ବହୁଵୃକ୍ଷସମାଯୁକ୍ତଂ ନଦୀ ପୁଲିନ ସଂଶ୍ରିତମ୍ । ନିର୍ଵୈରଶ୍ଵାପଦାକୀର୍ଣଂ କୋକିଲାରାଵମଂଡିତମ୍
ସେ ଆଶ୍ରମ ଅନେକ ଗଛରେ ଭରିଥିଲା, ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ ନଥିଲେ, କୋଇଲୀର ମଧୁର ସ୍ୱର ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା।
ଶିଷ୍ଯାଧ୍ଯଯନଶବ୍ଦାଢ୍ଯଂ ମୃଗଯୂଥଶତାଵୃତମ୍ । ନୀଵାରାନ୍ନସୁପକ୍ଵାଢ୍ଯଂ ସୁପୁଷ୍ପଫଲପାଦପମ୍
ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କର ପାଠ ପଢ଼ିବା ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିଲା, ଶତଶଃ ହରିଣ ଦଳ ଘେରିଥିଲେ, ଭଲ ରାନ୍ଧା ଜଙ୍ଗଲ ଚାଉଳ ମିଳୁଥିଲା, ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଲଗିଥିବା ଗଛ ଥିଲା।
ହୋମଧୂମସୁଗଂଧେନ ପ୍ରୀତିଦଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ସଦା । ଵେଦଧ୍ଵନିସମାକ୍ରାଂତଂ ସ୍ଵର୍ଗାଦପି ମନୋହରମ୍
ହୋମର ଧୂଆଁର ସୁଗନ୍ଧି ସଦା ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ବେଦର ଧ୍ୱନିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ମଧୁର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମାଶ୍ରମଂ ରାଜା ବଭୂଵାସୌ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମତିଂ ଚକ୍ରେ ଵିଶ୍ରାମାଯ ଦ୍ଵିଜାଶ୍ରମେ
ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ; ଭୟ ଛାଡ଼ି, ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ଠାନିଲେ।
ଆସଜ୍ଯ ପାଦପେଽଶ୍ଵଂ ତୁ ଜଗାମ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ମୁନିମାସୀନଂ ସାଲଚ୍ଛାଯାସୁ ସଂଶ୍ରିତମ୍
ଘୋଡ଼ାକୁ ଗଛରେ ବାନ୍ଧି, ନମ୍ରତା ସହିତ ଆଗକୁ ଗଲେ ଓ ଦେଖିଲେ ମୁନି ଶାଳ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ବସିଛନ୍ତି।
ମୃଗାଜିନାସନଂ ଶାଂତଂ ତପସାଽତିକୃଶଂ ଋଜୁମ୍ । ଅଧ୍ଯାପଯଂତଂ ଶିଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଦର୍ଶିନମ୍
ମୃଗଚର୍ମରେ ବସିଥିବା, ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ, ସିଧା ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ପଢ଼ାଉଥିବା, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ରହିତଂ କ୍ରୋଧଲୋଭାଦ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵାତୀତଂ ଵିମତ୍ସରମ୍ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରତଂ ସତ୍ଯଵାଦିନଂ ଶମସଂଯୁତମ୍
କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଲଗ୍ନ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ମୁନି।
ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭୂପତିର୍ଭୂମୌ ପପାତ ଦଣ୍ଡଵତ୍ତଦା । ତଦଗ୍ରେ ଽଶ୍ରୁଜଲାପୂର୍ଣନଯନଃ ପ୍ରେମସଂଯୁତଃ
ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ; ପ୍ରେମରେ ଭରି, ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇ, ମୁନିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତମୁଵାଚ ତଦା ମୁନିଃ । ଶିଷ୍ଯୋ ଦଦୌ ବୃସୀଂ ତସ୍ମୈ ଗୁରୁଣା ନୋଦିତସ୍ତଦା
ସେ ସମୟରେ ମୁନି ତାକୁ କହିଲେ, 'ଉଠ, ଉଠ, ତୋତେ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।' ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ କିଛି କହିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଅସନ ଦେଇଦେଲା।
ଉତ୍ଥାଯ ନୃପତିସ୍ତସ୍ଯାଂ ସମାସୀନସ୍ତଦାଜ୍ଞଯା । ଅର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାର୍ହଣଂ ଚକ୍ରେ ସୁମେଧା ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ରାଜା ଉଠି, ମୁନିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ବସିଲେ। ସୁମେଧା ବିଧିମତେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ କରିଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛାତ୍ର କୁତଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ କସ୍ତ୍ଵଂ ଚିଂତାପରଃ କଥମ୍ । କଥଯସ୍ଵ ଯଥାକାମଂ ସଂଵୃତ୍ତଂ କାରଣଂ ତ୍ଵିହ
ସେଠାରେ ମୁନି ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କିଏ ତୁମେ, ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ? ଯେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଖୋଲାମେଳା କହ।'
କିମାଗମନକୃତ୍ଯଂ ତେ ବ୍ରୂହି କାର୍ଯଂ ମନୋଗତମ୍ । କରିଷ୍ଯେ ଵାଂଛିତଂ କାମମସାଧ୍ଯମପି ଯତ୍ତଵ
'ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ଇଚ୍ଛା କହ। ତୁମେ ଯାହା ଚାହ, ଯେତେ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉ, ମୁଁ ପୂରଣ କରିଦେବି।'
ରାଜୋଵାଚ। ସୁରଥୋ ନାମ ରାଜାଽହଂ ଶତ୍ରୁଭିଶ୍ଚ ପରାଜିତଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ଗୃହଂ ଭାର୍ଯାମହଂ ତେ ଶରଣଂ ଗତଃ
ରାଜା କହିଲେ: 'ମୋ ନାମ ସୁରଥ, ମୁଁ ଏକ ରାଜା, ଶତ୍ରୁମାନେ ମୋତେ ହରାଇଦେଇଛନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ, ଘର, ଓ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।'
ଯଦାଜ୍ଞାପଯସେ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତଦହଂ ଭକ୍ତିତତ୍ପରଃ । କରିଷ୍ଯାମି ନ ମେ ତ୍ରାତା ତ୍ଵଦନ୍ଯଃ ପୃଥିଵୀତଲେ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାହା ଆଜ୍ଞା କରିବ, ମୁଁ ଭକ୍ତି ସହ କରିବି। ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ମୋ ପାଇଁ ତୁମ୍ଭିନା କେହି ରକ୍ଷକ ନାହିଁ।'
ଶତ୍ରୁଭ୍ଯୋ ମେ ଭଯଂ ଘୋରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽସ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ତଵାଂତିକମ୍ । ତ୍ରାଯସ୍ଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଶରଣାଗତଵତ୍ସଲ
'ମୋ ଉପରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଭୟ ଆସିଛି, ଏହି ଭୟରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶରଣ ନେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯେଉଁପରି ଦୟା କର, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।'
ଋଷିରୁଵାଚ। ନିର୍ଭଯଂ ଵସ ରାଜେଂଦ୍ର ନାତ୍ର ତେ ଶତ୍ରଵଃ କିଲ । ଆଗମିଷ୍ଯଂତି ବଲିନୋ ନିଶ୍ଚଯଂ ତପସୋ ବଲାତ୍
ମୁନି କହିଲେ: 'ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏଠାରେ ଭୟ କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ। ତୋର ଶତ୍ରୁମାନେ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି। କିଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ତାପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏଠାକୁ ଆସିବେ।'
ନାତ୍ର ହିଂସା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଵନଵୃତ୍ତ୍ଯା ନୃପୋତ୍ତମ । କର୍ତଵ୍ଯଂ ଜୀଵନଂ ଶସ୍ତୈର୍ନୀଵାରଫଲମୂଲକୈଃ
'ହେ ରାଜା, ଏଠାରେ କୌଣସି ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନ ଅନୁଯାୟୀ ଭଲ ଫଳ, ଧାନ୍ୟ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଚାଲାଇବା ଉଚିତ୍।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିର୍ଭଯଃ ସ ନୃପସ୍ତଦା । ଉଵାସାଶ୍ରମ ଏଵାସୌ ଫଲମୂଲାଶନଃ ଶୁଚିଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜାର ଭୟ ଦୂର ହେଲା, ସେ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ପବିତ୍ର ଭାବେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଲେ।
କଦାଚିତ୍ସ ନୃପସ୍ତତ୍ର ଵୃକ୍ଷଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତଃ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ଚିଂତାର୍ତୋ ଗୃହ ଏଵ ଗତାଶଯଃ
ଏକ ସମୟରେ ରାଜା ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ବସିଥିଲେ, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି ଯାଇଥିଲେ, ମନ ଘରକୁ ଫେରିଯିବାକୁ ଚାହିଁଲା।
ରାଜ୍ଯଂ ମେ ଶତ୍ରୁଭିଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମ୍ଲେଚ୍ଛୈଃ ପାପରତୈଃ ସଦା । ସଂପୀଡିତାଃ ସ୍ଯୁର୍ଲୋକାସ୍ତୈର୍ଦୁରାଚାରୈର୍ଗତତ୍ରପୈଃ
'ମୋ ରାଜ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦଳି ନେଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋକମାନେକୁ ଦୁଃଖ ଦେବେ, କାରଣ ସେମାନେ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାରୀ ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ।'
ଗଜାଶ୍ଚ ତୁରଗାଃ ସର୍ଵେ ଦୁର୍ବଲା ଭକ୍ଷ୍ଯଵର୍ଜିତାଃ । ଜାତାଃ ସ୍ଯୁର୍ନାତ୍ର ସଂଦେହଃ ଶତ୍ରୁଣା ପରିପୀଡିତାଃ
'ମୋ ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ନ ମିଳି ଦୁର୍ବଳ ହେଇଯିବେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରିବେ।'
ସେଵକା ମମ ସର୍ଵେ ତେ ଶତ୍ରୂଣାଂ ଵଶଵର୍ତିନଃ । ଦୁଃଖିତା ଏଵ ଜାତାଃ ସ୍ଯୁଃ ପାଲିତା ଯେ ମଯା ପୁରା ॥ ଧନଂ ମେ ସୁଦୁରାଚାରୈରସଦ୍ଵ୍ଯଯପରୈଃ ପରୈଃ । ଦ୍ଯୂତାସଵଭୁଜିଷ୍ଯାଦିସ୍ଥାନେ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରାପିତଂ କିଲ
'ମୋ ସମସ୍ତ ସେବକ ଏବେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଅଛନ୍ତି; ଯେମାନେ ପୂର୍ବେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖିତ ହେଇଯିବେ। ମୋ ଧନ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅସଦ୍ବ୍ୟୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଜୁଆ ଓ ମଦ୍ୟପାନରେ ଲିନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ କାମରେ ଅପବ୍ୟୟ କରିଦେବେ।'
କୋଶକ୍ଷଯଂ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯସନୈଃ ପାପବୁଦ୍ଧଯଃ । ନ ପାତ୍ରଦାନନିପୁଣା ମ୍ଲେଚ୍ଛାସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରିଣୋଽପି ମେ
'ପାପମନା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଦୁର୍ବ୍ୟସନ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟର ଧନଭଣ୍ଡାର ଶେଷ କରିଦେବେ। ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବି ଅପରିଚିତ ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ।'
ଇତି ଚିନ୍ତାପରୋ ରାଜା ଵୃକ୍ଷମୂଲସ୍ଥିତୋ ଯଦା । ତଦାଜଗାମ ଵୈଶ୍ଯସ୍ତୁ କଶ୍ଚିଦାର୍ତିପରସ୍ତଥା
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ରାଜା ଗଛ ତଳେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଏକ ବ୍ୟାପାରୀ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭର୍ସା ହୋଇ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ନୃପେଣ ପୁରତୋ ଦୃଷ୍ଟଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତତ୍ରୋପଵେଶିତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ତଂ ନୃପଃ କୋଽସି କୁତ ଏଵାଗତୋ ଵନମ୍
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ନିକଟରେ ବସାଇଲେ ଓ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ?'
କୋଽସି କସ୍ମାଚ୍ଚ ଦୀନୋଽସି ହରିତଃ ଶୋକପୀଡିତଃ । ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ମହାଭାଗ ମୈତ୍ରୀ ସାପ୍ତପଦୀ ମତା
'ତୁମେ କିଏ, ଏବଂ କାହିଁକି ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ, ମୁଞ୍ଜା ଓ ଶୋକରେ ଭର୍ସା ହୋଇଛ? ସତ୍ୟ କହ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସପ୍ତପଦ ଚାଲିଲେ ମିତ୍ରତା ହୁଏ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞସ୍ତମୁଵାଚ ଵିଶୋତ୍ତମଃ । ଉପଵିଶ୍ଯ ସ୍ଥିରୋ ଭୂତ୍ଵା ମତ୍ଵା ସାଧୁସମାଗମମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ । ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସି, ଏହି ମିଳନକୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ବୋଲି ଭାବିଲେ ।
ଵୈଶ୍ଯ ଉଵାଚ। ମିତ୍ରାହଂ ଵୈଶ୍ଯଜାତୀଯଃ ସମାଧିର୍ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ । ଧନଵାନ୍ଧର୍ମନିପୁଣ: ସତ୍ଯଵାଗନସୂଯକଃ
ବଣିକ କହିଲେ — ମୁଁ ତୁମର ମିତ୍ର, ବଣିକ ପରିବାରର ଲୋକ, ମୋର ନାମ ସମାଧି । ମୁଁ ଧନୀ, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ କପଟତା ନଥିବା ଲୋକ ।
ପୁତ୍ରଦାରୈର୍ନିରସ୍ତୋଽହଂ ଧନଲୁବ୍ଧୈରସାଧୁଭିଃ । “କୃପଣେତି ମିଷଂ କୃତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମାଯାଂ ସୁଦୁସ୍ତ୍ଯଜାମ୍” ସ୍ଵଜନେନ ଚ ସଂତ୍ଯକ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋଽସ୍ମି ଵନମାଶୁ ଵୈ
ମୋ ପୁଅ ଓ ଝିଅ, ଧନର ଲୋଭରେ ଏବଂ ଅଧର୍ମୀ ହୋଇ, ମୋତେ ଘରୁ ହଟାଇଦେଲେ । 'ଦୁଃଖୀ' ବୋଲି ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗ କରି, ସେମାନେ ମୋତେ ଏବଂ ସେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ମମତାକୁ ଛାଡିଦେଲେ । ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛି ।
କୋଽସି ତ୍ଵଂ ଭାଗ୍ଯଵାନ୍ଭାସି କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରିଯାଧୁନା । ରାଜୋଵାଚ। ସୁରଥୋ ନାମ ରାଜାଽହଂ ଦସ୍ଯୁଭିଃ ପୀଡିତୋଽଭଵମ୍
ତୁମେ କିଏ, ଏତେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦେଖାଯାଉଛ ? ଦୟାକରି ଏବେ କହ । ରାଜା କହିଲେ — ମୁଁ ସୁରଥ ନାମକ ରାଜା, ଦୁଷ୍ଟ ଲୁଟେରାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇଛି ।