ତଥା ଵେଦେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଗୀତଂ ନାମ୍ନା ତ୍ରିଯମ୍ବକମ୍ । କପର୍ଦିନଂ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରଂ ଗୌରୀଦେହାର୍ଧଧାରିଣମ୍
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ବେଦରେ ତିନି ଆଖି ବିଶିଷ୍ଟ, ଜଟାଧାରୀ, ପାଞ୍ଚମୁଖୀ, ଗୌରୀଙ୍କ ଅର୍ଧଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କୁ ଗୀତି କରାଯାଏ।
କୈଲାସଵାସନିରତଂ ସର୍ଵଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତମ୍ । ଭୂତଵୃନ୍ଦଯୁତଂ ଦେଵଂ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞଵିଘାତକମ୍
କୈଳାସରେ ବାସ କରୁଥିବା, ଧ୍ୟାନରତ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ଭୂତଗଣ ସହିତ ଥିବା, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ।
ତଥା ସୂର୍ଯଂ ଵେଦଵିଦଃ ସାଯଂପ୍ରାତର୍ଦିନେ ଦିନେ । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୁ ମହାଭାଗାଃ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତଵୈଃ
ଏଭଳି ବେଦଜ୍ଞମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଓ ପ୍ରଭାତରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ତଥା ଵେଦେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସୂର୍ଯୋପାସନମୁତ୍ତମମ୍ । ପରମାତ୍ମେତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ନାମ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ବେଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାସନାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ। ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଅଗ୍ନିଃ ସର୍ଵତ୍ର ଵେଦେଷୁ ସଂସ୍ତୁତୋ ଵେଦଵିତ୍ତମୈଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚାପି ତ୍ରିଲୋକେଶୋ ଵରୁଣଶ୍ଚ ତଥାପରଃ
ବେଦ ଜଣା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସବୁଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଏହିପରି ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଭଳି ବରୁଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ଯଥା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରଵାହୈଶ୍ଚ ବହୁଭିଃ ପରିଵର୍ତତେ । ତଥୈଵ ସର୍ଵଦେଵେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମହର୍ଷିଭିଃ
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଅନେକ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ବହିଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି।
ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ହି ପ୍ରମାଣାନି ପଠିତାନି ସୁପଣ୍ଡିତୈଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଚାନୁମାନଂ ଚ ଶାବ୍ଦଂ ଚୈଵ ତୃତୀଯକମ୍
ଏକମାତ୍ର ତିନିଟି ଜ୍ଞାନ ଉପାୟକୁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶିଖାଇଛନ୍ତି—ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା, ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଶବ୍ଦ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା।
ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵେତରେ ପ୍ରାହୁରୁପମାନଯୁତାନି ଚ । ଅର୍ଥାପତ୍ତିଯୁତାନ୍ଯନ୍ଯେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାହୁର୍ମହାଧିଯଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଚାରିଟି ଉପାୟ କହନ୍ତି, ଯାହାରେ ଉପମାନ ମିଶିଛି; ଆଉ କିଛି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନେ ପାଞ୍ଚଟି ଉପାୟ କହନ୍ତି, ଯାହାରେ ଅନୁମାନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅର୍ଥାପତ୍ତି ମିଶିଛି।
ସପ୍ତ ପୌରାଣିକାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । ଏତୈଃ ପ୍ରମାଣୈର୍ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଂ ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଚ ତତ୍
ପୁରାଣରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସାତଟି ଉପାୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ବୁଝିବା ବହୁତ କଷ୍ଟକର।
ଵିତର୍କଶ୍ଚାତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚୈଵାଗମେନ ଚ । ନିଶ୍ଚଯାତ୍ମିକଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତର୍କ କରିବା ଉଚିତ୍; ନିଶ୍ଚିତ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ବିଚାର କରିବା ଦରକାର।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଚିନ୍ତ୍ଯଂ ମତିମତା ସଦା । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତେନାପି ସତତଂ ଶିଷ୍ଟମାର୍ଗାନୁସାରିଣା
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନକୁ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଭାବିବା ଉଚିତ୍; ଉଦାହରଣ ଦେଇ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯେଉଁ ପଥ ଚାଲନ୍ତି, ସେଥିରେ ଚଲିବା ଦରକାର।
ଵିଦ୍ଵାଂସୋଽପି ଵଦନ୍ତ୍ଯେଵଂ ପୁରାଣୈଃ ପରିଗୀଯତେ । ଦ୍ରୁହିଣେ ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିଶ୍ଚ ହରୌ ପାଲନଶକ୍ତିତା
ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କହନ୍ତି, ପୁରାଣରେ ଗାଉଛି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି ଅଛି, ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ପାଳନର ଶକ୍ତି ଅଛି।
ହରେ ସଂହାରଶକ୍ତିଶ୍ଚ ସୂର୍ଯେ ଶକ୍ତିଃ ପ୍ରକାଶିକା । ଧରାଧରଣଶକ୍ତିଶ୍ଚ ଶେଷେ କୂର୍ମେ ତଥୈଵ ଚ
ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ସଂହାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆଲୋକ ଦେବାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ଶେଷ ଓ କୂର୍ମ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଧରାକୁ ଧରିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି।
ସାଦ୍ଯା ଶକ୍ତିଃ ପରିଣତା ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ଦାହଶକ୍ତିସ୍ତଥା ଵହ୍ନୌ ସମୀରେ ପ୍ରେରଣାତ୍ମିକା
ସେଇ ମୂଳ ଶକ୍ତି ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଛି; ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ବାୟୁରେ ଚଳନର ଶକ୍ତି ଅଛି।
ଶିଵୋଽପି ଶଵତାଂ ଯାତି କୁଣ୍ଡଲିନ୍ଯା ଵିଵର୍ଜିତଃ । ଶକ୍ତିହୀନସ୍ତୁ ଯଃ କଶ୍ଚିଦସମର୍ଥଃ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ
ଶିବ ମଧ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଶକ୍ତି ନଥିଲେ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଅସମର୍ଥ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ସର୍ଵତ୍ର ଭୂତେଷୁ ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚରେଷୁ ଚ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେଽସ୍ମିନ୍ମହାତପାଃ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ—ସ୍ଥାବର ଓ ଚର—ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ, ହେ ମହାତପସ୍ବୀମାନେ,
ଶକ୍ତିହୀନଂ ତୁ ନିନ୍ଦ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵସ୍ତୁମାତ୍ରଂ ଚରାଚରମ୍ । ଅଶକ୍ତଃ ଶତ୍ରୁଵିଜଯେ ଗମନେ ଭୋଜନେ ତଥା
ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ନିନ୍ଦା କରାଯିବା ଉଚିତ୍; ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ଶକ୍ତି ନଥିଲେ ଶତ୍ରୁ ଜୟ, ଚଳନ କିମ୍ବା ଖାଇବାରେ ଅସମର୍ଥ।
ଏଵଂ ସର୍ଵଗତା ଶକ୍ତିଃ ସା ବ୍ରହ୍ମେତି ଵିଵିଚ୍ଯତେ । ସୋପାସ୍ଯା ଵିଵିଧୈଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଚାର୍ଯା ସୁଧିଯା ସଦା
ଏହିପରି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ; ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଓ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର।
ଵିଷ୍ଣୌ ଚ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଶକ୍ତିସ୍ତଯା ହୀନୋଽପ୍ଯକର୍ମକୃତ୍ । ଦ୍ରୁହିଣେ ରାଜସୀ ଶକ୍ତିର୍ଯଯା ହୀନୋ ହ୍ଯସୃଷ୍ଟିକୃତ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି ଅଛି; ଏହା ନଥିଲେ ସେ କୌଣସି କାମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ରାଜସିକ ଶକ୍ତି ଅଛି; ଏହା ନଥିଲେ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଶିଵେ ଚ ତାମସୀ ଶକ୍ତିସ୍ତଯା ସଂହାରକାରକଃ । ଇତ୍ଯୂହ୍ଯଂ ମନସା ସର୍ଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଶିବଙ୍କୁ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ଅଛି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଏପରି ସମସ୍ତ କଥା ମନରେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ପୁନିପୁନି ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଶକ୍ତିଃ କରୋତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ସା ଵୈ ପାଲଯତେଽଖିଲମ୍ । ଇଚ୍ଛଯା ସଂହରତ୍ଯେଷା ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍
ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେଇ ସମସ୍ତକୁ ପାଳନ କରେ; ଏହାର ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ ସଂହାର ହୁଏ।
ନ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନ ହରଃ ଶକ୍ରୋ ନ ବ୍ରହ୍ମା ନ ଚ ପାଵକଃ । ନ ସୂର୍ଯୋ ଵରୁଣଃ ଶକ୍ତଃ ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ କାର୍ଯେ କଥଞ୍ଚନ
ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ—ଏମାନେ କେହି ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ କାମ କରିବାରେ କେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହଁନ୍ତି।
ତଯା ଯୁକ୍ତା ହି କୁର୍ଵନ୍ତି ସ୍ଵାନି କାର୍ଯାଣି ତେ ସୁରାଃ । ସୈଵ କାରଣକାର୍ଯେଷୁ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣାଵଗମ୍ଯତେ
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ କାମ କରନ୍ତି; କାରଣ ଓ ଫଳରେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ଦେଖାଯାଏ।
ସଗୁଣା ନିର୍ଗୁଣା ସା ତୁ ଦ୍ଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ । ସଗୁଣା ରାଗିଭିଃ ସେଵ୍ଯା ନିର୍ଗୁଣା ତୁ ଵିରାଗିଭିଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ସେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁଇଭଳି ଅଛନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଗୁଣସହିତ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଅନାସକ୍ତ, ସେମାନେ ନିର୍ଗୁଣ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ସ୍ଵାମିନୀ ସା ନିରାକୁଲା । ଦଦାତି ଵାଚ୍ଛିତାନ୍କାମାନ୍ପୂଜିତା ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ସେ ଦେବୀ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ସ୍ୱାମିନୀ ଓ ନିର୍ବିକାର; ନିୟମରେ ପୂଜିଲେ, ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।
ନ ଜାନନ୍ତି ଜନା ମୂଢାସ୍ତାଂ ସଦା ମାଯଯାଵୃତାଃ । ଜାନନ୍ତୋଽପି ନରାଃ କେଚିନ୍ମୋହଯନ୍ତି ପରାନପି
ମୋହରେ ଆବୃତ ଲୋକମାନେ ସେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ; କିଛି ଜଣେ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଭ୍ରମିତ କରନ୍ତି।
ପଣ୍ଡିତାଃ ସ୍ଵୋଦରାର୍ଥଂ ଵୈ ପାଖଣ୍ଡାନି ପୂଥକ୍ପୃଥକ୍ । ପ୍ରଵର୍ତଯନ୍ତି କଲିନା ପ୍ରେରିତା ମନ୍ଦଚେତସଃ
କଳିର ପ୍ରଭାବରେ ମନ୍ଦମତି ପଣ୍ଡିତମାନେ ନିଜ ପେଟ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମିଥ୍ୟା ମତ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି।
କଲାଵସ୍ମିନ୍ମହାଭାଗା ନାନାଭେଦସମୁତ୍ଥିତାଃ । ନାନ୍ଯେ ଯୁଗେ ତଥା ଧର୍ମା ଵେଦବାହ୍ଯାଃ କଥଞ୍ଚନ
ଏହି କଳିଯୁଗରେ, ହେ ମହାଭାଗ, ବହୁତ ପ୍ରକାର ମତ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୁଗରେ ଏପରି ବେଦବାହ୍ୟ ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଇନଥିଲା।
ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚରତ୍ଯସାଵୁଗ୍ର ତପୋ ଵର୍ଷାଣ୍ଯନେକଶଃ । ବ୍ରହ୍ମା ହରସ୍ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ଧ୍ଯାଯନ୍ତଃ କମପି ଧୁଵମ୍
ସେ ଉଗ୍ର ବିଷ୍ଣୁ ଅନେକ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ହରି ଓ ହର—ଏଇ ତିନି ଦେବତା ସଦା କିଛି ଚିରନ୍ତନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
କାମଯାନାଃ ସଦା କାମଂ ତେ ତ୍ରଯଃ ସର୍ଵଦୈଵ ହି । ଯଜନ୍ତି ଯଜ୍ଞାନ୍ଵିଵିଧାନ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
ଏହି ତିନିଜଣ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର—ସଦା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।