ପ୍ରସନ୍ନା କସ୍ଯ ଵରଦା କେନ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଫଲଂ ମହତ୍ । ଆରାଧ୍ଯ କାମଦାଂ ଦେଵୀଂ କଥଯସ୍ଵ କୃପାନିଧେ
କିଏ ଦୟାମୟୀ, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା ଦେବୀଙ୍କର କୃପା ଲାଗି ମହା ଫଳ ପାଇଥିଲେ, ଏବଂ କିଏ ତାଙ୍କୁ ପୂଜି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଇଲେ? ଦୟାସାଗର, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଉପାସନାଵିଧିଂ ବ୍ରହ୍ମସ୍ତଥା ପୂଜାଵିଧିଂ ଵଦ । ଵିସ୍ତରେଣ ମହାଭାଗ ହୋମସ୍ଯ ଚ ଵିଧିଂ ପୁନଃ
ଭାଗ୍ୟବାନ, ଆପଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ, ଦେବୀଙ୍କର ଉପାସନା ଓ ହୋମର ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତି ଭୂପଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରୀତଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ନୃପଂ କୃଷ୍ଣୋ ମହାମାଯାପ୍ରପୂଜନମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ଖୁସି ହେଲେ; କୃଷ୍ଣ ରାଜାଙ୍କୁ ମହାମାୟାଙ୍କ ପୂଜା ବିଷୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ସ୍ଵାରୋଚିଷେଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵଂ ସୁରଥୋ ନାମ ପାର୍ଥିଵଃ । ବଭୂଵ ପରମୋଦାରଃ ପ୍ରଜାପାଲନତତ୍ପରଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପୂର୍ବ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସୁରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦାର ଓ ପ୍ରଜା ପାଳନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ।
ସତ୍ଯଵାଦୀ କର୍ମପରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ପୂଜକଃ । ଗୁରୁଭକ୍ତିରତୋ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵଦାରଗମନେ ରତଃ
ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, କାର୍ଯ୍ୟନିଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କ ପୂଜକ, ଗୁରୁଭକ୍ତିରେ ନିତ୍ୟ ଲିନ୍ ଓ ନିଜ ଜନାନୀ ସହିତ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ।
ଦାନଶୀଲୋsଵିରୋଧୀ ଚ ଧନୁର୍ଵେଦୈକପାରଗଃ । ଏଵଂ ପାଲଯତୋ ରାଜ୍ଯଂ ମ୍ଲେଚ୍ଛାଃ ପର୍ଵତଵାସିନଃ
ସେ ଦାନଶୀଳ, ବିରୋଧ ନଥିବା, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ଏଭଳି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିବାବେଳେ ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବା ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ—
ବଲାଚ୍ଛତ୍ରୁତ୍ଵମାପନ୍ନାଃ ସୈନ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତିସହିତାସ୍ତେ ମଦୋତ୍କଟାଃ
ବଳପୂର୍ବକ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ହେଲେ, ଚାରିପ୍ରକାର ସେନା ତିଆରି କଲେ; ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସହିତ, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
କୋଲାଵିଧ୍ଵଂସିନଃ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପୃଥ୍ଵୀଗ୍ରହଣତତ୍ପରାଃ । ସୁରଥଃ ସୈନ୍ଯମାଦାଯ ସଂମୁଖଃ ସମପଦ୍ଯତ
ଗ୍ରାମ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଏବଂ ଭୂମି ଦଳବଳରେ ଦଖଳ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ; ସୁରଥ ତାଙ୍କ ସେନା ନେଇ ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ଯୁଦ୍ଧଂ ସମଭଵଦ୍ଘୋରଂ ତସ୍ଯ ତୈରତିଦାରୁଣୈଃ । ମ୍ଲେଚ୍ଛାନାଂ ତୁ ବଲଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ରାଜ୍ଞସ୍ତଦ୍ବଲମଦ୍ଭୁତମ୍
ସେଠାରେ ରାଜା ଓ ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କର ସେନା ଅଳ୍ପ ଥିଲା ଓ ରାଜାଙ୍କର ସେନା ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା,
ତଥାପି ତୈର୍ଜିତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ଦୈଵାଦ୍ରାଜା ପରାଜିତଃ । ଭଗ୍ନଶ୍ଚ ସ୍ଵପୁରଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୁରକ୍ଷଂ ଦୁର୍ଗମଂଡିତମ୍
ତଥାପି, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ରାଜା ସେମାନଙ୍କ ଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଗଲେ; ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ନିଜ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଦୁର୍ଗବନ୍ଧିତ ସହରକୁ ଫେରିଲେ।
ଚିଂତଯାମାସ ମେଧାଵୀ ରାଜା ନୀତିଵିଚକ୍ଷଣଃ । ପ୍ରଧାନାନ୍ଵିମନା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷସମାଶ୍ରିତାନ୍
ରାଜା, ଯିଏ ଚତୁର୍ ଓ ରାଜନୀତିରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ, ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପକ୍ଷକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେଠିଏ ମନେ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ସ୍ଥାନଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଵିପୁଲଂ ପରିଖାଦୁର୍ଗମଂଡିତମ୍ । କାଲପ୍ରତୀକ୍ଷା କର୍ତଵ୍ଯା କିଂ ଵା ଯୁଦ୍ଧଂ ଵରଂ ମତମ୍
ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ ଏବଂ ଖାଲି ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ଦାଖଲ କରିଛି; ଏବେ ସମୟ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ନା ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଭଲ ହେବ କି?
ମଂତ୍ରିଣଃ ଶତ୍ରୁଵଶଗା ମଂତ୍ରଯୋଗ୍ଯା ନ ତେ କିଲ । କିଂ କରୋମୀତି ମନସା ଭୂପତିଃ ସମଚିଂତଯତ୍
ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଉ ଉପଦେଶ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୁଁ କଣ କରିବି ଭାବି ରାଜା ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
କଦାଚିତ୍ତେ ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ ପାପାଚାରାଃ ପରାଶ୍ରିତାଃ । ଶତ୍ରୁଭ୍ଯୋଽଥ ପ୍ରଦାସ୍ଯଂତି ତଦା କିଂ ଵା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯଦି କେବେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଧରି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଦେଇବେ, ତେବେ ସେତେବେଳେ କଣ ହେବ?
ପାପବୁଦ୍ଧିଷୁ ଵିଶ୍ଵାସୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ କଦାଚନ । କିଂ ତେ ଵୈ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଯେ ଲୋଭଵଶଗା ନରାଃ
ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକମାନେ କଣ କରିପାରିବେ?
ଭ୍ରାତରଂ ପିତରଂ ମିତ୍ରଂ ସୁହୃଦଂ ବାଂଧଵଂ ତଥା । ଗୁରୁଂ ପୂଜ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ଲୋଭାଵିଷ୍ଟଃ ସଦା ନରଃ
ଏକ ଲୋଭରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକ ସଦା ନିଜ ଭାଇ, ବାପା, ବନ୍ଧୁ, ସହଚର, ଆତ୍ମୀୟ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଘୃଣା କରେ।
ତସ୍ମାନ୍ମଯା ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵିଶ୍ଵାସଃ ସର୍ଵଥାଽଧୁନା । ମଂତ୍ରିଵର୍ଗେଽତିପାପିଷ୍ଠେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷସମାଶ୍ରିତେ
ସେଠିଏ, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପକ୍ଷକୁ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପରେ ଏବେ ମୋତେ କେଉଁସି ଭଳି ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ମନସା ରାଜା ପରମଦୁର୍ମନାଃ । ଏକାକୀ ହଯମାରୁହ୍ଯ ନିର୍ଜଗାମ ପୁରାତ୍ତତ୍ତଃ
ଏଭଳି ଭାବି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏକା ହସ୍ତୀରେ ଚଢ଼ି ସହର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ଅସହାଯୋଽଥ ନିର୍ଗତ୍ଯ ଗହନଂ ଵନମାଶ୍ରିତଃ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ମେଧାଵୀ କ୍ଵ ଗଂତଵ୍ଯଂ ମଯା ପୁନଃ
ସହଯୋଗୀ ବିନା ସେ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, 'ମୁଁ ଏବେ କେଉଁଠି ଯିବି?' ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଯୋଜନତ୍ରଯମାତ୍ରେ ତୁ ମୁନେରାଶ୍ରମମୁତ୍ତମମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜଗାମ ଭୂପାଲସ୍ତାପସସ୍ଯ ସୁମେଧସଃ
ତିନି ଯୋଜନ ଦୂରେ ମହାର୍ଷି ସୁମେଧାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ରାଜା ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ବହୁଵୃକ୍ଷସମାଯୁକ୍ତଂ ନଦୀ ପୁଲିନ ସଂଶ୍ରିତମ୍ । ନିର୍ଵୈରଶ୍ଵାପଦାକୀର୍ଣଂ କୋକିଲାରାଵମଂଡିତମ୍
ସେ ଆଶ୍ରମ ଅନେକ ଗଛରେ ଭରିଥିଲା, ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ ନଥିଲେ, କୋଇଲୀର ମଧୁର ସ୍ୱର ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା।
ଶିଷ୍ଯାଧ୍ଯଯନଶବ୍ଦାଢ୍ଯଂ ମୃଗଯୂଥଶତାଵୃତମ୍ । ନୀଵାରାନ୍ନସୁପକ୍ଵାଢ୍ଯଂ ସୁପୁଷ୍ପଫଲପାଦପମ୍
ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କର ପାଠ ପଢ଼ିବା ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିଲା, ଶତଶଃ ହରିଣ ଦଳ ଘେରିଥିଲେ, ଭଲ ରାନ୍ଧା ଜଙ୍ଗଲ ଚାଉଳ ମିଳୁଥିଲା, ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଲଗିଥିବା ଗଛ ଥିଲା।
ହୋମଧୂମସୁଗଂଧେନ ପ୍ରୀତିଦଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ସଦା । ଵେଦଧ୍ଵନିସମାକ୍ରାଂତଂ ସ୍ଵର୍ଗାଦପି ମନୋହରମ୍
ହୋମର ଧୂଆଁର ସୁଗନ୍ଧି ସଦା ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ବେଦର ଧ୍ୱନିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ମଧୁର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମାଶ୍ରମଂ ରାଜା ବଭୂଵାସୌ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମତିଂ ଚକ୍ରେ ଵିଶ୍ରାମାଯ ଦ୍ଵିଜାଶ୍ରମେ
ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ; ଭୟ ଛାଡ଼ି, ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ଠାନିଲେ।
ଆସଜ୍ଯ ପାଦପେଽଶ୍ଵଂ ତୁ ଜଗାମ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ମୁନିମାସୀନଂ ସାଲଚ୍ଛାଯାସୁ ସଂଶ୍ରିତମ୍
ଘୋଡ଼ାକୁ ଗଛରେ ବାନ୍ଧି, ନମ୍ରତା ସହିତ ଆଗକୁ ଗଲେ ଓ ଦେଖିଲେ ମୁନି ଶାଳ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ବସିଛନ୍ତି।
ମୃଗାଜିନାସନଂ ଶାଂତଂ ତପସାଽତିକୃଶଂ ଋଜୁମ୍ । ଅଧ୍ଯାପଯଂତଂ ଶିଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଦର୍ଶିନମ୍
ମୃଗଚର୍ମରେ ବସିଥିବା, ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ, ସିଧା ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ପଢ଼ାଉଥିବା, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ରହିତଂ କ୍ରୋଧଲୋଭାଦ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵାତୀତଂ ଵିମତ୍ସରମ୍ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରତଂ ସତ୍ଯଵାଦିନଂ ଶମସଂଯୁତମ୍
କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଲଗ୍ନ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ମୁନି।
ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭୂପତିର୍ଭୂମୌ ପପାତ ଦଣ୍ଡଵତ୍ତଦା । ତଦଗ୍ରେ ଽଶ୍ରୁଜଲାପୂର୍ଣନଯନଃ ପ୍ରେମସଂଯୁତଃ
ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ; ପ୍ରେମରେ ଭରି, ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇ, ମୁନିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତମୁଵାଚ ତଦା ମୁନିଃ । ଶିଷ୍ଯୋ ଦଦୌ ବୃସୀଂ ତସ୍ମୈ ଗୁରୁଣା ନୋଦିତସ୍ତଦା
ସେ ସମୟରେ ମୁନି ତାକୁ କହିଲେ, 'ଉଠ, ଉଠ, ତୋତେ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।' ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ କିଛି କହିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଅସନ ଦେଇଦେଲା।
ଉତ୍ଥାଯ ନୃପତିସ୍ତସ୍ଯାଂ ସମାସୀନସ୍ତଦାଜ୍ଞଯା । ଅର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାର୍ହଣଂ ଚକ୍ରେ ସୁମେଧା ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ରାଜା ଉଠି, ମୁନିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ବସିଲେ। ସୁମେଧା ବିଧିମତେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ କରିଲେ।