ତାନାଗତାନ୍ସୁସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଶୁମ୍ଭଃ ଶତ୍ରୁନିଷୂଦନଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ କ୍ଵ ନିଶୁମ୍ଭୋଽସୌ କଥଂ ଭଗ୍ନାଃ ପଲାଯିତାଃ ॥ ୪୨ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞସ୍ତେ ପ୍ରୋଚୁଃ ପ୍ରଣତା ଭୃଶମ୍ । ରାଜଂସ୍ତେ ନିହତୋ ଭ୍ରାତା ଶେତେ ସମରମୂର୍ଧନି
ସେମାନେ ଆସିଲାପରେ, ଶୁମ୍ଭ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ପଚାରିଲେ: 'ନିଶୁମ୍ଭ କେଉଁଠି? କିପରି ହାରିଗଲେ ଏବଂ ପଳାଇଗଲେ?'
ତଯା ନିପାତିତାଃ ଶୂରା ଯେ ଚ ତେଽପ୍ଯନୁଜାନୁଗାଃ । ଵଯଂ ତ୍ଵାଂ କଥିତୁଂ ସର୍ଵଂ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ସମୁପାଗତାଃ
ରାଜାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେନାମାନେ ଗଭୀର ଭାବେ ନମି କହିଲେ: 'ରାଜା, ଆପଣଙ୍କର ଭାଇ ଯୁଦ୍ଧମୂଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ଶୁଇଛନ୍ତି।'
ନିଶୁମ୍ଭୋ ନିହତସ୍ତତ୍ର ତଯା ଚଣ୍ଡିକଯାଧୁନା । ନ ହି ଯୁଦ୍ଧସ୍ଯ କାଲୋଽଦ୍ଯ ତଵ ରାଜନ୍ ରଣାଙ୍ଗଣେ
ଯେଉଁ ନାୟକମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ଘାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛନ୍ତି; ଆମେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଆପଣଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆସିଛୁ।
ଦେଵକାର୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କାପୀଯଂ ପରମାଙ୍ଗନା । ହନ୍ତୁଂ ଦୈତ୍ଯକୁଲଂ ନୂନଂ ପ୍ରାପ୍ତେତି ପରିଚିନ୍ତଯ
ନିଶୁମ୍ଭକୁ ଏମାନେ ଚଣ୍ଡିକା ମୃତ୍ୟୁ କରିଛନ୍ତି; ଆଜି ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାର ସମୟ ନୁହେଁ, ରାଜା।
ନୈଷା ପ୍ରାକୃତଯୋଷୈଵ ଦେଵୀ ଶକ୍ତିରନୁତ୍ତମା । ଅଚିନ୍ତ୍ଯଚରିତା କ୍ଵାପି ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ଦୈଵତୈରପି
ଭାବନା କରନ୍ତୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀ ଦେବତାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦାନବ ଜାତିକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ନାନାରୂପଧରାତୀଵ ମାଯାମୂଲଵିଶାରଦା । ଵିଚିତ୍ରଭୂଷଣା ଦେଵୀ ସର୍ଵାଯୁଧଧରା ଶୁଭା
ସେ ସାଧାରଣ ନାରୀ ନୁହେଁ; ଦେବୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅପାର, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି।
ଗହନା ଗୂଢଚରିତା କାଲରାତ୍ରିରିଵାପରା । ଅପାରପାରଗା ପୂର୍ଣା ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତା
ସେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି, ମାୟାରେ ଦକ୍ଷ, ବିଚିତ୍ର ଭୂଷା ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଶୁଭା।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷସ୍ଥିତା ଦେଵାସ୍ତାଂ ସ୍ତୁଵନ୍ତ୍ଯକୁତୋଭଯାଃ । ଦେଵକାର୍ଯଞ୍ଚ କୁର୍ଵାଣାଂ ଶ୍ରୀଦେଵୀଂ ପରମାଦ୍ଭୁତାମ୍
ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଗଭୀର କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ କାଳରାତ୍ରୀ ପରି, ସେ ଅସୀମ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ।
ପଲାଯନଂ ପରୋ ଧର୍ମଃ ସର୍ଵଥା ଦେହରକ୍ଷଣମ୍ । ରକ୍ଷିତେ କିଲ ଦେହେସ୍ମିନ୍କାଲେଽସ୍ମତ୍ସୁଖତାଙ୍ଗତେ
ଦେବତାମାନେ ଭୟ ନାହିଁ, ଆକାଶରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି, ଦେବତାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀଦେବୀ, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
ସଂଗ୍ରାମେ ଵିଜଯୋ ରାଜନ୍ ଭଵିତା ତେ ନ ସଂଶଯଃ । କାଲଃ କରୋତି ବଲିନଂ ସମଯେ ନିର୍ବଲଂ କ୍ଵଚିତ୍
ପଳାଇବା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ, ସଦା ଦେହର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ; ଦେହ ରକ୍ଷିଲେ ଆମ ପାଇଁ ସୁଖ ରହିଥାଏ।
ତଂ ପୁନଃ ସବଲଂ କୃତ୍ଵା ଜଯାଯୋପଦଧାତି ହି । ଦାତାରଂ ଯାଚକଂ କାଲଃ କରୋତି ସମଯେ କ୍ଵଚିତ୍
ସମୟ ପୁଣିଥରେ ତାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରି, ବିଜୟ ଦେଇଥାଏ; ଦାତା ଓ ଭିକ୍ଷୁକ, ଏହି ଦୁଇ ଭୂମିକା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କେବେ କେବେ ଅଦଳବଦଳ ହୁଏ।
ଭିକ୍ଷୁକଂ ଧନଦାତାରଂ କରୋତି ସମଯାନ୍ତରେ । ଵିଷ୍ଣୁଃ କାଲଵଶେ ନୂନଂ ବ୍ରହ୍ମା ଵା ପାର୍ଵତୀପତିଃ
ଅନ୍ୟ ସମୟରେ, ସମୟ ଭିକ୍ଷୁକୁ ଧନ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କରିଦିଏ; ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ମଧ୍ୟ ସମୟର ଅଧୀନ।
ଇନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯା ନିର୍ଜରାଃ ସର୍ଵେ କାଲ ଏଵ ପ୍ରଭୁଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ତସ୍ମାତ୍କାଲଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ଵିପରୀତଂ ତଵାଧୁନା
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଅମରମାନେ ସମସ୍ତେ ସମୟର ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନନ୍ତି; ତେଣୁ, ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ସମୟ ଭଲ ନୁହେଁ, ଏହିପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କର।
ସମ୍ମୁଖୋ ଦେଵତାନାଞ୍ଚ ଦୈତ୍ଯାନାଂ ନାଶହେତୁକଃ । ଏକୈଵ ଚ ଗତିର୍ନାସ୍ତି କାଲସ୍ଯ କିଲ ଭୂପତେ
ସମୟ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କର ନାଶର କାରଣ ହୋଇ ଦଢ଼ିଆଁ ହୋଇ ରହିଛି; ରାଜା, ସତ୍ୟ କଥା, ସମୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ନାନାରୂପଧରାପ୍ଯସ୍ତି ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଚେଷ୍ଟିତମ୍ । କଦାଚିତ୍ସମ୍ଭଵୋ ନୄଣାଂ କଦାଚିତ୍ପ୍ରଲଯସ୍ତଥା
ସମୟ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିବା ଦରକାର; କେବେ କେବେ ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ଆଣେ, କେବେ କେବେ ନାଶ ଆଣେ।
ଉତ୍ପତ୍ତିହେତୁଃ କାଲୋଽନ୍ଯଃ କ୍ଷଯହେତୁସ୍ତଥାପରଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତେ ମହାରାଜ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ସଵାସଵାଃ
ଏକ ପ୍ରକାର ସମୟ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ସମୟ ନାଶର କାରଣ; ମହାରାଜ, ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ ଦେଖୁଛ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର।
କରଦାସ୍ତେ କୃତାଃ ପୂର୍ଵଂ କାଲେନ ସମ୍ମୁଖେନ ଚ । ତେନୈଵ ଵିମୁଖେନାଦ୍ଯ ବଲିନୋଽବଲଯାସୁରାଃ
ପୂର୍ବେ, ସମୟ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଦାଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲା; ଏବେ, ସେଇ ସମୟ ପଛ ଫେରିଯିବାରୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ନିହତା ନିତରାଂ କାଲଃ କରୋତି ଚ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ନୈଵାତ୍ର କାରଣଂ କାଲୀ ନୈଵ ଦେଵାଃ ସନାତନାଃ
ସମୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଭଲ ମନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ କାଳୀ କିମ୍ବା ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତାମାନେ କାରଣ ନୁହଁନ୍ତି।
ଯଥା ତେ ରୋଚତେ ରାଜଂସ୍ତଥା କୁରୁ ଵିମୃଶ୍ଯ ଚ । କାଲୋଽଯଂ ନାତ୍ର ହେତୁସ୍ତେ ଦାନଵାନାଂ ତଥା ପୁନଃ
ରାଜା, ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି କର; ଏଠାରେ ସମୟ କାରଣ ନୁହଁ, ଦାନବମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ।
ତ୍ଵଦଗ୍ରତୋ ଗତଃ ଶକ୍ରୋ ଭଗ୍ନଃ ସଂଖ୍ଯେ ନିରାଯୁଧଃ । ତଥା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରୋ ଵରୁଣୋ ଧନଦୋ ଯମଃ
ଇନ୍ଦ୍ର ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରି ଓ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ହୋଇ; ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ବରୁଣ, କୁବେର ଓ ଯମ ମଧ୍ୟ।
ତଥା ତ୍ଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵୀକ୍ଷ୍ଯ କାଲଵଶଂ ଜଗତ୍ । ପାତାଲଂ ଗଚ୍ଛ ତରସା ଜୀଵନ୍ଭଦ୍ରମଵାପ୍ସ୍ଯସି
ତେଣୁ, ରାଜା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦେଖ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ସମୟର ଅଧୀନ; ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ପାତାଳକୁ ଯାଅ, ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିରାପଦ ରହିପାରିବ।
ମୃତେ ତ୍ଵଯି ମହାରାଜ ଶତ୍ରଵସ୍ତେ ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ । ମଙ୍ଗଲାନି ପ୍ରଗାଯନ୍ତୋ ଵିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵତଃ
ମହାରାଜ, ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମଙ୍ଗଳ ଗୀତ ଗାଇ ଘୁରିବେ।
ଅଥୈକତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତି ତେଷାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁମ୍ଭୋ ଦୈତ୍ଯପତିସ୍ତଦା । ଉଵାଚ ସୈନିକାନାଶୁ କୋପାକୁଲିତଲୋଚନଃ
ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ ଦାନବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ତା'ର ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ସେଇ ସମୟରେ ସେନାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ। ଜାଲ୍ମା: କିଂ ବ୍ରୂତ ଦୁର୍ଵାଚ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ । ନିହତ୍ଯ ସଚିଵାନ୍ଭ୍ରାତୄନ୍ନିର୍ଲଜ୍ଜୋ ଵିଚରାମି କିମ୍
ଶୁମ୍ଭ କହିଲେ— ମୁଁ ଏପରି ନିର୍ଲଜ୍ଜ କାମ କରି, କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବି? ମୁଁ ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇମାନେଙ୍କୁ ମାରି, କିପରି ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି ଘୁରିବି?
କାଲଃ କର୍ତା ଶୁଭାନାଂ ଵାଽଶୁଭାନାଂ ବଲଵତ୍ତରଃ । କା ଚିଂତା ମମ ଦୁର୍ଵାରେ ତସ୍ମିନ୍ନୀଶେଽପ୍ଯରୂପକେ
ସମୟ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଏପରି ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ବିଷୟ ଉପରେ ମୋର କଣ ଚିନ୍ତା?
ଯଦ୍ଭଵତି ତଦ୍ଭଵତୁ ଯତ୍କରୋତି କରୋତୁ ତତ୍ । ନ ମେ ଚିଂତାଽସ୍ତି କୁତ୍ରାପି ମରଣାଜ୍ଜୀଵନାତ୍ତଥା
ଯାହା ହେବ, ହେଉ; ଯାହା କରାଯିବ, କରାଯାଉ; ମୋତେ କେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଜୀବନ ନେଇ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ।
ସ କାଲୋଽପ୍ଯନ୍ଯଥା କର୍ତୁଂ ଭାଵିତୋ ନେଶତେ କ୍ଵଚିତ୍ । ନ ଵର୍ଷତି ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ଶ୍ରାଵଣେ ମାସି ସର୍ଵଦା
ସମୟ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟରୂପ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ସବୁବେଳେ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ।
କଦାଚିନ୍ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେ ଵା ପୌଷେ ମାଘେଽଥ ଫାଲ୍ଗୁନେ । ଅକାଲେ ଵର୍ଷତୀଵାଶୁ ତସ୍ମାନ୍ମୁଖ୍ଯୋ ନ ଚାସ୍ତ୍ଯଯମ୍
କେବେ କେବେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ, ପୌଷ, ମାଘ କିମ୍ବା ଫାଲ୍ଗୁନରେ ବର୍ଷା ହୁଏ; କେବେ କେବେ ଅସମୟରେ ବର୍ଷା ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହି କଥା ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ନୁହଁ।
କାଲୋ ନିମିତ୍ତମାତ୍ରଂ ତୁ ଦୈଵଂ ହି ବଲଵତ୍ତରମ୍ । ଦୈଵେନ ନିର୍ମିତଂ ସର୍ଵଂ ନାନ୍ଯଥା ଭଵତୀତ୍ଯଦଃ
ସମୟ କେବଳ ଏକ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ମାତ୍ର; ଭାଗ୍ୟ ତ ଏଠି ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସବୁକିଛି ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଘଟେ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ହୁଏନାହିଁ।
ଦୈଵମେଵ ପରଂ ମନ୍ଯେ ଧିକ୍ପୋରୁଷମନର୍ଥକମ୍ । ଜେତା ଯଃ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ନିଶୁମ୍ଭୋଽପ୍ଯନଯା ହତଃ
ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ମାନେ; ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ଅର୍ଥହୀନ, ତାହାକୁ ଲଜ୍ଜା ହେଉ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ନିଶୁମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ।