ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତଵୃନ୍ଦୈଶ୍ଚ ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ । ନିର୍ଜଗାମ ରଥାରୂଢୋ ଦେଵୀଂ ଶୈଲୋପରିସ୍ଥିତାମ୍
ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଓ ପଦାତି ଦଳରେ ଘିରି ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଶୈଳ ଉପରେ ଥିବା ଦେବୀଙ୍କ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ତମାଗତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଦେଵୀ ଶଙ୍ଖମଵାଦଯତ୍ । ଭଯଦଂ ସର୍ଵଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦେଵାନାଂ ମୋଦଵର୍ଧନମ୍
ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବୀ ନିଜ ଶଂଖ ଦେଇଲେ; ଏହି ଶଂଖ ଦେତ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଏ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶଙ୍ଖସ୍ଵନଂ ଚୋଗ୍ରଂ ରକ୍ତବୀଜୋଽତିଵେଗଵାନ୍ । ଗତ୍ଵା ସମୀପେ ଚାମୁଣ୍ଡାଂ ବଭାଷେ ଵଚନଂ ମୃଦୁ
ଉତ୍କଟ ଶଂଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତୀବ୍ର ଗତିର ରକ୍ତବୀଜ ଚାମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ ।
ରକ୍ତବୀଜ ଉଵାଚ ବାଲେ କିଂ ମାଂ ଭୀଷଯସି ମତ୍ଵା ତ୍ଵଂ କାତରଂ କିଲ । ଶଙ୍ଖନାଦେନ ତନ୍ଵଙ୍ଗି ଵେତ୍ସି କିଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନମ୍
ରକ୍ତବୀଜ କହିଲେ — ଜୁବତୀ, ମୁଁ କାପୁରା ଭାବି ଆପଣ ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛନ୍ତି କି? ଆପଣଙ୍କ ଶଂଖ ଶବ୍ଦରେ, ତନୁମୂର୍ତ୍ତି, ଧୂମ୍ରଲୋଚନଙ୍କୁ ଜାଣିଛନ୍ତି କି?
ରକ୍ତବୀଜୋଽସ୍ମି ନାମ୍ନାହଂ ତ୍ଵତ୍ସକାଶମିହାଗତଃ । ଯୁଦ୍ଧେଚ୍ଛା ଚେତ୍ପିକାଲାପେ ସଜ୍ଜା ଭଵ ଭଯଂ ନ ମେ
ମୁଁ ରକ୍ତବୀଜ ନାମରେ, ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ଚାହାଁନ୍ତି, ସଜା ହୁଅ, ମୋତେ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ ।
ପଶ୍ଯାଦ୍ଯ ମେ ବଲଂ କାନ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟା ଯେ କାତରାସ୍ତ୍ଵଯା । ନାହଂ ପଙ୍କ୍ତିଗତସ୍ତେଷାଂ କୁରୁ ଯୁଦ୍ଧଂ ଯଥେଚ୍ଛସି
ଆଜି ମୋର ଶକ୍ତି ଦେଖନ୍ତୁ, ସୁନ୍ଦରୀ! ଆପଣ ଯେଉଁମାନେ କାପୁରା ଭାବିଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ; ଆପଣ ଚାହିଁଥିବା ପରି ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ ।
ଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସେଵିତାଃ ପୂର୍ଵଂ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଂ ଶ୍ରୁତଂ ତ୍ଵଯା । ପତିତଂ ଚାର୍ଥଵିଜ୍ଞାନଂ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଗୋଷ୍ଠୀ କୃତାଥ ଵା
ଯଦି ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରିଛନ୍ତି, ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଛନ୍ତି, ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ହାସଲ କରିଛନ୍ତି, ବିଦ୍ୱତ୍ ସଭାରେ ଯୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି,
ସାହିତ୍ଯତନ୍ତ୍ରଵିଜ୍ଞାନଂ ଚେଦସ୍ତି ତଵ ସୁନ୍ଦରି । ଶୃଣୁ ମେ ଵଚନଂ ପଥ୍ଯଂ ତଥ୍ଯଂ ପ୍ରମିତିବୃଂହିତମ୍
ସାହିତ୍ୟ ଓ ତାହାର ରହସ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି, ସୁନ୍ଦରୀ, ତେବେ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ — ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ, ସତ୍ୟ ଓ ମାପିତ ।
ରସାନାଞ୍ଚ ନଵାନାଂ ଵୈ ଦ୍ଵାଵେଵ ମୁଖ୍ଯତାଂ ଗତୌ । ଶୃଙ୍ଗାରକଃ ଶାନ୍ତିରସୋ ଵିଦ୍ଵଜ୍ଜନସଭାସୁ ଚ
ନବ ରସରୁ ଦୁଇଟି ରସ ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ — ଶୃଙ୍ଗାର ଓ ଶାନ୍ତି; ବିଦ୍ୱତ୍ ସଭାରେ ଏହି ଦୁଇଟି ରସ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ।
ତଯୋଃ ଶୃଙ୍ଗାର ଏଵାଦୌ ନୃପଭାଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହାସ୍ତେ ଵୈ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଚତୁରାନନଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ରଜାଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଥମେ ଶୃଙ୍ଗାର ରସ ବସିଥାଏ; ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ସାବିତ୍ରୀ ସହିତ ରହନ୍ତି ।
ଶଚ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଃ ଶୈଲସୁତଯା ଶଙ୍କରଃ ସହ ଶେରତେ । ଵଲ୍ଲ୍ଯା ଵୃକ୍ଷୋ ମୃଗୋ ମୃଗ୍ଯା କପୋତ୍ଯା ଚ କପୋତକଃ
ଇନ୍ଦ୍ର ଶଚୀ ସହିତ, ଶିବ ଶୈଳପୁତ୍ରୀ ସହିତ ଶୋଇଛନ୍ତି; ଲତା ଗଛ ସହିତ, ହରିଣ ହରିଣୀ ସହିତ, ଓ ପାଉଁଠି ପାଉଁଠିଣୀ ସହିତ ରହେ।
ଏଵଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣଭୃତଃ ସଂଯୋଗରସିକା ଭୃଶମ୍ । ଅପ୍ରାପ୍ତଭୋଗଵିଭଵା ଯେ ଚାନ୍ଯେ କାତରା ନରାଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମିଳନର ଆନନ୍ଦକୁ ବହୁତ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଭୋଗ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରୁ ବଞ୍ଚିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ, ସେମାନେ—
ଭଵନ୍ତି ଯତଯସ୍ତେ ଵୈ ମୂଢା ଦୈଵେନ ଵଞ୍ଚିତାଃ । ଅସଂସାରରସଜ୍ଞାସ୍ତେ ଵଞ୍ଚିତା ଵଞ୍ଚନାପରୈଃ
ସେମାନେ ଯତି ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ମୂଢ଼ ଓ ଭାଗ୍ୟରେ ଠକାଯାଇଥିବା; ସଂସାରର ଆସ୍ୱାଦ ଅଜଣା, ଠକିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ସେମାନେଠାରୁ ଠକାଯାନ୍ତି।
ମଧୁରାଲାପନିପୁଣୈ ରତାଃ ଶାନ୍ତିରସେ ହି ତେ । କ୍ଵ ଜ୍ଞାନଂ କ୍ଵ ଚ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଵର୍ତମାନେ ମନୋଭଵେ
ମଧୁର ଓ ଚତୁର କଥାରେ ଯେଉଁମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାନ୍ତିର ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ; କିନ୍ତୁ ମନ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି, ବିରାଗ କେଉଁଠି?
ଲୋଭେ କ୍ରୋଧେ ଚ ଦୁର୍ଧର୍ଷେ ମୋହେ ମତିଵିନାଶକେ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି କଲ୍ଯାଣି କୁରୁ କାନ୍ତଂ ମନୋହରମ୍
ଲୋଭ ଓ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ, ମୂଢ଼ତା ଯାହା ବୁଝିବାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ—ତେଣୁ, ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଖୁସି କର।
ଶୁମ୍ଭଂ ସୁରାଣାଂ ଜେତାରଂ ନିଶୁମ୍ଭଂ ଵା ମହାବଲମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରକ୍ତବୀଜୋଽସୌ ଵିରରାମ ପୁରଃସ୍ଥିତଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜହାସ ଚାମୁଣ୍ଡା କାଲିକା ଚାମ୍ବିକା ତଥା
ଶୁମ୍ଭ, ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା, କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିଶୁମ୍ଭ—ଏମାନେ ଯାହାକୁ ଚୟନ କର। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି କହି, ରକ୍ତବୀଜ ସେଠାରେ ଚୁପ୍ଚାପ ହେଲା; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଚାମୁଣ୍ଡା, କାଳି ଓ ଅମ୍ବିକା ହସିଲେ।
ରକ୍ତବୀଜଦ୍ଵାରା ଦେଵୀସମୀପେ ଶୁମ୍ଭନିଶୁମ୍ଭସଂଵାଦଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କୃତ୍ଵା ହାସ୍ଯଂ ତତୋ ଦେଵୀ ତମୁଵାଚ ଵିଶାଂପତେ । ମେଘଗମ୍ଭୀରଯା ଵାଚା ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତମିଦଂ ଵଚଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାପରେ ହସି, ଦେବୀ ରଜାଙ୍କୁ ମେଘର ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—
ପୂର୍ଵମେଵ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମନ୍ଦାତ୍ମନ୍ କିଂ ଵିକତ୍ଥସେ । ଦୂତସ୍ଯାଗ୍ରେ ଯଥାଯୋଗ୍ଯଂ ଵଚନଂ ହିତସଂଯୁତମ୍
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲି, ହେ ମୂଢ଼, ଏତେ ଗର୍ବ କାହିଁକି? ତୁମର ଦୂତ ଆଗରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଭଲ କଥା କହିଥିଲି।
ସଦୃଶୋ ମମ ରୂପେଣ ବଲେନ ଵିଭଵେନ ଚ । ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଂ ଯଦି କୋଽପି ସ୍ଯାତ୍ତଂ ପତିଂ ପ୍ରଵୃଣୋମ୍ଯହମ୍
ତିନି ଲୋକରେ ଯଦି କେହି ମୋ ରୂପ, ଶକ୍ତି ଓ ଧନରେ ସମାନ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ଚୟନ କରିବି।
ବ୍ରୂହି ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଞ୍ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମେ ପୁରା କୃତା । ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଜିତ୍ଵା ମାଂ ଵିଵାହଂ ଵିଧିଵତ୍କୁରୁ
ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ କହ: ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି। ତେଣୁ, ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର, ମୋତେ ଜିତିଲେ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବିବାହ କର।
ତ୍ଵଂ ଵୈ ତଦାଜ୍ଞଯା ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ସଂଗ୍ରାମଂ କୁରୁ ପାତାଲଂ ଗଚ୍ଛ ଵା ପତିନା ସହ
ତୁମେ ତାଙ୍କର ଆଦେଶରେ ଏଠାକୁ ତାଙ୍କର କାମ ସଫଳ କରିବାକୁ ଆସିଛ; ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧ କର, କିମ୍ବା ତୁମ ପତି ସହିତ ପାତାଳକୁ ଯାଅ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦେଵ୍ଯାଃ ସ ଦୈତ୍ଯୋଽମର୍ଷପୂରିତଃ । ମୁମୋଚ ତରସା ବାଣାନ୍ସିଂହସ୍ଯୋପରି ଦାରୁଣାନ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦାନବ ରୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସିଂହ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା।
ଅମ୍ବିକା ତାଚ୍ଛରାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଗଗନେ ପନ୍ନଗୋପମାନ୍ । ଚିଚ୍ଛେଦ ସାଯକୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ଲଘୁହସ୍ତତଯା କ୍ଷଣାତ୍
ଅମ୍ବିକା ଆକାଶରେ ସେଇ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ସାପ ପରି ଦେଖି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କାଟିଦେଲେ, ତାଙ୍କର ହାତ ହଳୁକ ଚଳିଲା।
ଅନ୍ଯୈର୍ଜଘାନ ଵିଶିଖୈ ରକ୍ତବୀଜଂ ମହାସୁରମ୍ । ଅମ୍ବିକାଚାପନିର୍ମୁକ୍ତୈଃ କର୍ଣାକୃଷ୍ଟୈଃ ଶିଲାଶିତୈଃ
ଅନ୍ୟ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅମ୍ବିକା ତାଙ୍କର ଧନୁରୁ କାନକୁ ଟାଣି ଛାଡ଼ିଥିବା ଧାରାଳ ପାଥର ବାଣରେ ରକ୍ତବୀଜ ମହାସୁରଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ଦେଵୀବାଣହତଃ ପାପୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାମାପ ରଥୋପରି । ପତିତେ ରକ୍ତବୀଜେ ତୁ ହାହାକାରୋ ମହାନଭୂତ୍
ଦେବୀଙ୍କ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ, ସେ ପାପୀ ରଥ ଉପରେ ଅଚେତନ ହେଲା; ରକ୍ତବୀଜ ପଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ ବଡ଼ ହାହାକାର ହେଲା।
ସୈନିକାଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ସର୍ଵେ ହତାଃ ସ୍ମ ଇତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ । ତତୋ ବୁମ୍ବାରଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁମ୍ଭଃ ପରମଦାରୁଣମ୍
ସମସ୍ତ ସେନା ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ଆମେ ମରିଗଲୁ!' ବୋଲି କହିଲେ; ତାପରେ, ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ—
ଉଦ୍ଯୋଗଂ ସର୍ଵସୈନ୍ଯାନାଂ ଦୈତ୍ଯାନାମାଦିଦେଶ ହ । ଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ ନିର୍ଯାନ୍ତୁ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ କାମ୍ବୋଜାଃ ସ୍ଵବଲୈର୍ଵୃତାଃ
ସମସ୍ତ ଦାନବ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତୟାରି ହେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ଶୁମ୍ଭ କହିଲେ: 'ସମସ୍ତ ଦାନବ ଏବଂ କାମ୍ବୋଜମାନେ ନିଜ ନିଜ ସେନା ସହିତ ବାହାରିଆସନ୍ତୁ।'
ଅନ୍ଯେଽପ୍ଯତିବଲାଃ ଶୂରାଃ କାଲକେଯା ଵିଶେଷତଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାଜ୍ଞପ୍ତଂ ବଲଂ ସର୍ଵଂ ଶୁମ୍ଭେନ ଚ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍
'ଅନ୍ୟ ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବୀରମାନେ, ବିଶେଷକରି କାଳକେୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।' ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବରେ, ଶୁମ୍ଭ ସମସ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ନିର୍ଜଗାମ ମଦାଽଽଵିଷ୍ଟଂ ଦେଵୀସମରମଣ୍ଡଲେ । ତମାଗତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଚଣ୍ଡିକା ଦାନଵଂ ବଲମ୍
ଦେବୀମାନଙ୍କର ସଭା ମଧ୍ୟରେ, ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ଏହି ଦାନବଟିଏ ବାହାରିଲା। ସେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଚଣ୍ଡୀକା ଦାନବର ପ୍ରବଳତାକୁ ନଜର ଦେଲେ।
ଘଣ୍ଟାନାଦଂ ଚକାରାଶୁ ଭୀଷଣଂ ଭଯଦଂ ମୁହୁଃ । ଜ୍ଯାସ୍ଵନଂ ଶଙ୍ଖନାଦଞ୍ଚ ଚକାର ଜଗଦମ୍ବିକା
ସେ ତୁରନ୍ତ ଘଣ୍ଟାର ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟଦାୟି ଶବ୍ଦ ବାରମ୍ବାର କରିଲେ। ଜଗତ୍ଜନନୀ ଧନୁର ତାନ ଓ ଶଂଖର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟ ଉପଜାଇଲେ।