ତ୍ଵଷ୍ଟା ପ୍ରଜାପତିର୍ହ୍ଯାସୀଦ୍ଦେଵଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମହାତପାଃ । ଦେଵାନାଂ କାର୍ଯକର୍ତା ଚ ନିପୁଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିଯଃ
ତ୍ୱଷ୍ଟା ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ, ସେ ଦେବମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାତପସ୍ବୀ, ଦେବମାନେଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଫଳ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କର ପ୍ରିୟ।
ସ ପୁତ୍ରଂ ଵୈ ତ୍ରିଶିରସମିନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵେଷାତ୍କିଲାସୃଜତ୍ । ଵିଶ୍ଵରୂପେତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ନାମ୍ନା ରୂପେଣ ମୋହନମ୍
ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଘୃଣା କରି ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଏକ ପୁଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ନାମରେ ଓ ରୂପରେ ବିଶ୍ୱରୂପ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
ତ୍ରିଭିଃ ସ ଵଦନୈଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଵ୍ଯରୋଚତ ମନୋହରୈଃ । ତ୍ରିଭିର୍ଭିନ୍ନାନି କାର୍ଯାଣି ମୁଖୈଃ ସମକରୋନ୍ମୁନିଃ
ତିନିଟି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମୁହଁ ଥିବା ତାହା ଦେଖିଲେ ଅତି ଆକର୍ଷକ ଲାଗୁଥିଲା। ଏହି ତିନିଟି ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ମୁନି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାମ କରୁଥିଲେ।
ଵେଦାନେକେନ ସୋଽଧୀତେ ସୁରାଂ ଚୈକେନ ସୋଽପିବତ୍ । ତୃତୀଯେନ ଦିଶଃ ସର୍ଵା ଯୁଗପଚ୍ଚ ନିରୀକ୍ଷତେ
ଏକ ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ସେ ବେଦ ପଢ଼ୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ସୋମ ପାନ କରୁଥିଲେ, ତୃତୀୟ ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ତ୍ରିଶିରା ଭୋଗମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ତପଶ୍ଚକ୍ରେ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍ । ତପସ୍ଵୀ ସ ମୃଦୁର୍ଦାନ୍ତୋ ଧର୍ମମେଵ ସମାଶ୍ରିତଃ
ତିନି ମୁଣ୍ଡିଆ ତିନିଶିରା ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେ ମୃଦୁ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁଥିବା ଓ ଧର୍ମରେ ଏକାନ୍ତ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ।
ପଞ୍ଚାଗ୍ନିସାଧନଂ କାଲେ ପାଦପାଗ୍ରେ ନିଵେଶନମ୍ । ଜଲମଧ୍ଯେ ନିଵାସଂ ଚ ହେମନ୍ତେ ଶିଶିରେ ତଥା
ସେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନା କଲେ, ଗଛ ତଳେ ରହିଲେ, ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ବସିଲେ, ଶୀତ ଓ ହିମରେ ସହିଲେ।
ନିରାହାରୋ ଜିତାତ୍ମାସୌ ତ୍ଯକ୍ତସର୍ଵପରିଗ୍ରହଃ । ତପଶ୍ଚଚାର ମେଧାଵୀ ଦୁଷ୍କରଂ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିଭିଃ
ସେ ମେଧାବୀ ଓ ନିଜକୁ ଜିତିଥିବା, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଓ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୂଢ଼ମତି ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ତଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ଖେଦମାପ ଶଚୀପତିଃ । ଵିଷାଦମଗମତ୍ତତ୍ର ଶକ୍ରୋଽଯଂ ମାସ୍ମଭୂଦିତି
ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଦେଖି, ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ, ଭୟ ହେଲା—'ମୋର କିଛି ଅନର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ ତ?'
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତସ୍ଯ ତପୋ ଵୀର୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଚାମିତତେଜସଃ । ଚିନ୍ତାଂ ଚ ମହତୀଂ ପ୍ରାପ ହ୍ଯନିଶଂ ପାକଶାସନଃ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ଅପାର ତେଜ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଦିନ ରାତି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ରହିଲେ।
ଵିଵର୍ଧମାନସ୍ତ୍ରିଶିରା ମାମଯଂ ଶାତଯିଷ୍ଯତି । ନୋପେକ୍ଷ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ଶତ୍ରୁର୍ଵର୍ଧମାନବଲୋ ବୁଧୈଃ
'ତିନିଶିରା ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛି, ସେ ମୋତେ ନଶ୍ଟ କରିଦେବ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେବେ ଶତ୍ରୁର ଶକ୍ତି ବଢ଼ିବାକୁ ଅନଦେଖା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ତସ୍ମାଦୁପାଯଃ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତପୋନାଶାଯ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । କାମସ୍ତୁ ତପସାଂ ଶତ୍ରୁଃ କାମାନ୍ନଶ୍ଯତି ଵୈ ତପଃ
ତେଣୁ, ଏବେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉପାୟ କରିବା ଦରକାର। କାମ ହେଉଛି ତପସ୍ୟାର ଶତ୍ରୁ, କାମ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ତଥୈଵାଦ୍ଯ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଭୋଗାସକ୍ତୋ ଭଵେଦ୍ଯଥା । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ବଲମର୍ଦନଃ
ଏହିପରି, ଆଜି ଏମିତି କିଛି କରିବା ଦରକାର, ଯାହାରେ ସେ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯିବ। ଏଭଳି ଭାବି, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦମନ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଇନ୍ଦ୍ର...
ଆଜ୍ଞାପଯତ୍ସୋଽପ୍ସରସସ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରପ୍ରଲୋଭନେ । ଉର୍ଵଶୀଂ ମେନକାଂ ରମ୍ଭାଂ ଘୃତାଚୀଂ ଚ ତିଲୋତ୍ତମାମ୍
ତାଙ୍କର ଆଦେଶରେ ଉର୍ବଶୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ଘୃତାଚୀ ଓ ତିଲୋତ୍ତମା ନାମକ ଅପ୍ସରାମାନେ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଡାକାଯାଇଲେ।
ସମାହୂଯାବ୍ରଵୀଚ୍ଛକ୍ରସ୍ତାସ୍ତଦା ରୂପଗର୍ଵିତାଃ । ପ୍ରିଯଂ କୁରୁଧ୍ଵଂ ମେ ସର୍ଵାଃ କାର୍ଯେଽଦ୍ଯ ସମୁପସ୍ଥିତେ
ସେମାନେ ଆସିଲାପରେ, ଶକ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଗର୍ବିତ ଥିବା ଏହି ମହିଳାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆଜି ମୋର ଯେଉଁ କାମ ଆସିଛି, ସେଥିରେ ତମେ ସମସ୍ତେ ମୋର ଆଦେଶ ପାଳନ କର।'
ଯତ୍ତୋ ମେଽଦ୍ଯ ମହାଞ୍ଛତ୍ରୁସ୍ତପସ୍ତପତି ଦୁର୍ଜଯଃ । କାର୍ଯଂ କୁରୁତ ଗଚ୍ଛଧ୍ଵଂ ପ୍ରଲୋଭଯତ ମାଚିରମ୍
'ଆଜି ମୋର ଏକ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ, ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଜୟ ଓ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରୁଛି; ତେଣୁ ତମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ, ମୋର କାମଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର—ତାଙ୍କୁ ଦେରି ନକରି ମୋହିତ କର।'
ଶୃଙ୍ଗାରଵେଷୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ହାଵୈର୍ଦେହସମୁଦ୍ଭଵୈଃ । ପ୍ରଲୋଭଯତ ଭଦ୍ରଂ ଵଃ ଶମଯଧ୍ଵଂ ଜ୍ଵରଂ ମମ
'ବିଭିନ୍ନ ଶୃଙ୍ଗାରିକ ପୋଶାକ ଓ ଦେହର ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କର; ତୁମମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହୋ, ଏଭଳି କରି ମୋର ଚିନ୍ତା ଦୂର କର।'
ଅସ୍ଵସ୍ଥୋଽହଂ ମହାଭାଗାସ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତପୋବଲମ୍ । ବଲଵାନାସନଂ ମେଽଦ୍ଯ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯତ୍ଯଵିଲମ୍ବିତଃ
'ମୁଁ ଏହି ମହାନ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଜାଣି ଚିନ୍ତିତ ହେଉଛି, ଏହି ତପସ୍ୱୀ ଆଜି ଶୀଘ୍ର ମୋର ଶକ୍ତି ଓ ପଦବୀ ଦଳି ନେଇଯିବ।'
ଭଯଂ ମେ ସମୁପାଯାତଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ନାଶଯତାବଲାଃ । ଉପକୁର୍ଵନ୍ତୁ ସହିତାଃ କାର୍ଯେଽଦ୍ଯ ସମୁପସ୍ଥିତେ
'ମୋତେ ଭୟ ଧରିଛି—ଏହାକୁ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କର, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ; ଏହି ଆପତ୍କାଳୀନ କାମରେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କର।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ନାର୍ଯ ଊଚୁସ୍ତଂ ପ୍ରଣତାଃ ପୁରଃ । ମା ଭଯଂ କୁରୁ ଦେଵେଶ ଯତିଷ୍ଯାମଃ ପ୍ରଲୋଭନେ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, 'ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ଆପଣ ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଆମେ ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁ।'
ଯଥା ନ ସ୍ଯାଦ୍ଭଯଂ ତସ୍ମାତ୍ତଥା କାର୍ଯଂ ମହାଦ୍ଯୁତେ । ନୃତ୍ଯଗୀତଵିହାରୈଶ୍ଚ ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଲୋଭନେ
'ଏହି ମହାତ୍ମା ଠାରୁ କୌଣସି ଭୟ ନ ହେଉ, ଏହିପରି ଆମେ କାମ କରିବୁ; ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବିନୋଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁ।'
କଟାକ୍ଷୈରଙ୍ଗଭେଦୈଶ୍ଚ ମୋହଯିତ୍ଵା ମୁନିଂ ଵିଭୋ । ଲୋଲୁପଂ ଵଶମସ୍ମାକଂ କରିଷ୍ଯାମୋ ନିଯନ୍ତ୍ରିତମ୍
'କଣ୍ଠ ଚାହିଁ ଓ ଦେହର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ମୁନିଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବୁ, ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆମ ଅଧୀନରେ ରଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବୁ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାଭାଷ୍ଯ ହରିଂ ନାର୍ଯୋ ଯଯୁସ୍ତ୍ରିଶିରସୋଽନ୍ତିକମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯୋ ଵିଵିଧାନ୍ଭାଵାନ୍କାମଶାସ୍ତ୍ରୋଚିତାନପି
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏଭଳି ହରିଙ୍କୁ କହି, ସେମାନେ ତିନିମୁଣ୍ଡିଆଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ କାମଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଗାଯନ୍ତ୍ଯସ୍ତାଲଭେଦୈସ୍ତା ନୃତ୍ଯନ୍ତ୍ଯଃ ପୁରତୋ ମୁନେଃ । ତଂ ପ୍ରଲୋଭଯିତୁଂ ଚକ୍ରୁର୍ନାନାଭାଵାନ୍ଵରାଙ୍ଗନାଃ
ସେମାନେ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଭିନ୍ନ ତାଳରେ ଗାଇ ଓ ନୃତ୍ୟ କରି, ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଦେଖାଇଲେ।
ନାପଶ୍ଯତ୍ସ ତପୋରାଶିରଙ୍ଗନାନାଂ ଵିଡମ୍ବନମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଵଶେ କୃତ୍ଵା ମୂକାନ୍ଧବଧିରଃ ସ୍ଥିତଃ
କିନ୍ତୁ ତପସ୍ୟାର ଭଣ୍ଡାର ଏହି ମୁନି ମହିଳାମାନଙ୍କର ଅନୁକରଣ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି, ମୁକ, ଅନ୍ଧ ଓ ବଧିର ପରି ଉଭା ରହିଲେ।
ଦିନାନି କତିଚିତ୍ତସ୍ଥୁର୍ନାର୍ଯସ୍ତସ୍ଯାଶ୍ରମେ ଵରେ । କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯୋ ଗାନନୃତ୍ଯାଦିପ୍ରପଞ୍ଚାନତିମୋହଦାନ୍
କିଛି ଦିନ ଧରି, ସେମାନେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୋହନୀୟ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ।
ନ ଚଚାଲ ଯଦା କାମଂ ଧ୍ଯାନାଚ୍ଚ ତ୍ରିଶିରା ମୁନିଃ । ପରାଵୃତ୍ଯ ତଦା ଦେଵ୍ଯଃ ପୁନଃ ଶକ୍ରମୁପସ୍ଥିତାଃ
ତିନିମୁଣ୍ଡିଆ ମୁନି ଯେତେବେଳେ କାମନାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ଧ୍ୟାନରୁ ମନ ହଟିଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଦେବୀମାନେ ପୁଣି ଫେରି ଶକ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟାଃ ସର୍ଵା ଦେଵରାଜମଥାବ୍ରୁଵନ୍ । ଶ୍ରାନ୍ତା ଦୀନା ଭଯତ୍ରସ୍ତା ଵିଵର୍ଣଵଦନା ଭୃଶମ୍
ସମସ୍ତ ମହିଳା ହାତ ଜୋଡି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ; ସେମାନେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ, ଭୟଭୀତ ଓ ମୁହଁ ଫିକା ହୋଇଥିଲେ।
ଦେଵଦେଵ ମହାରାଜ ଯତ୍ନଶ୍ଚ ପରମଃ କୃତଃ । ନ ସ ଶକ୍ଯୋ ଦୁରାଧର୍ଷୋ ଧୈର୍ଯାଚ୍ଚାଲଯିତୁଂ ଵିଭୋ
'ଦେବଦେବ, ମହାରାଜ, ଆମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ କରିଛୁ; କିନ୍ତୁ ସେ ଅପରାଜିତ, ଧୈର୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କୁ ଆମେ କେବେ ମନ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିଲୁ ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।'
ଉପାଯୋଽନ୍ଯଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ପାକଶାସନ । ନାସ୍ମାକଂ ବଲମେତସ୍ମିଂସ୍ତାପସେ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯେ
'ପାକଶାସନ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ବିପରୀତରେ ଆମର ଶକ୍ତି କାମ କରୁନାହିଁ।'
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଵଯଂ ନ ଶପ୍ତାଃ ସ୍ମ ଯଦନେନ ମହାତ୍ମନା । ମୁନିନା ଵହ୍ନିତୁଲ୍ଯେନ ତପସା ଦ୍ଯୋତିତେନ ହି
'ଭାଗ୍ୟକୃପାରେ, ଏହି ମହାତ୍ମା, ଅଗ୍ନି ସମାନ ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁନି, ଆମକୁ ଶାପ ଦେଲେ ନାହିଁ।'