ୍ରଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନ୍ଦଧୀଃ । ତସ୍ଯୈଵ ଚ ଵଧୋପାଯଂ ପାପବୁଦ୍ଧିରସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ଅପ୍ସରାମାନେଂକୁ ଦୂରେଇଦେଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ମନରେ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ନଷ୍ଟ କରିବେ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଵିସୃଜ୍ଯ ଲୋକଲଜ୍ଜାଂ ସ ତଥା ପାପଭଯଂ ଭୃଶମ୍ । ଚକାର ପାପବୁଦ୍ଧିଂ ତୁ ତଦ୍ଵଧାଯ ମହୀପତେ
ଲୋକଙ୍କ ଲଜ୍ଜା ଓ ପାପର ଭୟକୁ ଛାଡିଦେଇ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମନେ ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ରାଜା।
ତ୍ରିଶିରଵଧାନନ୍ତରଂ ଵୃତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅଥ ସ ଲୋଭମୁପେତ୍ଯ ସୁରାଧିପଃ ସମଧିଗମ୍ଯ ଗଜାସନସଂସ୍ଥିତଃ । ତ୍ରିଶିରସଂ ପ୍ରତି ଦୁଷ୍ଟମତିସ୍ତଦା ମୁନିମପଶ୍ଯଦମେଯପରାକ୍ରମମ୍
ବ୍ୟାସ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ଏହିପରେ, ଲୋଭରେ ପଡି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଗଜରେ ବସି, ତିନିଶିର ଉପରେ ଦୁଷ୍ଟ ମନେ ନଜର ଦେଲେ। ସେ ଅପାର ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଏକ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତମଭିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୃଢାସନସଂସ୍ଥିତଂ ଜିତଗିରଂ ସୁସମାଧିଵଶଂ ଗତମ୍ । ରଵିଵିଭାଵସୁସନ୍ନିଭମୋଜସା ସୁରପତିଃ ପରମାପଦମଭ୍ଯଗାତ୍
ସେ ମୁନିଂକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଥିବା, ଜିତବାଣୀ, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଭୟରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
କଥମସୌ ଵିନିହନ୍ତୁମହୋ ମଯା ମୁନିରପାପମତିଃ କିଲ ସମ୍ମତଃ । ରିପୁରଯଂ ସୁସମିଦ୍ଧତପୋବଲଃ କଥମୁପେକ୍ଷ୍ଯ ଇହାସନକାମୁକଃ
ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ସମ୍ମାନିତ ମୁନିଂକୁ କିପରି ମୁଁ ମାରିପାରିବି? ସେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଜ୍ୱଳିଉଛନ୍ତି—ମୋର ସିଂହାସନ ଚାହୁଁଥିବା ଏହିଠାରେ ମୁଁ କିପରି ଅବହେଳା କରିପାରିବି?
ଇତି ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ପଵିଂ ପରମାଯୁଧଂ ପ୍ରତି ମୁମୋଚ ମୁନିଂ ତପସି ସ୍ଥିତମ୍ । ଶଶିଦିଵାକରସନ୍ନିଭମାଶୁଗଂ ତ୍ରିଶିରସଂ ସୁରସଙ୍ଘପତିଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ନିଜେ ତାଙ୍କର ବଜ୍ର ଅସ୍ତ୍ର, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ମୁନି ତିନିଶିର ଉପରେ ଚାଳିଦେଲେ, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ତୀବ୍ର ଥିଲା।
ତଦଭିଘାତହତଃ ସ ଧରାତଲେ କିଲ ପପାତ ମମାର ଚ ତାପସଃ । ଶିଖରିଣଃ ଶିଖରଂ କୁଲିଶାର୍ଦିତଂ ନିପତିତଂ ଭୁଵି ଚାଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନମ୍
ସେଇ ଘାତରେ ତାପସୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ବଜ୍ର ଘାତରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି, ସେ ଭୂମିରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ରହିଗଲେ।
ତଂ ନିହତ୍ଯ ମୁଦମାପ ସୁରେଶ- ଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁଶ୍ଚ ମୁନଯସ୍ତୁ ସଂସ୍ଥିତାଃ । ହା ହତେତି ଭୃଶମାର୍ତନିଃସ୍ଵନାଃ କିଂ କୃତଂ ଶତମଖେନ ପାପିନା
ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକତ୍ରିତ ମୁନିମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ—'ହା, ମାରାଗଲେ! ଏହି ପାପୀ ଇନ୍ଦ୍ର କଣ କଲେ?'
ଵିନାପରାଧଂ ତପସାଂ ନିଧିର୍ହତଃ ଶଚୀପତିଃ ପାପମତିର୍ଦୁରାତ୍ମା । ଫଲଂ କିଲାଯଂ ତରସା କୃତସ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ନୋତୁ ପାପୀ ହନନୋଦ୍ଭଵସ୍ଯ
'କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିବା, ତପସ୍ୟାର ଧନ ମୁନିକୁ ମାରାଗଲେ; ଶଚୀଙ୍କ ପତି, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଓ ଦୁର୍ଜନ, ଏହି କାମ କଲେ। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ହତ୍ୟାର ଫଳ ସେ ଶୀଘ୍ର ଭୋଗ କରୁନ୍।'
ତଂ ନିହତ୍ଯ ତରସା ସୁରରାଜୋ ନିର୍ଜଗାମ ନିଜମନ୍ଦିରମାଶୁ । ସ ହତୋଽପି ଵିରରାଜ ମହାତ୍ମା ଜୀଵମାନ ଇଵ ତେଜସାଂ ନିଧିଃ
ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ମାରି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ; ତଥାପି, ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାତ୍ମା ଜୀବନ୍ତ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ, ପ୍ରଭାର ଧାମ ଭଳି।