ପ୍ରାପ୍ତେଯଂ ଦୈଵରଚିତା ନାରୀ ନରଶତୋତ୍ତମା । ନାଶାଯାସ୍ମତ୍କୁଲସ୍ଯେହ ସର୍ଵଥାଽତିବଲାଽବଲା
ଏହି ନାରୀ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଶତଶଃ ପୁରୁଷକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ଯେଉଁହେଉନାହିଁ, ସେ ସବୁ ଭଳି ଆମ କୁଳର ନାଶ ଆଣିଛନ୍ତି ।
ଵୃଥା କିଂ ସାମଵାକ୍ଯାନି ମଯା ଯୋଜ୍ଯାନି ସାଂପ୍ରତମ୍ । ହନନାଯାଗତା ହ୍ଯେଷା କିଂ ନୁ ସାମ୍ନା ପ୍ରସୀଦତି
ଏବେ ମୁଁ କାହିଁକି ବ୍ୟର୍ଥରେ ସାମବାଦ କହିବି ? ସେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି, କି ସେ ମୃଦୁ କଥାରେ ଶାନ୍ତି ହେବେ ?
ନ ଦାନୈଶ୍ଚାଲିତୁଂ ଯୋଗ୍ଯା ନାନାଶସ୍ତ୍ରଵିଭୂଷିତା । ଭେଦସ୍ତୁ ଵିଫଲଃ କାମଂ ସର୍ଵଦେଵଵଶାନୁଗା
ସେ ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଦାନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ମନାଇପାରିବି ନାହିଁ । ଭେଦ ଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ମରଣଂ ଶ୍ରେଯୋ ନ ସଂଗ୍ରାମେ ପଲାଯନମ୍ । ଜଯୋ ଵା ମରଣଂ ଵାଽଦ୍ଯ ଭଵତ୍ଵେଵ ଯଥାଵିଧି
ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପଳାଇବାଠାରୁ ଭଲ । ଆଜି ଯାହା ଭାଗ୍ୟରେ ରହିଛି, ବିଜୟ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯମାନଃ ସ ଶୁମ୍ଭଃ ସତ୍ତ୍ଵାଶ୍ରିତୋଽଭଵତ୍ । ଯୁଦ୍ଧାଯ ସୁସ୍ଥିରୋ ଭୂତ୍ଵା ତାମୁଵାଚ ପୁରଃ ସ୍ଥିତାମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଶୁମ୍ଭ ନିଜ ଶୌର୍ୟରେ ଭରସା କରି ଦୃଢ଼ ହେଲେ । ସେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ସେଇ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉଭା ହୋଇ କହିଲେ ।
ଦେଵି ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ କାନ୍ତେଽଦ୍ଯ ଵୃଥାଽଯଂ ତେ ପରିଶ୍ରମଃ । ମୂର୍ଖାଽସି କିଲ ନାରୀଣାଂ ନାଯଂ ଧର୍ମଃ କଦାଚନ
ହେ ଦେବୀ, ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ କର, ସୁନ୍ଦରୀ । ତୁମର ଏହି ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ । ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୂର୍ଖ । ଏହି ମାର୍ଗ କେବେ ମହିଳାଙ୍କର ନୁହେଁ ।
ନାରୀଣାଂ ଲୋଚନେ ବାଣା ଭ୍ରୁଵାଵେଵ ଶରାସନମ୍ । ହାଵଭାଵାସ୍ତୁ ଶସ୍ତ୍ରାଣି ପୁମାଁଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ବାଣ, ଭୃକୁଟି ଧନୁଷ, ହାଭଭାବ ହେଉଛି ଅସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ।
ସନ୍ନାହଶ୍ଚାଂଗରାଗୋଽତ୍ର ରଥଶ୍ଚାପି ମନୋରଥଃ । ମନ୍ଦପ୍ରଜଲ୍ପିତଂ ଭେରୀଶବ୍ଦୋ ନାନ୍ଯଃ କଦାଚନ
ତାଙ୍କର କବଚ ହେଉଛି ଅଙ୍ଗରାଗ, ରଥ ହେଉଛି କଳ୍ପନାର ରଥ, ମୃଦୁ କଥା ହେଉଛି ଯୁଦ୍ଧ ଡ଼ାକ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ ।
ଅନ୍ଯାସ୍ତ୍ରଧାରଣଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵିଡଂବନମସଂଶଯମ୍ । ଲଜ୍ଜୈଵ ଭୂଷଣଂ କାଂତେ ନ ଚ ଧାର୍ଷ୍ଟ୍ଯଂ କଦାଚନ
ମହିଳାମାନେ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ହସ୍ୟାସ୍ପଦ । ଲଜ୍ଜା ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ଶୋଭା, ଧୃଷ୍ଟତା କେବେ ନୁହେଁ, ସୁନ୍ଦରୀ ।
ଯୁଧ୍ଯମାନା ଵରା ନାରୀ କର୍କଶେଵାଭିଦୃଶ୍ଯତେ । ସ୍ତନୌ ସଂଗୋପନୀଯୌ ଵା ଧନୁଷଃ କର୍ଷଣେ କଥମ୍
ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଜଣେ ମହିଳା କଠୋର ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ । ଏବଂ ତିନି କିପରି ନିଜ ଷଣ୍ଢ ଢାକି ଧନୁଷ ଟାଣିପାରିବେ ?
କ୍ଵ ମନ୍ଦଗମନଂ କୁତ୍ର ଗଦାମାଦାଯ ଧାଵନମ୍ । ବୁଦ୍ଧିଦା କାଲିକା ତେଽତ୍ର ଚାମୁଂଡା ପରନାଯିକା
ମନ୍ଦ ଚାଲିବା ଓ ଗଦା ନେଇ ଦୌଡ଼ିବା କେଉଁଠି ଏକାଠି ହେବ ? ଏଠାରେ କାଳିକା ତୁମକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦେଉଛନ୍ତି, ଚାମୁଣ୍ଡା ହେଉଛନ୍ତି ମୁଖ୍ୟ ।
ଚଂଡିକାମନ୍ତ୍ରମଧ୍ଯସ୍ଥା ଲାଲନେଽସୁସ୍ଵରା ଶିଵା । ଵାହନଂ ମୃଗରାଡାସ୍ତେ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵଭଯଂକରଃ
ତୁମେ ଚଣ୍ଡିକା ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବସିଛ, ମୃଦୁ ସ୍ୱର ଓ ଶୁଭା ହେଉଛ । ତୁମର ବାହନ ସିଂହ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିବା ।
ଵୀଣାନାଦଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଘଂଟାନାଦଂ କରୋଷି ଯତ୍ । ରୂପଯୌଵନଯୋଃ ସର୍ଵଂ ଵିରୋଧି ଵରଵର୍ଣିନି
ବୀଣାର ଧ୍ୱନି ଛାଡ଼ି ଏବେ ଘଣ୍ଟାର ଶବ୍ଦ କରୁଛ । ଏହା ସମସ୍ତ ତୁମର ରୂପ ଓ ଯୌବନ ସହ ବିରୋଧ କରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା ।
ଯଦି ତେ ସଂଗରେଚ୍ଛାଽସ୍ତି କୁରୂପା ଭଵ ଭାମିନି । ଲମ୍ବୋଷ୍ଠୀ କୁନଖୀ କ୍ରୂରା ଧ୍ଵାଂକ୍ଷଵର୍ଣା ଵିଲୋଚନା
ଯଦି ତୁମର ଯୁଦ୍ଧର ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ଭାବନୀ, ତେବେ ଅଶୋଭନ ହେଉ — ଠୁଣ୍ଠି ଲମ୍ବା, ନଖ ବିକୃତ, ଚକ୍ଷୁ କଠୋର, ଚିହ୍ନ ଶ୍ୟାମଳ ହେଉ ।
ଲମ୍ବପାଦା କୁଦନ୍ତୀ ଚ ମାର୍ଜାରନଯନାକୃତିଃ । ଈଦୃଶଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ତିଷ୍ଠ ଯୁଦ୍ଧେ ସ୍ଥିରା ଭଵ
ତୁମେ ଲମ୍ବା ପାଦ, ଟେଢ଼ା ଦାନ୍ତ ଓ ବିଲାଇ ଆଖି ଭଳି ଦୃଷ୍ଟି ଧରି, ଏମିତି ରୂପ ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରୁହ।
କର୍କଶଂ ଵଚନଂ ବ୍ରୂହି ତତୋ ଯୁଦ୍ଧଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଈଦୃଶୀଂ ସୁଦତୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ମେ ପାଣିଃ ପ୍ରସୀଦତି
ତୁମେ କଠୋର କଥା କହ, ତାପରେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ଏମି ମିଷ୍ଟି ଦାନ୍ତ ଦେଖି ମୋର ହାତ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ହେଉନାହିଁ।
ହନ୍ତୁଂ ତ୍ଵାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷି କାମକାଂତୋପମେ ମୃଧେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତି ବ୍ରୁଵାଣଂ କାମାର୍ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଂ ଜଗଦମ୍ବିକା
ମୃଗଶାବକ ଭଳି ଆଖି ଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ କାମଦେବ ସମାନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛ, ଏମି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ କିପରି ତୁମକୁ ମାରିପାରିବି? ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏଭଳି କାମେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଗତ୍ ଜନନୀ କହିଲେ—
ସ୍ମିତପୂର୍ଵମିଦଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ଭରତୋତ୍ତମ । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ। କିଂ ଵିଷୀଦସି ମନ୍ଦାତ୍ମନ୍କାମବାଣଵିମୋହିତଃ
ହସି ଆଗରୁ ଦେବୀ ଏହି କଥା କହିଲେ— ହେ ମୂଢ଼, କାମବାଣରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ?
ପ୍ରେକ୍ଷିକାଽହଂ ସ୍ଥିତା ମୂଢ କୁରୁ କାଲିକଯା ମୃଧମ୍ । ଚାମୁଣ୍ଡଯା ଵା କୁର୍ଵେତେ ତଵ ଯୋଗ୍ଯେ ରଣାଂଗଣେ
ମୁଁ ଏଠାରେ ଦର୍ଶକ ଭାବେ ଅଛି, ମୂଢ଼; ତୁମେ କାଳି ବା ଚାମୁଣ୍ଡା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର, ଯାହା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ପ୍ରହରସ୍ଵ ଯଥାକାମଂ ନାହଂ ତ୍ଵାଂ ଯୋଦ୍ଧୁମୁତ୍ସହେ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା କାଲିକାଂ ପ୍ରାହ ଦେଵୀ ମଧୁରଯା ଗିରା
ତୁମ ଇଚ୍ଛାମତେ ଆକ୍ରମଣ କର; ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ନୁହେଁ। ଏଭଳି କହି, ଦେବୀ ମଧୁର କଥାରେ କାଳିଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଜହ୍ଯେନଂ କାଲିକେ କ୍ରୂରେ କୁରୂପପ୍ରିଯମାହଵେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତା କାଲିକା କାଲପ୍ରେରିତା କାଲରୂପିଣୀ
ହେ କାଳି, ତୁମେ ଏହାକୁ ମାର; ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା କାମ କର। ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏଭଳି ଶୁଣି, କାଳି, ସମୟରେ ପ୍ରେରିତ ଓ ସମୟର ରୂପ ଧାରଣ କରି—
ଗଦାଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ତରସା ତସ୍ଥାଵାଜୌ କୃତୋଦ୍ଯମା । ତଯୋଃ ପରସ୍ପରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ବଭୂଵାତିଭଯାନକମ୍
ଗଦା ଧରି ତୁରନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତିଆରି ହେଲେ; ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ପଶ୍ଯତାଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ମୁନୀନାଂ ଚ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଗଦାମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଶୁଂଭୋଽଥ ଜଘାନ କାଲିକାଂ ରଣେ
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଶୁମ୍ଭ ତାଙ୍କର ଗଦା ଉଠାଇ କାଳିଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଘାତ କଲେ।
କାଲିକା ଦୈତ୍ଯରାଜାନଂ ଗଦଯା ନ୍ଯହନଦ୍ଭୃଶମ୍। ବଭଂଜାସ୍ଯ ରଥଂ ଚଂଡୀ ଗଦଯା କନକୋଜ୍ଜ୍ଵଲମ୍
କାଳି ଦେବୀ ଦାନବ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଗଦାରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆଘାତ କଲେ; ଚଣ୍ଡୀ ତାଙ୍କର ସୁନାର ଚମକୁଥିବା ରଥକୁ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ କଲେ।
ଖରାନ୍ହତ୍ଵା ଜଘାନାଶୁ ଦାରୁକଂ ଦାରୁଣସ୍ଵନା। ସ ପଦାତିର୍ଗଦାଂ ଗୁର୍ଵୀ ସମାଦାଯ କ୍ରୁଧାନ୍ଵିତଃ
କଠୋର ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ମାରି, ଦେବୀ ଦାରୁଣ ଚିତ୍କାର କରି ଚାଳକକୁ ତୁରନ୍ତ ମାରିଦେଲେ; ଏବେ ସେ ପଦାତି ହୋଇ, ଭାରୀ ଗଦା ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲେ।
କାଲିକାଭୁଜଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରହସନ୍ନହନତ୍ତଦା । ଵଂଚଯିତ୍ଵା ଗଦାଘାତଂ ଖଡ୍ଗମାଦାଯ ସତ୍ଵରା
କାଳିଙ୍କ ଦୁଇ ହାତ ମଧ୍ୟରେ ହସି ହସି ଆଘାତ କଲେ; ଦେବୀ ତାଙ୍କର ଗଦା ଆଘାତକୁ ଟାଳି, ତୁରନ୍ତ ତାଳୱାର ଧରିଲେ।
ଚିଚ୍ଛେଦାସ୍ଯ ଭୁଜଂ ସଵ୍ଯଂ ସାଯୁଧଂ ଚଂଦନାର୍ଚିତମ୍ । ସ ଛିନ୍ନବାହୁଵିରଥୋ ଗଦାପାଣି: ପରିପ୍ଲୁତଃ
ଦେବୀ ତାଙ୍କର ବାମ ହାତ, ଯାହା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିଲା, ସେହି ହାତକୁ କାଟିଦେଲେ; ହାତ ଛିଣ୍ଡା, ରଥହୀନ ଓ ଗଦାଧାରୀ ହୋଇ, ସେ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲେ।
ଅଚିରେଣ ସମାଗତ୍ଯ କାଲିକାମହନତ୍ତଦା । କାଲୀ ଚ କରଵାଲେନ ଭୁଜଂ ତସ୍ଯାଥ ଦକ୍ଷିଣମ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ଆସି କାଳିଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ; ତାପରେ କାଳି ତାଙ୍କର ତାଳୱାରରେ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତ କାଟିଦେଲେ।
ଚିଚ୍ଛେଦ ପ୍ରହସଂତୀ ସା ସଗଦଂ କିଲ ସାଂଗଦମ୍ । କର୍ତୁଂ ପାଦପ୍ରହାରଂ ସ କୁପିତଃ ପ୍ରଯଯୌ ଜଵାତ୍
ଦେବୀ ହସି ହସି ସେହି ହାତ, ଗଦା ଓ କଙ୍କଣ ସହିତ କାଟିଦେଲେ; କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ଦୃତ ଗତିରେ ପାଦ ଆଘାତ ପାଇଁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
କାଲୀ ଚିଚ୍ଛେଦ ଚରଣୌ ଖଡ୍ଗେନାସ୍ଯ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତା । ସଚ୍ଛିନ୍ନକରପାଦୋଽପି ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତି ଚ ବ୍ରୁଵନ୍
କାଳି ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ତାଳୱାରରେ ସେହି ପାଦ ଦୁଇଟି କାଟିଦେଲେ; ହାତ ଓ ପାଦ ଛିଣ୍ଡା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ଏଉଁ କହୁଥିଲେ— 'ଥା, ଥା!'