ମଧ୍ଯସ୍ଥଃ ସର୍ଵଦା କାର୍ଯୋ ଵିଵାଦେଽସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵଯୋରିହ । ଋଷିରୁଵାଚ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ସଜ୍ଜୀଭୂତୌ କୃତୋଦ୍ଯମୌ
ଏହି ବିବାଦରେ ଯିଏ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ, ସେ ସବୁବେଳେ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ।
ଜଗ୍ମତୁର୍ମାତୁମଗ୍ରସ୍ଥଂ ଲିଙ୍ଗମଦ୍ଭୁତଦର୍ଶନମ୍ । ପାତାଲମଗମଦ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ବ୍ରହ୍ମାଽପ୍ଯାକାଶମେଵ ଚ
ଋଷି କହିଲେ: ସେ ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ଦୁହେଁ ସଚେତନ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଲିଙ୍ଗକୁ ମାପିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ପରିମାତୁଂ ମହାଲିଙ୍ଗଂ ସ୍ଵମହତ୍ତ୍ଵଵିଵୃଦ୍ଧଯେ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ଗତ୍ଵା କିଯଦ୍ଦେଶଂ ଶ୍ରାନ୍ତଃ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଯତଃ
ନିଜ ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ, ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ପାତାଳକୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଉପରକୁ ଆକାଶକୁ ଯାଇ, ଏହି ବଡ଼ ଲିଙ୍ଗକୁ ମାପିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ନ ପ୍ରାପାଂତଂ ସ ଲିଂଗସ୍ଯ ପରିଵୃତ୍ଯ ଯଯୌ ସ୍ଥଲମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଽଗଚ୍ଛତ୍ତତଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ପତିତଂ କେତକୀଦଲମ୍
ବିଷ୍ଣୁ ବହୁ ଦୂର ଯାଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଲିଙ୍ଗର ଶେଷ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ପୁଣି ଉପରକୁ ଫେରି ଆସିଲେ।
ଶିଵସ୍ଯ ମସ୍ତକାତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ପରାଵୃତ୍ତୋ ମୁଦାଵୃତଃ । ଆଗତ୍ଯ ତରସା ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣଵେ କେତକୀଦଲମ
ବ୍ରହ୍ମା ଉପରକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ପଡ଼ୁଥିବା କେତକୀ ଫୁଲର ଡାଳିକୁ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ ପଛକୁ ଫେରିଲେ।
ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ଚ ଵିତଥମୁଵାଚ ମଦମୋହିତଃ । ଲିଙ୍ଗସ୍ଯ ମସ୍ତକାଦେତଦ୍ଗୃହୀତଂ କେତକୀଦଲମ୍
ଘରକୁ ତୁରନ୍ତ ଫେରି, ମଦ ଓ ମୋହରେ ମତ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା, କେତକୀ ଡାଳିକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ଭ୍ରମ କରି କହିଲେ: 'ଏହି କେତକୀ ଡାଳି ଲିଙ୍ଗର ଶିରାଘରୁ ଆଣିଛି।'
ଅଭିଜ୍ଞାନାଯ ଚାନୀତଂ ତଵ ଚିତ୍ତପ୍ରଶାନ୍ତଯେ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ କେତକୀଦଲମ୍
'ତୁମର ମନ ଶାନ୍ତି ପାଉ ଭାବେ, ଏହିଟି ସାକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଆଣିଛି।' ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଓ କେତକୀ ଡାଳିକୁ ଦେଖି—
ହରିସ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ସାକ୍ଷୀ କ: କଥଯାଧୁନା । ଯଥାର୍ଥଵାଦୀ ମେଧାଵୀ ସଦାଚାରଃ ଶୁଚିଃ ସମଃ
ହରି କହିଲେ: 'ଏବେ ସାକ୍ଷୀ କିଏ? ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ନୀତିଶୀଳ, ପବିତ୍ର ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ସେ ସବୁବେଳେ ବିବାଦରେ ସାକ୍ଷୀ ହୁଏ।'
ସାକ୍ଷୀ ଭଵତି ସର୍ଵତ୍ର ଵିଵାଦେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ। ଦୂରଦେଶାତ୍ସମାଯାତି ସାକ୍ଷୀ କଃ ସମଯେଽଧୁନା
ସାକ୍ଷୀ ସବୁଠାରେ ବିବାଦ ହେଲେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ଏହି ସମୟରେ ଦୂର ଦେଶରୁ କିଏ ସାକ୍ଷୀ ହିସାବରେ ଆସିପାରିବ?'
ଯତ୍ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ଵଚଃ ସେଯଂ କେତକୀ କଥଯିଷ୍ଯତି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରେରିତା ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଣା କେତକୀ ସ୍ଫୁଟମ୍
'ଯାହା ସତ୍ୟ, ସେ କଥା କେତକୀ କହିଦିଅ।' ଏହିପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ କେତକୀକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରେରଣା କଲେ।
ଵଚନଂ ପ୍ରାହ ତରସା ଶାର୍ଙ୍ଗିଣଂ ପ୍ରତ୍ଯବୋଧଯତ୍ । ଶିଵମୂର୍ଧ୍ନି ସ୍ଥିତାଂ ବ୍ରହ୍ମା ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ ସମାଗତଃ
ସେ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ ଏହି କଥା ଏବଂ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିଲେ: 'ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ, ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଛି, ନେଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି.'
ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର ନ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତ୍ଵଯା ଵିଷ୍ଣୋ କଦାଚନ । ମମ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣଂ ହି ବ୍ରହ୍ମା ପାରଙ୍ଗତୋଽସ୍ଯ ହ
ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏଠାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୋର କଥା ହିଁ ପ୍ରମାଣ, କାରଣ ବ୍ରହ୍ମା ଏହାର ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି.
ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ ସମାଯାତଃ ଶିଵଭକ୍ତୈଃ ସମର୍ପିତାମ୍ । କେତକ୍ଯା ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରିରାହ ସ୍ମଯନିଵ
ଶିବଭକ୍ତମାନେ ଯେଉଁଥିରେ ମୋତେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ନେଇ ଆସିଛନ୍ତି; କେତକୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ହରି ହାଲୁକି ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ.
ମହାଦେଵଃ ପ୍ରମାଣଂ ମେ ଯଦ୍ଯସୌ ଵଚନଂ ଵଦେତ୍ । ଋଷିରୁଵାଚ। ତଦାକର୍ଣ୍ଯ ହରେର୍ଵାକ୍ଯଂ ମହାଦେଵ: ସନାତନଃ
ମହାଦେବ ନିଜେ ଏହି କଥା ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ, ତାହା ପାଇଁ ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରମାଣ ହେବ। ଋଷି କହିଲେ: ହରିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସନାତନ ମହାଦେବ—
କୁପିତଃ କେତକୀଂ ପ୍ରାହ ମିଥ୍ଯାଵାଦିନି ମା ଵଦ । ଗଚ୍ଛତୋ ମଧ୍ଯତଃ ପ୍ରାପ୍ତା ପତିତା ମସ୍ତକାନ୍ମମ
—କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କେତକୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନି! ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟଭାଗ ଦେଇ ଯାଉଥିବାବେଳେ ତୁମେ ମୋ ମୁଣ୍ଡରୁ ପଡିଗଲା.'
ମିଥ୍ଯାଭିଭାଷିଣୀ ତ୍ଯକ୍ତା ମଯା ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଦେଵ ହି । ବ୍ରହ୍ମା ଲଜ୍ଜାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ନନାମ ମଧୁସୂଦନମ୍
'ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା ତୁମେ, ମୁଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି।' ବ୍ରହ୍ମା ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଶିଵେନ କେତକୀ ତ୍ଯକ୍ତା ତଦ୍ଦିନାତ୍କୁସୁମେଷୁ ଵୈ । ଏଵଂ ମାଯାବଲଂ ଵିଦ୍ଧି ଜ୍ଞାନିନାମପି ମୋହଦମ୍
ସେ ଦିନଠୁ, କେତକୀ ଶିବ ଓ ଫୁଲମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତ୍ୟାଗିତ ହେଲା। ଏଭଳି, ମାୟାର ଶକ୍ତି ଜଣା ଯେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ପଡିପାରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ରାଜନ୍କା ଵାର୍ତା ଵିଭ୍ରମଂ ପ୍ରତି । ଦେଵାନାଂ କାର୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ସର୍ଵଦେଵ ରମାପତିଃ
ହେ ରାଜା, ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଭ୍ରମ ବିଷୟରେ କଣ କହିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ? ଦେବମାନଙ୍କର କାମ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପତି—
ଦୈତ୍ଯାନ୍ଵଞ୍ଚଯତେ ଚାଶୁ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପାପଭଯଂ ହରିଃ । ଅଵତାରକରୋ ଦେଵୋ ନାନାଯୋନିଷୁ ମାଧଵଃ
—ପାପ ଭୟକୁ ଛାଡି ଦେବତା ଦୂତି ଦେଇ ଦେମନମାନେକୁ ତୁରନ୍ତ ଭ୍ରମିତ କରନ୍ତି; ମାଧବ ଦେବ ନାନା ଯୋନିରେ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽଽନନ୍ଦସୁଖଂ ଦୈତ୍ଯୈର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ଚୈଵାକରୋଦ୍ଵିଭୁଃ । ନୂନଂ ମାଯାବଲଂ ଚୈତନ୍ମାଧଵେଽପି ଜଗଦ୍ଗୁରୌ
ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖକୁ ଛାଡି, ବିଭୁ ଦେମନମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ମାୟାର ଶକ୍ତି ମାଧବ, ଜଗତ୍ଗୁରୁରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ସର୍ଵଜ୍ଞେ ଦେଵକାର୍ଯାଂଶେ କା ଵାର୍ତାଽନ୍ଯସ୍ଯ ଭୂପତେ । ଜ୍ଞାନିନାମପି ଚେତାଂସି ପରମା ପ୍ରକୃତିଃ କିଲ
ହେ ଭୂପତି, ସର୍ବଜ୍ଞ ଦେବମାନେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କଣ କହିବା? ପରମା ପ୍ରକୃତି ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ବଶ କରିଥାଏ।
ବଲାଦାକୃଷ୍ଯ ମୋହାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ମହୀପତେ । ଯଯା ଵ୍ଯାପ୍ତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଭଗଵତ୍ଯା ଚରାଚରମ୍
ସେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୋରକରି ଭ୍ରମରେ ଆଣିଦିଅନ୍ତି, ହେ ରାଜା; ଭଗବତୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଜଗତ୍କୁ ବ୍ୟାପିତ କରାଯାଇଛି।
ମୋହଦା ଜ୍ଞାନଦା ସୈଵ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷପ୍ରଦା ସଦା । ରାଜୋଵାଚ। ଭଗଵନ୍ବ୍ରୂହି ମେ ତସ୍ଯାଃ ସ୍ଵରୂପଂ ବଲମୁତ୍ତମମ୍
ସେ ନିଜେ ଭ୍ରମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସଦା ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ଚାପି ସ୍ଥାନଂ ପରମକଂ ଚ ଯତ୍ । ଋଷିରୁଵାଚ। ନ ଚୋତ୍ପତ୍ତିରନାଦିତ୍ଵାନ୍ନୃପ ତସ୍ଯାଃ କଦାଚନ
ରାଜା କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ମୋତେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି, ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ଓ ଉଚ୍ଚତମ ନିବାସ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।' ଋଷି କହିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ତାଙ୍କର କେବେ ଉତ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଆଦିହୀନ।'
ନିତ୍ଯୈଵ ସା ପରା ଦେଵୀ କାରଣାନାଂ ଚ କାରଣମ୍ । ଵର୍ତତେ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଶକ୍ତିଃ ସର୍ଵାତ୍ମନା ନୃପ
ସେ ସଦା ନିତ୍ୟ, ପରା ଦେବୀ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସର୍ବାତ୍ମା ଶକ୍ତି ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି, ହେ ରାଜା।
ଶଵଵଚ୍ଛକ୍ତିହୀନସ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀ ଭଵତି ସର୍ଵଥା । ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ରୂପଂ ତସ୍ଯାସ୍ତଦେଵ ହି
ଶକ୍ତିହୀନ ପ୍ରାଣୀ ସବୁଦିନ ଶବ ଭଳି ହୁଏ; ଚେତନା ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ତାଙ୍କର ରୂପ।
ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵୌ ଦେଵାନାଂ କାର୍ଯସିଦ୍ଧଯେ । ଯଦା ସ୍ତୁଵଂତି ତାଂ ଦେଵା ମନୁଜାଶ୍ଚ ଵିଶାଂପତେ
ଦେବମାନଙ୍କର କାମ ସଫଳ କରିବାକୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ହେବା ଘଟେ; ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ହେ ରାଜା।
ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵତି ଭୂତାନାଂ ଦୁଃଖନାଶାଯ ଚାମ୍ବିକା । ନାନାରୂପଧରା ଦେଵୀ ନାନାଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତା
ଅମ୍ବିକା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବୀ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିରେ ଶୋଭିତ।
ଆଵିର୍ଭଵତି କାର୍ଯାର୍ଥଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ପରମେଶ୍ଵରୀ । ଦୈଵାଧୀନା ନ ସା ଦେଵୀ ଯଥା ସର୍ଵେ ସୁରା ନୃପ
ପରମେଶ୍ୱରୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ନିଜ କାମ ପାଇଁ ଦେହ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି; ରାଜା, ସେ ଦେବୀ କ୍ରମ ନିୟତିର ଅଧୀନ ନୁହେଁ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଅଧୀନ।
ନ କାଲଵଶଗା ନିତ୍ଯଂ ପୁରୁଷାର୍ଥପ୍ରଵର୍ତିନୀ । ଅକର୍ତା ପୁରୁଷୋ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ଯଂ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍
ସେ ସଦା କାଳର ଅଧୀନ ନୁହେଁ, ସବୁବେଳେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାମ କରନ୍ତି; ପୁରୁଷ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଦର୍ଶକ ଅଟେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦେଖାଯାଉଛି।