ଚିଂତଯାମାସ ମେଧାଵୀ ରାଜା ନୀତିଵିଚକ୍ଷଣଃ । ପ୍ରଧାନାନ୍ଵିମନା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷସମାଶ୍ରିତାନ୍
ରାଜା, ଯିଏ ଚତୁର୍ ଓ ରାଜନୀତିରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ, ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପକ୍ଷକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେଠିଏ ମନେ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ସ୍ଥାନଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଵିପୁଲଂ ପରିଖାଦୁର୍ଗମଂଡିତମ୍ । କାଲପ୍ରତୀକ୍ଷା କର୍ତଵ୍ଯା କିଂ ଵା ଯୁଦ୍ଧଂ ଵରଂ ମତମ୍
ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ ଏବଂ ଖାଲି ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ଦାଖଲ କରିଛି; ଏବେ ସମୟ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ନା ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଭଲ ହେବ କି?
ମଂତ୍ରିଣଃ ଶତ୍ରୁଵଶଗା ମଂତ୍ରଯୋଗ୍ଯା ନ ତେ କିଲ । କିଂ କରୋମୀତି ମନସା ଭୂପତିଃ ସମଚିଂତଯତ୍
ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଉ ଉପଦେଶ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୁଁ କଣ କରିବି ଭାବି ରାଜା ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
କଦାଚିତ୍ତେ ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ ପାପାଚାରାଃ ପରାଶ୍ରିତାଃ । ଶତ୍ରୁଭ୍ଯୋଽଥ ପ୍ରଦାସ୍ଯଂତି ତଦା କିଂ ଵା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯଦି କେବେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଧରି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଦେଇବେ, ତେବେ ସେତେବେଳେ କଣ ହେବ?
ପାପବୁଦ୍ଧିଷୁ ଵିଶ୍ଵାସୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ କଦାଚନ । କିଂ ତେ ଵୈ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ ଲୋଭଵଶଗା ନରାଃ
ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକମାନେ କଣ କରିପାରିବେ?
ଭ୍ରାତରଂ ପିତରଂ ମିତ୍ରଂ ସୁହୃଦଂ ବାଂଧଵଂ ତଥା । ଗୁରୁଂ ପୂଜ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ଲୋଭାଵିଷ୍ଟଃ ସଦା ନରଃ
ଏକ ଲୋଭରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକ ସଦା ନିଜ ଭାଇ, ବାପା, ବନ୍ଧୁ, ସହଚର, ଆତ୍ମୀୟ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଘୃଣା କରେ।
ତସ୍ମାନ୍ମଯା ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵିଶ୍ଵାସଃ ସର୍ଵଥାଽଧୁନା । ମଂତ୍ରିଵର୍ଗେଽତିପାପିଷ୍ଠେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷସମାଶ୍ରିତେ
ସେଠିଏ, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପକ୍ଷକୁ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପରେ ଏବେ ମୋତେ କେଉଁସି ଭଳି ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ମନସା ରାଜା ପରମଦୁର୍ମନାଃ । ଏକାକୀ ହଯମାରୁହ୍ଯ ନିର୍ଜଗାମ ପୁରାତ୍ତତ୍ତଃ
ଏଭଳି ଭାବି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏକା ହସ୍ତୀରେ ଚଢ଼ି ସହର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ଅସହାଯୋଽଥ ନିର୍ଗତ୍ଯ ଗହନଂ ଵନମାଶ୍ରିତଃ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ମେଧାଵୀ କ୍ଵ ଗଂତଵ୍ଯଂ ମଯା ପୁନଃ
ସହଯୋଗୀ ବିନା ସେ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, 'ମୁଁ ଏବେ କେଉଁଠି ଯିବି?' ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଯୋଜନତ୍ରଯମାତ୍ରେ ତୁ ମୁନେରାଶ୍ରମମୁତ୍ତମମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜଗାମ ଭୂପାଲସ୍ତାପସସ୍ଯ ସୁମେଧସଃ
ତିନି ଯୋଜନ ଦୂରେ ମହାର୍ଷି ସୁମେଧାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ରାଜା ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ବହୁଵୃକ୍ଷସମାଯୁକ୍ତଂ ନଦୀ ପୁଲିନ ସଂଶ୍ରିତମ୍ । ନିର୍ଵୈରଶ୍ଵାପଦାକୀର୍ଣଂ କୋକିଲାରାଵମଂଡିତମ୍
ସେ ଆଶ୍ରମ ଅନେକ ଗଛରେ ଭରିଥିଲା, ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ ନଥିଲେ, କୋଇଲୀର ମଧୁର ସ୍ୱର ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା।
ଶିଷ୍ଯାଧ୍ଯଯନଶବ୍ଦାଢ୍ଯଂ ମୃଗଯୂଥଶତାଵୃତମ୍ । ନୀଵାରାନ୍ନସୁପକ୍ଵାଢ୍ଯଂ ସୁପୁଷ୍ପଫଲପାଦପମ୍
ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କର ପାଠ ପଢ଼ିବା ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିଲା, ଶତଶଃ ହରିଣ ଦଳ ଘେରିଥିଲେ, ଭଲ ରାନ୍ଧା ଜଙ୍ଗଲ ଚାଉଳ ମିଳୁଥିଲା, ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଲଗିଥିବା ଗଛ ଥିଲା।
ହୋମଧୂମସୁଗଂଧେନ ପ୍ରୀତିଦଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ସଦା । ଵେଦଧ୍ଵନିସମାକ୍ରାଂତଂ ସ୍ଵର୍ଗାଦପି ମନୋହରମ୍
ହୋମର ଧୂଆଁର ସୁଗନ୍ଧି ସଦା ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ବେଦର ଧ୍ୱନିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ମଧୁର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମାଶ୍ରମଂ ରାଜା ବଭୂଵାସୌ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମତିଂ ଚକ୍ରେ ଵିଶ୍ରାମାଯ ଦ୍ଵିଜାଶ୍ରମେ
ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ; ଭୟ ଛାଡ଼ି, ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ଠାନିଲେ।
ଆସଜ୍ଯ ପାଦପେଽଶ୍ଵଂ ତୁ ଜଗାମ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ମୁନିମାସୀନଂ ସାଲଚ୍ଛାଯାସୁ ସଂଶ୍ରିତମ୍
ଘୋଡ଼ାକୁ ଗଛରେ ବାନ୍ଧି, ନମ୍ରତା ସହିତ ଆଗକୁ ଗଲେ ଓ ଦେଖିଲେ ମୁନି ଶାଳ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ବସିଛନ୍ତି।
ମୃଗାଜିନାସନଂ ଶାଂତଂ ତପସାଽତିକୃଶଂ ଋଜୁମ୍ । ଅଧ୍ଯାପଯଂତଂ ଶିଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଦର୍ଶିନମ୍
ମୃଗଚର୍ମରେ ବସିଥିବା, ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ, ସିଧା ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ପଢ଼ାଉଥିବା, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ରହିତଂ କ୍ରୋଧଲୋଭାଦ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵାତୀତଂ ଵିମତ୍ସରମ୍ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରତଂ ସତ୍ଯଵାଦିନଂ ଶମସଂଯୁତମ୍
କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଲଗ୍ନ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ମୁନି।
ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭୂପତିର୍ଭୂମୌ ପପାତ ଦଣ୍ଡଵତ୍ତଦା । ତଦଗ୍ରେ ଽଶ୍ରୁଜଲାପୂର୍ଣନଯନଃ ପ୍ରେମସଂଯୁତଃ
ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ; ପ୍ରେମରେ ଭରି, ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇ, ମୁନିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତମୁଵାଚ ତଦା ମୁନିଃ । ଶିଷ୍ଯୋ ଦଦୌ ବୃସୀଂ ତସ୍ମୈ ଗୁରୁଣା ନୋଦିତସ୍ତଦା
ସେ ସମୟରେ ମୁନି ତାକୁ କହିଲେ, 'ଉଠ, ଉଠ, ତୋତେ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।' ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ କିଛି କହିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଅସନ ଦେଇଦେଲା।
ଉତ୍ଥାଯ ନୃପତିସ୍ତସ୍ଯାଂ ସମାସୀନସ୍ତଦାଜ୍ଞଯା । ଅର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାର୍ହଣଂ ଚକ୍ରେ ସୁମେଧା ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ରାଜା ଉଠି, ମୁନିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ବସିଲେ। ସୁମେଧା ବିଧିମତେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ କରିଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛାତ୍ର କୁତଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ କସ୍ତ୍ଵଂ ଚିଂତାପରଃ କଥମ୍ । କଥଯସ୍ଵ ଯଥାକାମଂ ସଂଵୃତ୍ତଂ କାରଣଂ ତ୍ଵିହ
ସେଠାରେ ମୁନି ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କିଏ ତୁମେ, ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ? ଯେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଖୋଲାମେଳା କହ।'
କିମାଗମନକୃତ୍ଯଂ ତେ ବ୍ରୂହି କାର୍ଯଂ ମନୋଗତମ୍ । କରିଷ୍ଯେ ଵାଂଛିତଂ କାମମସାଧ୍ଯମପି ଯତ୍ତଵ
'ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ଇଚ୍ଛା କହ। ତୁମେ ଯାହା ଚାହ, ଯେତେ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉ, ମୁଁ ପୂରଣ କରିଦେବି।'
ରାଜୋଵାଚ। ସୁରଥୋ ନାମ ରାଜାଽହଂ ଶତ୍ରୁଭିଶ୍ଚ ପରାଜିତଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ଗୃହଂ ଭାର୍ଯାମହଂ ତେ ଶରଣଂ ଗତଃ
ରାଜା କହିଲେ: 'ମୋ ନାମ ସୁରଥ, ମୁଁ ଏକ ରାଜା, ଶତ୍ରୁମାନେ ମୋତେ ହରାଇଦେଇଛନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ, ଘର, ଓ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।'
ଯଦାଜ୍ଞାପଯସେ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତଦହଂ ଭକ୍ତିତତ୍ପରଃ । କରିଷ୍ଯାମି ନ ମେ ତ୍ରାତା ତ୍ଵଦନ୍ଯଃ ପୃଥିଵୀତଲେ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାହା ଆଜ୍ଞା କରିବ, ମୁଁ ଭକ୍ତି ସହ କରିବି। ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ମୋ ପାଇଁ ତୁମ୍ଭିନା କେହି ରକ୍ଷକ ନାହିଁ।'
ଶତ୍ରୁଭ୍ଯୋ ମେ ଭଯଂ ଘୋରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽସ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ତଵାଂତିକମ୍ । ତ୍ରାଯସ୍ଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଶରଣାଗତଵତ୍ସଲ
'ମୋ ଉପରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଭୟ ଆସିଛି, ଏହି ଭୟରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶରଣ ନେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯେଉଁପରି ଦୟା କର, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।'
ଋଷିରୁଵାଚ। ନିର୍ଭଯଂ ଵସ ରାଜେଂଦ୍ର ନାତ୍ର ତେ ଶତ୍ରଵଃ କିଲ । ଆଗମିଷ୍ଯଂତି ବଲିନୋ ନିଶ୍ଚଯଂ ତପସୋ ବଲାତ୍
ମୁନି କହିଲେ: 'ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏଠାରେ ଭୟ କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ। ତୋର ଶତ୍ରୁମାନେ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି। କିଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ତାପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏଠାକୁ ଆସିବେ।'
ନାତ୍ର ହିଂସା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଵନଵୃତ୍ତ୍ଯା ନୃପୋତ୍ତମ । କର୍ତଵ୍ଯଂ ଜୀଵନଂ ଶସ୍ତୈର୍ନୀଵାରଫଲମୂଲକୈଃ
'ହେ ରାଜା, ଏଠାରେ କୌଣସି ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନ ଅନୁଯାୟୀ ଭଲ ଫଳ, ଧାନ୍ୟ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଚାଲାଇବା ଉଚିତ୍।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିର୍ଭଯଃ ସ ନୃପସ୍ତଦା । ଉଵାସାଶ୍ରମ ଏଵାସୌ ଫଲମୂଲାଶନଃ ଶୁଚିଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜାର ଭୟ ଦୂର ହେଲା, ସେ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ପବିତ୍ର ଭାବେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଲେ।
କଦାଚିତ୍ସ ନୃପସ୍ତତ୍ର ଵୃକ୍ଷଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତଃ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ଚିଂତାର୍ତୋ ଗୃହ ଏଵ ଗତାଶଯଃ
ଏକ ସମୟରେ ରାଜା ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ବସିଥିଲେ, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି ଯାଇଥିଲେ, ମନ ଘରକୁ ଫେରିଯିବାକୁ ଚାହିଁଲା।
ରାଜ୍ଯଂ ମେ ଶତ୍ରୁଭିଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମ୍ଲେଚ୍ଛୈଃ ପାପରତୈଃ ସଦା । ସଂପୀଡିତାଃ ସ୍ଯୁର୍ଲୋକାସ୍ତୈର୍ଦୁରାଚାରୈର୍ଗତତ୍ରପୈଃ
'ମୋ ରାଜ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦଳି ନେଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋକମାନେକୁ ଦୁଃଖ ଦେବେ, କାରଣ ସେମାନେ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାରୀ ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ।'