ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଦେଵି କୁରୁ ରୂପମିହାଦ୍ଭୁତଂ ତ୍ଵଂ ମାଂ ଵା ତ୍ଵିମୌ ଜହି ଯଥେଚ୍ଛସି ବାଲଲୀଲେ । ନୋ ଚେତ୍ପ୍ରବୋଧଯ ହରିଂ ନିହନେଦିମୌ ଯ- ସ୍ତ୍ଵତ୍ସାଧ୍ଯମେତଦଖିଲଂ କିଲ କାର୍ଯଜାତମ୍
ଉଠ, ଦେବୀ, ଏଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧାରଣ କର । ଯେପରି ଚାହ, ମୋ କିମ୍ବା ଏହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ବଧ କର, ଏହା ତୁମ ବାଳ ଖେଳ । ନାହିଁ ହେଲେ, ହରିଙ୍କୁ ଜଗାଇଦିଅ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଏହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବେ । କାରଣ, ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଏଵଂ ସ୍ତୁତା ତଦା ଦେଵୀ ତାମସୀ ତତ୍ର ଵେଧସା । ନିଃସୃତ୍ଯ ହରିଦେହାତ୍ତୁ ସଂସ୍ଥିତା ପାର୍ଶ୍ଵତସ୍ତଦା
ସୂତ କହିଲେ — ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ, ସେଠାରେ ବିଧାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାମସୀ ଦେବୀ ହରିଙ୍କ ଦେହରୁ ବାହାରି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଙ୍ଗାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ଵିଷ୍ଣୋରତୁଲତେଜସଃ । ନିର୍ଗତା ଯୋଗନିଦ୍ରା ସା ନାଶାଯ ଚ ତଯୋସ୍ତଦା
ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି, ସେ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ବାହାରିଗଲେ ।
ଵିସ୍ପନ୍ଦିତଶରୀରୋଽସୌ ଯଦା ଜାତୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ଧାତା ପରମିକାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମୁଦଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଂ ତତଃ
ଯେତେବେଳେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ଦେହ ହଲେଇ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ତେବେ ଧାତା ହରିଙ୍କୁ ଦେଖି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ ।
ଆରାଧ୍ଯନିର୍ଣଯଵର୍ଣନମ୍ ଋଷଯ ଊଚୁଃ ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର ମହାଭାଗ କଥାଯାଂ ତୁ ମହାଦ୍ଭୁତଃ । ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରପୁରାଣୈଶ୍ଚ ନିଶ୍ଚିତଂ ତୁ ସଦା ବୁଧୈଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ — ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏହି କଥାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସନ୍ଦେହ ଅଛି । ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି ।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ତ୍ରଯୋ ଦେଵାଃ ସନାତନାଃ । ନାତଃ ପରତରଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେଽସ୍ମିନ୍ମହାମତେ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର — ଏହି ତିନି ଦେବତା ସନାତନ । ହେ ମହାମତି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ ।
ବ୍ରହ୍ମା ସୃଜତି ଲୋକାନ୍ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାତ୍ଯଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ରୁଦ୍ରଃ ସଂହରତେ କାଲେ ତ୍ରଯ ଏତେଽତ୍ର କାରଣମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରୁଦ୍ର ସମୟ ଆସିଲେ ସବୁକୁ ନଶ୍ୱର କରନ୍ତି। ଏହି ତିନିଜଣେ ଏଠାରେ କାରଣ।
ଏକା ମୂର୍ତିସ୍ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ । ରଜଃସତ୍ତ୍ଵତମୋଭିଶ୍ଚ ସଂଯୁତାଃ କାର୍ଯକାରକାଃ
ଏକ ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତିନିଜଣ ଦେବତା—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର—ରହିଛନ୍ତି। ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମ ଗୁଣ ସହିତ ଏମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି।
ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ହରିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମାଧଵଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଆଦିଦେଵୋ ଜଗନ୍ନାଥଃ ସମର୍ଥଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଧବ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଆଦିଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମର୍ଥ।
ନାନ୍ଯଃ କୋଽପି ସମର୍ଥୋଽସ୍ତି ଵିଷ୍ଣୋରତୁଲତେଜସଃ । ସ କଥଂ ସ୍ଵାପିତଃ ସ୍ଵାମୀ ଵିଵଶୋ ଯୋଗମାଯଯା
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତେଜସ୍ୱୀ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତେବେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ କିପରି ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ଶୟନରେ ପଡିଲେ ଏବଂ ଅସହାୟ ହେଲେ?
କ୍ଵ ଗତଂ ତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଜୀଵତଶ୍ଚେଷ୍ଟିତଂ କୁତଃ । ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମହାଭାଗ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାଶୁଭମ୍
ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି ଗଲା, ଜୀବନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ବନ୍ଦ ହେଲା? ଏହି ସନ୍ଦେହ, ହେ ମହାଭାଗ, ମୋତେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କହ।
କା ସା ଶକ୍ତିଃ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତା ଯଯା ଵିଷ୍ଣୁଜିତଃ ପ୍ରଭୁଃ । କୁତୋ ଜାତା କଥଂ ଶକ୍ତା କା ଶକ୍ତିର୍ଵଦ ସୁଵ୍ରତ
ସେଇ ଶକ୍ତି କଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭୁ ପରାଜିତ ହେଲେ? ସେଇ ଶକ୍ତି କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିପରି ସମର୍ଥ, ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କଣ? ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୋତେ କହ।
ଯସ୍ତୁ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାସୁଦେଵୋ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଃ । ପରମାତ୍ମା ପରାନନ୍ଦଃ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦଵିଗ୍ରହଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ବାସୁଦେବ, ଜଗତ୍ଗୁରୁ, ପରମାତ୍ମା, ପରାନନ୍ଦ, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପୀ—
ସର୍ଵକୃତ୍ସର୍ଵଭୃତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା ଵିରଜଃ ସର୍ଵଗଃ ଶୁଚିଃ । ସ କଥଂ ନିଦ୍ରଯା ନୀତଃ ପରତନ୍ତ୍ରଃ ପରାତ୍ପରଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନିର୍ମଳ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ପବିତ୍ର—ସେଇ ପରମ ପରେଶ୍ୱର କିପରି ନିଦ୍ରାରେ ପଡିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର ହେଲେ?
ଏତଦାଶ୍ଚର୍ଯଭୂତୋ ହି ସନ୍ଦେହୋ ନଃ ପରନ୍ତପ । ଛିନ୍ଧି ଜ୍ଞାନାସିନା ସୂତ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯ ମହାମତେ
ଏହା ନିଜେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ସନ୍ଦେହ, ହେ ପରନ୍ତପ। ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୂତ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଜ୍ଞାନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କର।
ସୂତ ଉଵାଚ କଃ ସନ୍ଦେହଂ ଭିନତ୍ତ୍ଯେନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ । ମୁହ୍ଯନ୍ତି ମୁନଯଃ କାମଂ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରାଃ ସନାତନାଃ
ସୂତ କହିଲେ—ତିନି ଲୋକରେ, ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବ? ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଭ୍ରମିତ।
ନାରଦଃ କପିଲଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଶ୍ନେଽସ୍ମିନ୍ମୁନିସତ୍ତମାଃ । କିଂ ବ୍ରଵୀମି ମହାଭାଗା ଦୁର୍ଘଟେଽସ୍ମିନ୍ଵିମର୍ଶନେ
ନାରଦ ଓ କପିଳ, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି। ହେ ମହାଭାଗ, ଏତେ କଠିନ ଆଲୋଚନାରେ ମୁଁ କଣ କହିପାରିବି?
ଦେଵେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁଃ କଥିତଃ ସର୍ଵଗଃ ସର୍ଵପାଲକଃ । ଯତୋ ଵିରାଡିଦଂ ସର୍ଵମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସଚରାଚରମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଳକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ତେ ସର୍ଵେ ସମୁପାସନ୍ତେ ନତ୍ଵା ଦେଵଂ ପରାତ୍ପରମ୍ । ନାରାଯଣଂ ହୃଷୀକେଶଂ ଵାସୁଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରମ ପରେଶ୍ୱର, ନାରାୟଣ, ହୃଷୀକେଶ, ବାସୁଦେବ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ତଥା କେଚିନ୍ମହାଦେଵଂ ଶଙ୍କରଂ ଶଶିଶେଖରମ୍ । ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରଂ ଚ ଶୂଲପାଣିଂ ଵୃଷଧ୍ଵଜମ୍
ଏଭଳି କିଛି ଲୋକ ମହାଦେବ, ଶଙ୍କର, ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ପାଞ୍ଚମୁଖୀ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ବୃଷଭ ଧ୍ୱଜ ଧାରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ତଥା ଵେଦେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଗୀତଂ ନାମ୍ନା ତ୍ରିଯମ୍ବକମ୍ । କପର୍ଦିନଂ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରଂ ଗୌରୀଦେହାର୍ଧଧାରିଣମ୍
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ବେଦରେ ତିନି ଆଖି ବିଶିଷ୍ଟ, ଜଟାଧାରୀ, ପାଞ୍ଚମୁଖୀ, ଗୌରୀଙ୍କ ଅର୍ଧଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କୁ ଗୀତି କରାଯାଏ।
କୈଲାସଵାସନିରତଂ ସର୍ଵଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତମ୍ । ଭୂତଵୃନ୍ଦଯୁତଂ ଦେଵଂ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞଵିଘାତକମ୍
କୈଳାସରେ ବାସ କରୁଥିବା, ଧ୍ୟାନରତ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ଭୂତଗଣ ସହିତ ଥିବା, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ।
ତଥା ସୂର୍ଯଂ ଵେଦଵିଦଃ ସାଯଂପ୍ରାତର୍ଦିନେ ଦିନେ । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୁ ମହାଭାଗାଃ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତଵୈଃ
ଏଭଳି ବେଦଜ୍ଞମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଓ ପ୍ରଭାତରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ତଥା ଵେଦେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସୂର୍ଯୋପାସନମୁତ୍ତମମ୍ । ପରମାତ୍ମେତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ନାମ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ବେଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାସନାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ। ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଅଗ୍ନିଃ ସର୍ଵତ୍ର ଵେଦେଷୁ ସଂସ୍ତୁତୋ ଵେଦଵିତ୍ତମୈଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚାପି ତ୍ରିଲୋକେଶୋ ଵରୁଣଶ୍ଚ ତଥାପରଃ
ବେଦ ଜଣା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସବୁଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଏହିପରି ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଭଳି ବରୁଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ଯଥା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରଵାହୈଶ୍ଚ ବହୁଭିଃ ପରିଵର୍ତତେ । ତଥୈଵ ସର୍ଵଦେଵେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମହର୍ଷିଭିଃ
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଅନେକ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ବହିଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି।
ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ହି ପ୍ରମାଣାନି ପଠିତାନି ସୁପଣ୍ଡିତୈଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଚାନୁମାନଂ ଚ ଶାବ୍ଦଂ ଚୈଵ ତୃତୀଯକମ୍
ଏକମାତ୍ର ତିନିଟି ଜ୍ଞାନ ଉପାୟକୁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶିଖାଇଛନ୍ତି—ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା, ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଶବ୍ଦ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା।
ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵେତରେ ପ୍ରାହୁରୁପମାନଯୁତାନି ଚ । ଅର୍ଥାପତ୍ତିଯୁତାନ୍ଯନ୍ଯେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାହୁର୍ମହାଧିଯଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଚାରିଟି ଉପାୟ କହନ୍ତି, ଯାହାରେ ଉପମାନ ମିଶିଛି; ଆଉ କିଛି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନେ ପାଞ୍ଚଟି ଉପାୟ କହନ୍ତି, ଯାହାରେ ଅନୁମାନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅର୍ଥାପତ୍ତି ମିଶିଛି।
ସପ୍ତ ପୌରାଣିକାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । ଏତୈଃ ପ୍ରମାଣୈର୍ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଂ ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଚ ତତ୍
ପୁରାଣରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସାତଟି ଉପାୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ବୁଝିବା ବହୁତ କଷ୍ଟକର।
ଵିତର୍କଶ୍ଚାତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚୈଵାଗମେନ ଚ । ନିଶ୍ଚଯାତ୍ମିକଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତର୍କ କରିବା ଉଚିତ୍; ନିଶ୍ଚିତ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ବିଚାର କରିବା ଦରକାର।