କ୍ଵ ଗତଂ ତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଜୀଵତଶ୍ଚେଷ୍ଟିତଂ କୁତଃ । ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମହାଭାଗ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାଶୁଭମ୍
ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି ଗଲା, ଜୀବନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ବନ୍ଦ ହେଲା? ଏହି ସନ୍ଦେହ, ହେ ମହାଭାଗ, ମୋତେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କହ।
କା ସା ଶକ୍ତିଃ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତା ଯଯା ଵିଷ୍ଣୁଜିତଃ ପ୍ରଭୁଃ । କୁତୋ ଜାତା କଥଂ ଶକ୍ତା କା ଶକ୍ତିର୍ଵଦ ସୁଵ୍ରତ
ସେଇ ଶକ୍ତି କଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭୁ ପରାଜିତ ହେଲେ? ସେଇ ଶକ୍ତି କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିପରି ସମର୍ଥ, ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କଣ? ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୋତେ କହ।
ଯସ୍ତୁ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାସୁଦେଵୋ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଃ । ପରମାତ୍ମା ପରାନନ୍ଦଃ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦଵିଗ୍ରହଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ବାସୁଦେବ, ଜଗତ୍ଗୁରୁ, ପରମାତ୍ମା, ପରାନନ୍ଦ, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପୀ—
ସର୍ଵକୃତ୍ସର୍ଵଭୃତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା ଵିରଜଃ ସର୍ଵଗଃ ଶୁଚିଃ । ସ କଥଂ ନିଦ୍ରଯା ନୀତଃ ପରତନ୍ତ୍ରଃ ପରାତ୍ପରଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନିର୍ମଳ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ପବିତ୍ର—ସେଇ ପରମ ପରେଶ୍ୱର କିପରି ନିଦ୍ରାରେ ପଡିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର ହେଲେ?
ଏତଦାଶ୍ଚର୍ଯଭୂତୋ ହି ସନ୍ଦେହୋ ନଃ ପରନ୍ତପ । ଛିନ୍ଧି ଜ୍ଞାନାସିନା ସୂତ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯ ମହାମତେ
ଏହା ନିଜେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ସନ୍ଦେହ, ହେ ପରନ୍ତପ। ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୂତ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଜ୍ଞାନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କର।
ସୂତ ଉଵାଚ କଃ ସନ୍ଦେହଂ ଭିନତ୍ତ୍ଯେନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ । ମୁହ୍ଯନ୍ତି ମୁନଯଃ କାମଂ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରାଃ ସନାତନାଃ
ସୂତ କହିଲେ—ତିନି ଲୋକରେ, ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବ? ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଭ୍ରମିତ।
ନାରଦଃ କପିଲଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଶ୍ନେଽସ୍ମିନ୍ମୁନିସତ୍ତମାଃ । କିଂ ବ୍ରଵୀମି ମହାଭାଗା ଦୁର୍ଘଟେଽସ୍ମିନ୍ଵିମର୍ଶନେ
ନାରଦ ଓ କପିଳ, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି। ହେ ମହାଭାଗ, ଏତେ କଠିନ ଆଲୋଚନାରେ ମୁଁ କଣ କହିପାରିବି?
ଦେଵେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁଃ କଥିତଃ ସର୍ଵଗଃ ସର୍ଵପାଲକଃ । ଯତୋ ଵିରାଡିଦଂ ସର୍ଵମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସଚରାଚରମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଳକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ତେ ସର୍ଵେ ସମୁପାସନ୍ତେ ନତ୍ଵା ଦେଵଂ ପରାତ୍ପରମ୍ । ନାରାଯଣଂ ହୃଷୀକେଶଂ ଵାସୁଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରମ ପରେଶ୍ୱର, ନାରାୟଣ, ହୃଷୀକେଶ, ବାସୁଦେବ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ତଥା କେଚିନ୍ମହାଦେଵଂ ଶଙ୍କରଂ ଶଶିଶେଖରମ୍ । ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରଂ ଚ ଶୂଲପାଣିଂ ଵୃଷଧ୍ଵଜମ୍
ଏଭଳି କିଛି ଲୋକ ମହାଦେବ, ଶଙ୍କର, ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ପାଞ୍ଚମୁଖୀ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ବୃଷଭ ଧ୍ୱଜ ଧାରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ତଥା ଵେଦେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଗୀତଂ ନାମ୍ନା ତ୍ରିଯମ୍ବକମ୍ । କପର୍ଦିନଂ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରଂ ଗୌରୀଦେହାର୍ଧଧାରିଣମ୍
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ବେଦରେ ତିନି ଆଖି ବିଶିଷ୍ଟ, ଜଟାଧାରୀ, ପାଞ୍ଚମୁଖୀ, ଗୌରୀଙ୍କ ଅର୍ଧଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କୁ ଗୀତି କରାଯାଏ।
କୈଲାସଵାସନିରତଂ ସର୍ଵଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତମ୍ । ଭୂତଵୃନ୍ଦଯୁତଂ ଦେଵଂ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞଵିଘାତକମ୍
କୈଳାସରେ ବାସ କରୁଥିବା, ଧ୍ୟାନରତ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ଭୂତଗଣ ସହିତ ଥିବା, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ।
ତଥା ସୂର୍ଯଂ ଵେଦଵିଦଃ ସାଯଂପ୍ରାତର୍ଦିନେ ଦିନେ । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୁ ମହାଭାଗାଃ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତଵୈଃ
ଏଭଳି ବେଦଜ୍ଞମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଓ ପ୍ରଭାତରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ତଥା ଵେଦେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସୂର୍ଯୋପାସନମୁତ୍ତମମ୍ । ପରମାତ୍ମେତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ନାମ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ବେଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାସନାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ। ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଅଗ୍ନିଃ ସର୍ଵତ୍ର ଵେଦେଷୁ ସଂସ୍ତୁତୋ ଵେଦଵିତ୍ତମୈଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚାପି ତ୍ରିଲୋକେଶୋ ଵରୁଣଶ୍ଚ ତଥାପରଃ
ବେଦ ଜଣା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସବୁଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଏହିପରି ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଭଳି ବରୁଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ଯଥା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରଵାହୈଶ୍ଚ ବହୁଭିଃ ପରିଵର୍ତତେ । ତଥୈଵ ସର୍ଵଦେଵେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମହର୍ଷିଭିଃ
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଅନେକ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ବହିଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି।
ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ହି ପ୍ରମାଣାନି ପଠିତାନି ସୁପଣ୍ଡିତୈଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଚାନୁମାନଂ ଚ ଶାବ୍ଦଂ ଚୈଵ ତୃତୀଯକମ୍
ଏକମାତ୍ର ତିନିଟି ଜ୍ଞାନ ଉପାୟକୁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶିଖାଇଛନ୍ତି—ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା, ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଶବ୍ଦ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା।
ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵେତରେ ପ୍ରାହୁରୁପମାନଯୁତାନି ଚ । ଅର୍ଥାପତ୍ତିଯୁତାନ୍ଯନ୍ଯେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାହୁର୍ମହାଧିଯଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଚାରିଟି ଉପାୟ କହନ୍ତି, ଯାହାରେ ଉପମାନ ମିଶିଛି; ଆଉ କିଛି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନେ ପାଞ୍ଚଟି ଉପାୟ କହନ୍ତି, ଯାହାରେ ଅନୁମାନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅର୍ଥାପତ୍ତି ମିଶିଛି।
ସପ୍ତ ପୌରାଣିକାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । ଏତୈଃ ପ୍ରମାଣୈର୍ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଂ ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଚ ତତ୍
ପୁରାଣରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସାତଟି ଉପାୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ବୁଝିବା ବହୁତ କଷ୍ଟକର।
ଵିତର୍କଶ୍ଚାତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚୈଵାଗମେନ ଚ । ନିଶ୍ଚଯାତ୍ମିକଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତର୍କ କରିବା ଉଚିତ୍; ନିଶ୍ଚିତ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ବିଚାର କରିବା ଦରକାର।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଚିନ୍ତ୍ଯଂ ମତିମତା ସଦା । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତେନାପି ସତତଂ ଶିଷ୍ଟମାର୍ଗାନୁସାରିଣା
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନକୁ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଭାବିବା ଉଚିତ୍; ଉଦାହରଣ ଦେଇ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯେଉଁ ପଥ ଚାଲନ୍ତି, ସେଥିରେ ଚଲିବା ଦରକାର।
ଵିଦ୍ଵାଂସୋଽପି ଵଦନ୍ତ୍ଯେଵଂ ପୁରାଣୈଃ ପରିଗୀଯତେ । ଦ୍ରୁହିଣେ ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିଶ୍ଚ ହରୌ ପାଲନଶକ୍ତିତା
ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କହନ୍ତି, ପୁରାଣରେ ଗାଉଛି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି ଅଛି, ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ପାଳନର ଶକ୍ତି ଅଛି।
ହରେ ସଂହାରଶକ୍ତିଶ୍ଚ ସୂର୍ଯେ ଶକ୍ତିଃ ପ୍ରକାଶିକା । ଧରାଧରଣଶକ୍ତିଶ୍ଚ ଶେଷେ କୂର୍ମେ ତଥୈଵ ଚ
ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ସଂହାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆଲୋକ ଦେବାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ଶେଷ ଓ କୂର୍ମ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଧରାକୁ ଧରିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି।
ସାଦ୍ଯା ଶକ୍ତିଃ ପରିଣତା ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ଦାହଶକ୍ତିସ୍ତଥା ଵହ୍ନୌ ସମୀରେ ପ୍ରେରଣାତ୍ମିକା
ସେଇ ମୂଳ ଶକ୍ତି ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଛି; ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ବାୟୁରେ ଚଳନର ଶକ୍ତି ଅଛି।
ଶିଵୋଽପି ଶଵତାଂ ଯାତି କୁଣ୍ଡଲିନ୍ଯା ଵିଵର୍ଜିତଃ । ଶକ୍ତିହୀନସ୍ତୁ ଯଃ କଶ୍ଚିଦସମର୍ଥଃ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ
ଶିବ ମଧ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଶକ୍ତି ନଥିଲେ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଅସମର୍ଥ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ସର୍ଵତ୍ର ଭୂତେଷୁ ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚରେଷୁ ଚ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେଽସ୍ମିନ୍ମହାତପାଃ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ—ସ୍ଥାବର ଓ ଚର—ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ, ହେ ମହାତପସ୍ବୀମାନେ,
ଶକ୍ତିହୀନଂ ତୁ ନିନ୍ଦ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵସ୍ତୁମାତ୍ରଂ ଚରାଚରମ୍ । ଅଶକ୍ତଃ ଶତ୍ରୁଵିଜଯେ ଗମନେ ଭୋଜନେ ତଥା
ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ନିନ୍ଦା କରାଯିବା ଉଚିତ୍; ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ଶକ୍ତି ନଥିଲେ ଶତ୍ରୁ ଜୟ, ଚଳନ କିମ୍ବା ଖାଇବାରେ ଅସମର୍ଥ।
ଏଵଂ ସର୍ଵଗତା ଶକ୍ତିଃ ସା ବ୍ରହ୍ମେତି ଵିଵିଚ୍ଯତେ । ସୋପାସ୍ଯା ଵିଵିଧୈଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଚାର୍ଯା ସୁଧିଯା ସଦା
ଏହିପରି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ; ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଓ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର।
ଵିଷ୍ଣୌ ଚ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଶକ୍ତିସ୍ତଯା ହୀନୋଽପ୍ଯକର୍ମକୃତ୍ । ଦ୍ରୁହିଣେ ରାଜସୀ ଶକ୍ତିର୍ଯଯା ହୀନୋ ହ୍ଯସୃଷ୍ଟିକୃତ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି ଅଛି; ଏହା ନଥିଲେ ସେ କୌଣସି କାମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ରାଜସିକ ଶକ୍ତି ଅଛି; ଏହା ନଥିଲେ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଶିଵେ ଚ ତାମସୀ ଶକ୍ତିସ୍ତଯା ସଂହାରକାରକଃ । ଇତ୍ଯୂହ୍ଯଂ ମନସା ସର୍ଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଶିବଙ୍କୁ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ଅଛି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଏପରି ସମସ୍ତ କଥା ମନରେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ପୁନିପୁନି ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ୍।