ପ୍ରାପ୍ତୋଽସ୍ମି ଗତରାଜ୍ଯୋଽତ୍ର ମଂତ୍ରିଭିଃ ପରିଵଂଚିତଃ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵମତ୍ର ମିତ୍ରଂ ମେ ମିଲିତୋଽସି ଵିଶୋତ୍ତମ
ମୋ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମୋତେ ଠକିଦେଇଛନ୍ତି । ଏଠାକୁ ଆସିଛି । ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋର ମିତ୍ର ହୋଇଛ ।
ସୁଖେନ ଵିହରିଷ୍ଯାଵୋ ଵନେଽତ୍ର ଶୁଭପାଦପେ । ଶୋକଂ ତ୍ଯଜ ମହାବୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ଵିଶୋତ୍ତମ
ଆମେ ଏଠି ଜଙ୍ଗଲରେ, ଏହି ଶୁଭ ଗଛମାନଙ୍କ ତଳେ ଆନନ୍ଦରେ ରହିବା । ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୁଃଖ ଛାଡ, ଶାନ୍ତ ହେଇ ରୁହ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ।
"ଅତ୍ରୈଵ ଚ ଯଥାକାମଂ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠ ମଯା ସହ । " ଵୈଶ୍ଯ ଉଵାଚ। କୁଟୁମ୍ବଂ ମେ ନିରାଲଂବଂ ମଯା ହୀନଂ ସୁଦୁଃଖିତମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ ଚିନ୍ତାର୍ତଂ ଵ୍ଯାଧିଶୋକୋପତାପିତମ୍
"ଏଠି ତୁମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ମୋ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ରୁହ ।" ବଣିକ କହିଲେ — ମୋ ଘରବାଳେ ମୋ ବିନା ଅସହାୟ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେବେ, ଚିନ୍ତା, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହେବେ ।
ଭାର୍ଯାଦେହେ ସୁଖଂ ନୋ ଵା ପୁତ୍ରଦେହେ ନ ଵା ସୁଖମ୍ । ଇତି ଚିନ୍ତାତୁରଂ ଚେତୋ ନ ମେ ଶାମ୍ଯତି ଭୂମିପ
ନା ଭାର୍ଯ୍ୟା ନା ପୁଅ ମୋ ପାଖରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରୁନାହାନ୍ତି । ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ, ରାଜା ।
କଦା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯେ ସୁତଂ ଭାର୍ଯାଂ ଗୃହଂ ସ୍ଵଜନମେଵ ଚ । ସ୍ଵସ୍ଥଂ ନ ମନ୍ମନୋ ରାଜନ୍ଗୃହଚିନ୍ତାକୁଲଂ ଭୃଶମ୍
କେବେ ମୁଁ ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଘର ଓ ନିଜ ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖିପାରିବି ? ଘର ଭାବନାରେ ମୋର ମନ ବହୁତ ଅଶାନ୍ତ, ରାଜା ।
ରାଜୋଵାଚ। ଯୈର୍ନିରସ୍ତୋଽସି ପୁତ୍ରାଦ୍ଯୈରସଦ୍ଵୃତ୍ତୈଃ ସୁବାଲିଶୈଃ । ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କିଂ ସୁଖଂ ତେଽଦ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି ମହାମତେ
ରାଜା କହିଲେ — ଯେଉଁ ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତୁମକୁ ଦୁଷ୍ଟ କାମରେ ଓ ମୂର୍ଖତାରେ ଘରୁ ହଟାଇଦେଲେ, ସେମାନେକୁ ଆଜି ଦେଖିଲେ କଣ ତୁମର କିଛି ଆନନ୍ଦ ହେବ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ?
ହିତକାରୀ ଵରଃ ଶତ୍ରୁର୍ଦୁଃଖଦାଃ ସୁହୃଦଃ କୁତଃ । ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଥିରଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ଵିହରସ୍ଵ ମଯା ସହ
ଯେ ଶତ୍ରୁ ଉପକାର କରେ, ସେ ଭଲ; ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ମିତ୍ର କେଉଁଠି ? ତେଣୁ ମନକୁ ଦୃଢ କରି, ମୋ ସହିତ ଏଠି ରୁହ ।
ଵୈଶ୍ଯ ଉଵାଚ। ମନୋ ମେ ନ ସ୍ଥିରଂ ରାଜନ୍ଭଵତ୍ଯଦ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତମ୍ । ଚିନ୍ତଯାଽତ୍ର କୁଟୁମ୍ବସ୍ଯ ଦୁସ୍ତ୍ଯଜସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମଭିଃ
ବଣିକ କହିଲେ — ରାଜା, ମୋର ମନ ଏବେ ଦୃଢ ନୁହେଁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ । ଏଠି ଅସୁଭ ଘରବାଳେ ଭାବି ଚିନ୍ତାରେ ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି ।
ରାଜୋଵାଚ। ମମାପି ରାଜ୍ଯଜଂ ଦୁଃଖଂ ଦୁନୋତି କିଲ ମାନସମ୍ । ପୃଚ୍ଛାଵୋଽଦ୍ଯ ମୁନିଂ ଶାଂତଂ ଶୋକନାଶନମୌଷଧମ୍
ରାଜା କହିଲେ — ମୋ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଯିବାର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ମୋ ମନକୁ ତିବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି । ଚଳ, ଆଜି ଆମେ ଶାନ୍ତ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିବା, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାର ଔଷଧ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ତୌ ତୁ ରାଜା ଵୈଶ୍ଯଶ୍ଚ ଜଗ୍ମତୁଃ । ମୁନିଂ ତୌ ଵିନଯୋପେତୌ ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଶୋକସ୍ଯ କାରଣମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି ଭାବି, ରାଜା ଓ ବଣିକ ଦୁଇଁଜଣ ଚାଲିଗଲେ । ସମ୍ମାନ ସହିତ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଦୁଃଖର କାରଣ ପଚାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।
ଗତ୍ଵା ତଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାହ ରାଜା ଋଷିମନୁତ୍ତମମ୍ । ଆସୀନଂ ସମ୍ଯଗାସୀନଃ ଶାଂତଂ ଶାଂତିମୁପାଗତଃ
ସେଠାକୁ ଗଲାପରେ, ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ । ସେ ମୁନି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଥିଲା ।
ଅଥ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ରାଜୋଵାଚ। ମୁନେ ଵୈଶ୍ଯୋଽଯମଧୁନା ଵନେ ମେ ମିତ୍ରତାଂ ଗତଃ । ପୁତ୍ରଦାରୈର୍ନିରସ୍ତୋଽଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽତ୍ର ମମ ସଂଗମମ୍
ରାଜା କହିଲେ — ମୁନି, ଏହି ବଣିକ ଏବେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମୋର ମିତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି । ପୁଅ ଓ ଝିଅ ଦ୍ୱାରା ଘରୁ ହଟାଇଦିଆଯିବା ପରେ, ସେ ଏଠାକୁ ଆସି ମୋ ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି ।
ନିଷ୍କାରଣଂ ଚ ମେ ଚିଂତା ହୃଦଯାନ୍ନ ନିଵର୍ତତେ । ହଯା ମେ ଦୁର୍ବଲାଃ ସ୍ଯୁଃ କିଂ ଗଜାଃ ଶତ୍ରୁଵଶଂ ଗତାଃ
କୌଣସି କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚିନ୍ତା ମୋ ହୃଦୟରୁ ଯାଉନାହିଁ । ମୋର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦୁର୍ବଳ ହେବେ କି, ହାତୀମାନେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତକୁ ପଡିଯିବେ କି ନାହିଁ — ଏହି ଭୟ ରହିଛି ।
ଭୃତ୍ଯଵର୍ଗସ୍ତଥା ଦୁଃଖୀ ଜାତଃ ସ୍ଯାତ୍ତୁ ମଯା ଵିନା । କୋଶକ୍ଷଯଂ କରିଷ୍ଯଂତି ରିପଵୋଽତିବଲାତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ମୋ ବିନା ମୋର ଦାସମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେବେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ମୋର ଧନ ଅତି ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କରିଦେବେ ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିଂତଯାନସ୍ଯ ଚ ମେ ନିଦ୍ରା ତନୌ ସୁଖମ୍ । ଜାନାମୀଦଂ ଜଗନ୍ମିଥ୍ଯା ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ସର୍ଵମେଵ ହି
ଏପରି ଭାବିବା ସମୟରେ ମୋ ଦେହରେ ଶାନ୍ତିର ସହିତ ଘୁମ ଆସିଗଲା। ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସତ୍ୟନୁହେଁ, ସ୍ବପ୍ନ ପରି ମିଥ୍ୟା।
ଜାନତୋଽପି ମନୋ ଭ୍ରାଂତଂ ନ ସ୍ଥିରଂ ଭଵତି ପ୍ରଭୋ । କୋଽହଂ କେଽଶ୍ଵା ଗଜାଃ କେଽମୀ ନ ତେ ମେ ଚ ସହୋଦରାଃ ॥ ନ ପୁତ୍ରା ନ ଚ ମିତ୍ରାଣି ଯେଷାଂ ଦୁଃଖଂ ଦୁନୋତି ମାମ୍ । ଭ୍ରମୋଽଯମିତି ଜାନାମି ତଥାପି ମମ ମାନସଃ
ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ରହେନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ। ମୁଁ କିଏ, ଏହି ଘୋଡ଼ା ହାତୀମାନେ କିଏ, ଏହି ଅନ୍ୟମାନେ କିଏ—ଏମାନେ ମୋ ସହୋଦର ନୁହେଁ, ପୁଅ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ମୋତେ ବେଦନା ଦେଉଛି। ଏହା ଭ୍ରମ ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ, ତଥାପି ମୋର ମନ ଏପରି ଅସ୍ଥିର।
ମୋହୋ ନୈଵାପସରତି କିଂ ତତ୍କାରଣମଦ୍ଭୁତମ୍ । ସ୍ଵାମିଂସ୍ତ୍ଵମସି ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵସଂଶଯନାଶକୃତ୍
ମୋର ଏହି ମୋହ କାହିଁକି ଯାଉନାହିଁ—ଏହାର କାରଣ କ'ଣ ଏତେ ଅଦ୍ଭୁତ? ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣ ସବୁଠୁ ଜଣା, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରନ୍ତି।
କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ମୋହସ୍ଯ ମମାସ୍ଯ ଚ ଦଯାନିଧେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ରାଜ୍ଞା ସୁମେଧା ମୁନିସତ୍ତମଃ
ହେ କୃପାର ସାଗର, ମୋ ଏହି ମୋହର କାରଣ କହନ୍ତୁ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁମେଧା ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତମୁଵାଚ ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ଶୋକମୋହଵିନାଶନମ୍ । ଋଷିରୁଵାଚ। ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କାରଣଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଯୋଃ
ସେ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ କହିଲେ, ଯାହା ଶୋକ ଓ ମୋହକୁ ନଶାଏ। ଋଷି କହିଲେ: ରାଜନ, ଶୁଣ, ମୁଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ମହାମାଯେତି ଵିଖ୍ଯାତା ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାମିହ । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥେଶାନସ୍ତୁରାଷାଡ୍ଵରୁଣୋଽନିଲଃ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଯିଏ, ସେ ମହାମାୟା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶାନ, ଦିଗ୍ପାଳମାନେ, ବରୁଣ, ବାୟୁ—
ସର୍ଵେ ଦେଵା ମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୋରଗରାକ୍ଷସାଃ । ଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ ଵିଵିଧା ଵଲ୍ଲ୍ଯଃ ପଶଵୋ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମଣିଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ, ଲତା, ପଶୁ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ—
ମାଯାଧୀନାଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵେ ଭାଜନଂ ବଂଧମୋକ୍ଷଯୋଃ । ତଯା ସୃଷ୍ଟମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଂଗମମ୍
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମାୟାର ଅଧୀନ, ଯିଏ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର ମୂଳ। ସେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳଅଚଳ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।
ତଦ୍ଵଶେ ଵର୍ତତେ ନୂନଂ ମୋହଜାଲେନ ଯଂତ୍ରିତମ୍ । ତ୍ଵଂ କିଯାନ୍ମାନୁଷେଷ୍ଵେକଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ରଜସାଽଽଵିଲଃ
ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳନ୍ତି, ମୋହର ଜାଲରେ ବନ୍ଧା। ତୁମେ ଅନେକ ମଣିଷ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଜଣେ, ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ରଜୋଗୁଣରେ ଆବୃତ।
ଜ୍ଞାନିନାମପି ଚେତାଂସି ମୋହଯତ୍ଯନିଶଂ ହି ସା । ବ୍ରହ୍ମେଶଵାସୁଦେଵାଦ୍ଯା ଜ୍ଞାନେ ସତ୍ଯପି ଶେଷତଃ
ସେ ମହାମାୟା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଭ୍ରମିତ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ଈଶ୍ୱର, ବାସୁଦେବ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମୋହରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ତେଽପି ରାଗଵଶାଲ୍ଲୋକେ ଭ୍ରମତି ପରିମୋହିତାଃ । ପୁରା ସତ୍ଯଯୁଗେ ରାଜନ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଗରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ, ଏହି ଲୋକରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଭଲଭାବେ ମୋହିତ। ପୂର୍ବେ ସତ୍ୟଯୁଗରେ, ରାଜନ, ବିଷ୍ଣୁ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ—
ଶ୍ଵେତଦ୍ଵୀପଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଚକାର ଵିପୁଲଂ ତପଃ । ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ଯାଵଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାପ୍ରସକ୍ତଯେ
ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ପହଁଚି, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଭାରୀ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଅନଶ୍ଵରସୁଖାଯାସୀ ଚିଂତଯାନସ୍ତତଃ ପରମ୍ । ଏକସ୍ମିନ୍ନିର୍ଜନେ ଦେଶେ ବ୍ରହ୍ମାଽପି ପରମାଦ୍ଭୁତେ
ଅମର ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଏକ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ସ୍ଥିତସ୍ତପସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମୋହସ୍ଯ ଵିନିଵୃତ୍ତଯେ । କଦାଚିଦ୍ଵାସୁଦେଵୋଽସୌ ସ୍ଥଲାଂତରମତିର୍ହରିଃ
ସେ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗି ରହିଲେ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମୋହରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ। ଏକ ଦିନ, ସେ ହରି, ବାସୁଦେବ, ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦେଶାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ଜଗାମାନ୍ଯଦ୍ଦିଦୃକ୍ଷଯା । ଚତୁର୍ମୁଖୋଽପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତଥୈଵ ନିଃସୃତଃ ସ୍ଥଲାତ୍
ସେ ସ୍ଥାନରୁ ଉଠି, ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଲେ। ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିଲେ।
ମିଲିତୌ ମାର୍ଗମଧ୍ଯେ ତୁ ଚତୁର୍ମୁଖଚତୁର୍ଭୁଜୌ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପୃଷ୍ଟଵଂତୌ ତୌ କସ୍ତ୍ଵଂ କସ୍ତ୍ଵମିତି ସ୍ମ ହ
ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ, ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଚାରିହାତ ବିଷ୍ଣୁ ମିଶିଗଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'ତୁମେ କିଏ? ତୁମେ କିଏ?'