ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରୋଽଯଂ ଯମୋଽଗ୍ନିର୍ଵରୁଣସ୍ତଥା । ସୂର୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥା ଶକ୍ରଃ ସର୍ଵେ ଦୈଵଵଶାଃ କିଲ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଯମ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ର—ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଦୈବର ଶକ୍ତି ତଳେ ଅଛନ୍ତି।
କା ଚିନ୍ତା ତର୍ହି ମେ ମନ୍ଦା ଯଦ୍ଭାଵି ତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ଉଦ୍ଯମସ୍ତାଦୃଶୋ ଭୂଯାଦ୍ଯାଦୃଶୀ ଭଵିତଵ୍ଯତା
ତେଣୁ, ମୂଢ଼ମାନେ, ମୋତେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା? ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ସେହି ହେବ। ମୋର ଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ସେହି ଭାବିତବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ହେଉ।
ସର୍ଵଥୈଵ ଵିଚାର୍ଯୈଵ ନ ଶୋଚନ୍ତି ବୁଧାଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ସ୍ଵଧର୍ମଂ ନ ତ୍ଯଜନ୍ତୀହ ଜ୍ଞାନିନୋ ମରଣାଦ୍ଭଯାତ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି କେବେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟରେ ନିଜ ଧର୍ମ କେବେ ଛାଡନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ତଥୈଵାଯୁର୍ଜୀଵିତଂ ମରଣଂ ନୃଣାମ୍ । କାଲେ ଭଵତି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସର୍ଵଥା ଦୈଵନିର୍ମିତମ୍
ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଆୟୁ, ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ସମସ୍ତ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ହୁଏ, ଏହି ସବୁ ଦୈବର ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମା ପତତି କାଲେ ସ୍ଵେ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ପାର୍ଵତୀପତିଃ । ନାଶଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯାଯୁଷୋଽନ୍ତେ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସଵାସଵାଃ
ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ସମୟରେ ପତନ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପତି ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଆୟୁ ଶେଷ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଇଯାନ୍ତି।
ତଥାହମପି କାଲସ୍ଯ ଵଶଗଃ ସର୍ଵଥାଧୁନା । ନାଶଂ ଜଯଂ ଵା ଗନ୍ତାସ୍ମି ସ୍ଵଧର୍ମପରିପାଲନାତ୍
ଏପରି, ଏବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କାଳର ଅଧୀନ। ନଷ୍ଟ ହେଉ କି ଜୟ ହେଉ, ମୁଁ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ପାଳନ କରିବି।
ଆହୂତୋଽପ୍ଯନଯା କାମଂ ଯୁଦ୍ଧାଯାବଲଯା କିଲ । କଥଂ ପଲାଯନପରୋ ଜୀଵେଯଂ ଶରଦାଂ ଶତମ୍
ମୋତେ ଦେବୀ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଡାକିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଶତ ବର୍ଷ ଜୀବନ କିପରି ରଖିପାରିବି?
କରିଷ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମଂ ଯଦ୍ଭାଵି ତଦ୍ଭଵତ୍ଵିହ । ଜଯୋ ଵା ମରଣଂ ଵାପି ସ୍ଵୀକରୋମି ଯଥା ତଥା
ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ସେଠାରେ ହେଉ। ଜୟ କି ମୃତ୍ୟୁ, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିବ, ସେପରି ଗ୍ରହଣ କରିବି।
ଦୈଵଂ ମିଥ୍ଯେତି ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଵଦନ୍ତ୍ଯୁଦ୍ଯମଵାଦିନଃ । ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତଂ ଵଚସ୍ତେଷାଂ ଯେ ଜାନନ୍ତ୍ଯଭିଭାଷିତମ୍
ଉଦ୍ୟମକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଦୈବ ମିଥ୍ୟା। ସେମାନଙ୍କର କଥା ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ, କାରଣ ସେମାନେ କହିଥିବାର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି।
ଉଦ୍ଯମେନ ଵିନା କାମଂ ନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ମନୋରଥାଃ । କାତରା ଏଵ ଜଲ୍ପନ୍ତି ଯଦ୍ଭାଵ୍ଯଂ ତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଉଦ୍ୟମ ଛଡି ଅଭିଲାଷା କେବେ ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଭୟଭୀତମାନେ କହନ୍ତି—'ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ସେହି ହେବ।'
ଅଦୃଷ୍ଟଂ ବଲଵନ୍ମୂଢାଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ନ ପଣ୍ଡିତାଃ । ପ୍ରମାଣଂ ତସ୍ଯ ସତ୍ତ୍ଵେ କିମଦୃଶ୍ଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କଥମ୍
ମୂଢ଼ମାନେ କହନ୍ତି ଦୈବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏପରି କହନ୍ତି ନାହିଁ। ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରମାଣ କ'ଣ? ଦୈବ ଦେଖିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ।
ଅଦୃଷ୍ଟଂ କ୍ତ୍ଵାପି ଦୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାଦେଷା ମୂର୍ଖଵିଭୀଷିକା । ଅଵଲମ୍ବଂ ଵିନୈଵୈଷା ଦୁଃଖେ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଧାରଣା
ଦୈବ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ମୂଢ଼ମାନଙ୍କ ଭୟ। କୌଣସି ଆଧାର ନଥିବାରୁ, ଏହା ଦୁଃଖରେ ମନର ଏକ ଧାରଣା ମାତ୍ର।
ଚକ୍ରୀସମୀପେ ସଂଵିଷ୍ଟା ସଂସ୍ଥିତା ପିଷ୍ଟକାରିଣୀ । ଉଦ୍ଯମେନ ଵିନା ପିଷ୍ଟଂ ନ ଭଵତ୍ଯେଵ ସର୍ଵଥା
ଚକ୍ର ପାଖରେ ବସିଥିବା ପିଷ୍ଟା କରିବା ଲୋକ ତିଆରି ହେଇ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉଦ୍ୟମ ନ ହେଲେ କେବେ ବି ପିଠା ତିଆରି ହେଉନାହିଁ ।
ଉଦ୍ଯମେ ଚ କୃତେ କାର୍ଯଂ ସିଦ୍ଧିଂ ଯାତ୍ଯେଵ ସର୍ଵଥା । କଦାଚିତ୍ତସ୍ଯ ନ୍ଯୂନତ୍ଵେ କାର୍ଯଂ ନୈଵ ଭଵେଦପି
ଉଦ୍ୟମ କଲେ କାମ ସଫଳ ହୁଏ; ଯଦି କିଛି ଉଦ୍ୟମର ଅଭାବ ରହିଗଲା, କାମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ନାହିଁ ।
ଦେଶଂ କାଲଞ୍ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ସ୍ଵବଲଂ ଶତ୍ରୁଜଂ ବଲମ୍ । କୃତଂ କାର୍ଯଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ବୃହସ୍ପତିଵଚୋ ଯଥା
ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଶତ୍ରୁର ଶକ୍ତି ବୁଝି କାମ କଲେ, ସେ କାମ ସଫଳ ହୁଏ; ଏହିପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ କଥା ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରୋ ରକ୍ତବୀଜଂ ମହାସୁରମ୍ । ପ୍ରେଷଯାମାସ ସଂଗ୍ରାମେ ସୈନ୍ଯେନ ମହତାଽଽଵୃତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହିପରି ନିଷ୍ଚୟ କରି, ଦେତ୍ୟ ରାଜା ରକ୍ତବୀଜ ମହାସୁରକୁ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପଠାଇଲେ ।
ଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ ରକ୍ତବୀଜ ମହାବାହୋ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ସମରାଙ୍ଗଣେ । କୁରୁ ଯୁଦ୍ଧଂ ମହାଭାଗ ଯଥା ତେ ବଲମାହିତମ୍
ଶୁମ୍ଭ କହିଲେ — ରକ୍ତବୀଜ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚକୁ ଯାଅ; ତୁମର ଶକ୍ତି ଯେତେ ଅଛି, ତାହା ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧ କର ।
ରକ୍ତବୀଜ ଉଵାଚ ମହାରାଜ ନ ତେ କାର୍ଯା ଚିନ୍ତା ସ୍ଵଲ୍ପତରାପି ଵା । ଅହମେନାଂ ହନିଷ୍ଯାମି କରିଷ୍ଯାମି ଵଶେ ତଵ
ରକ୍ତବୀଜ କହିଲେ — ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ମୁଁ ତାକୁ ମାରି ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଆଣିଦେବି ।
ପଶ୍ଯ ମେ ଯୁଦ୍ଧଚାତୁର୍ଯଂ କ୍ଵେଯଂ ବାଲା ସୁରପ୍ରିଯା । ଦାସୀଂ ତେଽହଂ କରିଷ୍ଯାମି ଜିତ୍ଵେମାଂ ସମରେ ବଲାତ୍
ମୋର ଯୁଦ୍ଧ ଦକ୍ଷତା ଦେଖନ୍ତୁ! ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଜୁବତୀ କି? ମୁଁ ତାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତି ଆପଣଙ୍କ ଦାସୀ କରିଦେବି ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାଭାଷ୍ଯ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ରକ୍ତବୀଜୋ ମହାସୁରଃ । ଜଗାମ ରଥମାରୁହ୍ଯ ସ୍ଵସୈନ୍ଯପରିଵାରିତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏପରି କହି, କୁରୁମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରକ୍ତବୀଜ ମହାସୁର ନିଜ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ନିଜ ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତଵୃନ୍ଦୈଶ୍ଚ ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ । ନିର୍ଜଗାମ ରଥାରୂଢୋ ଦେଵୀଂ ଶୈଲୋପରିସ୍ଥିତାମ୍
ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଓ ପଦାତି ଦଳରେ ଘିରି ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଶୈଳ ଉପରେ ଥିବା ଦେବୀଙ୍କ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ତମାଗତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଦେଵୀ ଶଙ୍ଖମଵାଦଯତ୍ । ଭଯଦଂ ସର୍ଵଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦେଵାନାଂ ମୋଦଵର୍ଧନମ୍
ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବୀ ନିଜ ଶଂଖ ଦେଇଲେ; ଏହି ଶଂଖ ଦେତ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଏ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶଙ୍ଖସ୍ଵନଂ ଚୋଗ୍ରଂ ରକ୍ତବୀଜୋଽତିଵେଗଵାନ୍ । ଗତ୍ଵା ସମୀପେ ଚାମୁଣ୍ଡାଂ ବଭାଷେ ଵଚନଂ ମୃଦୁ
ଉତ୍କଟ ଶଂଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତୀବ୍ର ଗତିର ରକ୍ତବୀଜ ଚାମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ ।
ରକ୍ତବୀଜ ଉଵାଚ ବାଲେ କିଂ ମାଂ ଭୀଷଯସି ମତ୍ଵା ତ୍ଵଂ କାତରଂ କିଲ । ଶଙ୍ଖନାଦେନ ତନ୍ଵଙ୍ଗି ଵେତ୍ସି କିଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନମ୍
ରକ୍ତବୀଜ କହିଲେ — ଜୁବତୀ, ମୁଁ କାପୁରା ଭାବି ଆପଣ ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛନ୍ତି କି? ଆପଣଙ୍କ ଶଂଖ ଶବ୍ଦରେ, ତନୁମୂର୍ତ୍ତି, ଧୂମ୍ରଲୋଚନଙ୍କୁ ଜାଣିଛନ୍ତି କି?
ରକ୍ତବୀଜୋଽସ୍ମି ନାମ୍ନାହଂ ତ୍ଵତ୍ସକାଶମିହାଗତଃ । ଯୁଦ୍ଧେଚ୍ଛା ଚେତ୍ପିକାଲାପେ ସଜ୍ଜା ଭଵ ଭଯଂ ନ ମେ
ମୁଁ ରକ୍ତବୀଜ ନାମରେ, ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ଚାହାଁନ୍ତି, ସଜା ହୁଅ, ମୋତେ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ ।
ପଶ୍ଯାଦ୍ଯ ମେ ବଲଂ କାନ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟା ଯେ କାତରାସ୍ତ୍ଵଯା । ନାହଂ ପଙ୍କ୍ତିଗତସ୍ତେଷାଂ କୁରୁ ଯୁଦ୍ଧଂ ଯଥେଚ୍ଛସି
ଆଜି ମୋର ଶକ୍ତି ଦେଖନ୍ତୁ, ସୁନ୍ଦରୀ! ଆପଣ ଯେଉଁମାନେ କାପୁରା ଭାବିଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ; ଆପଣ ଚାହିଁଥିବା ପରି ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ ।
ଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସେଵିତାଃ ପୂର୍ଵଂ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଂ ଶ୍ରୁତଂ ତ୍ଵଯା । ପତିତଂ ଚାର୍ଥଵିଜ୍ଞାନଂ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଗୋଷ୍ଠୀ କୃତାଥ ଵା
ଯଦି ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରିଛନ୍ତି, ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଛନ୍ତି, ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ହାସଲ କରିଛନ୍ତି, ବିଦ୍ୱତ୍ ସଭାରେ ଯୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି,
ସାହିତ୍ଯତନ୍ତ୍ରଵିଜ୍ଞାନଂ ଚେଦସ୍ତି ତଵ ସୁନ୍ଦରି । ଶୃଣୁ ମେ ଵଚନଂ ପଥ୍ଯଂ ତଥ୍ଯଂ ପ୍ରମିତିବୃଂହିତମ୍
ସାହିତ୍ୟ ଓ ତାହାର ରହସ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି, ସୁନ୍ଦରୀ, ତେବେ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ — ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ, ସତ୍ୟ ଓ ମାପିତ ।
ରସାନାଞ୍ଚ ନଵାନାଂ ଵୈ ଦ୍ଵାଵେଵ ମୁଖ୍ଯତାଂ ଗତୌ । ଶୃଙ୍ଗାରକଃ ଶାନ୍ତିରସୋ ଵିଦ୍ଵଜ୍ଜନସଭାସୁ ଚ
ନବ ରସରୁ ଦୁଇଟି ରସ ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ — ଶୃଙ୍ଗାର ଓ ଶାନ୍ତି; ବିଦ୍ୱତ୍ ସଭାରେ ଏହି ଦୁଇଟି ରସ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ।
ତଯୋଃ ଶୃଙ୍ଗାର ଏଵାଦୌ ନୃପଭାଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହାସ୍ତେ ଵୈ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଚତୁରାନନଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ରଜାଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଥମେ ଶୃଙ୍ଗାର ରସ ବସିଥାଏ; ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ସାବିତ୍ରୀ ସହିତ ରହନ୍ତି ।