କରେ କୃତ୍ଵା ମହାଵୀରାଂସ୍ତରସା ସା ରୁଷାନ୍ଵିତା । ମୁଖେ ଚିକ୍ଷେପ ଦୈତେଯାନ୍ପିପେଷ ଦଶନୈଃ ଶନୈଃ
ସେ ମହାବୀର ଦାନବମାନେକୁ ହାତରେ ଧରି, ରୋଷରେ ତାଙ୍କୁ ମୁହଁରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ; ପରେ ଦୀର୍ଘ ଦାନ୍ତରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଚବାଇ ଦେଲେ।
ଗଜାନ୍ଘଣ୍ଟାନ୍ଵିତାନ୍ହସ୍ତେ ଗୃହୀତ୍ଵା ନିଦଧୌ ମୁଖେ । ସାରୋହାନ୍ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵାଜୌ ସାଟ୍ଟହାସଂ ଚକାର ହ
ହାତରେ ହାତୀ ଘଣ୍ଟା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦାନବମାନେକୁ ଧରି, ସେ ମୁହଁରେ ରଖିଲେ; ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ସେମାନେକୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ଉଚ୍ଚ ହସ୍ତାହାସ କଲେ।
ତଥୈଵ ତୁରଗାନୁଷ୍ଟ୍ରାଂସ୍ତଥା ସାରଥିଭିଃ ସହ । ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଵକ୍ତ୍ତ୍ରେ ଦଶନୈଶ୍ଚର୍ଵଯତ୍ଯତିଭୈରଵମ୍
ଏହିପରି, ସେ ଘୋଡା ଓ ଉଷ୍ଟ୍ର ସହିତ ତାଙ୍କର ସାରଥିମାନେକୁ ଧରି, ମୁହଁରେ ରଖି ଦାନ୍ତରେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଚବାଇ ଦେଲେ।
ହନ୍ଯମାନଂ ବଲଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ମହାସୁରୌ । ଛାଦଯାମାସତୁର୍ଦେଵୀଂ ବାଣାସାରୈରନନ୍ତରୈଃ
ତାଙ୍କର ସେନା ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଦୁଇ ମହାଦାନବ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅନବାରେ ତୀରର ଝଡ଼ରେ ଢାକି ଦେଲେ।
ଚଣ୍ଡଶ୍ଚଣ୍ଡକରଚ୍ଛାଯଂ ଚକ୍ରଂ ଚକ୍ରଧରାଯୁଧମ୍ । ଚିକ୍ଷେପ ତରସା ଦେଵୀଂ ନନାଦ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଚଣ୍ଡ, ତାଙ୍କର ହାତ ଦୀଘ୍ର ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ରବିପ୍ରଭା ଚକ୍ର ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଫିଙ୍ଗିଲେ; ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଦହାଡ଼ ଦେଲେ।
ନଦନ୍ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଂ କାଲୀ ରଥାଙ୍ଗଞ୍ଚ ରଵିପ୍ରଭମ୍ । ବାଣେନୈକେନ ଚିଚ୍ଛେଦ ସୁପ୍ରଭଂ ତତ୍ସୁଦର୍ଶନମ୍
କାଳୀ ତାଙ୍କର ଦହାଡ଼ ଓ ରବିପ୍ରଭା ଚକ୍ର ଦେଖି, ଏକ ତୀରରେ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରକୁ କାଟି ଦେଲେ।
ତଂ ଜଘାନ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଶ୍ଚଣ୍ଡଂ ଚଣ୍ଡୀ ଶିଲାଶିତୈଃ । ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋଽସୌ ପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଦେଵୀବାଣାର୍ଦିତୋ ଭୃଶମ୍
ଚଣ୍ଡୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ପଥର ଭଳି ତୀରରେ ଚଣ୍ଡକୁ ଆঘାତ କଲେ; ଦେବୀଙ୍କ ତୀରରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆହତ ହୋଇ, ସେ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ପତିତଂ ଭ୍ରାତରଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମୁଣ୍ଡୋ ଦୁଃଖାର୍ଦିତସ୍ତଦା । ଚକାର ଶରଵୃଷ୍ଟିଞ୍ଚ କାଲିକୋପରି କୋପତଃ
ଭାଇ ପଡ଼ିଗଲା ବୋଲି ଦେଖି, ମୁଣ୍ଡ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ; ରୋଷରେ କାଳୀ ଉପରେ ତୀରର ବୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ିଲେ।
ଚଣ୍ଡିକା ମୁଣ୍ଡନିର୍ମୁକ୍ତାଂ ଶରଵୃଷ୍ଟିଂ ସୁଦାରୁଣାମ୍ । ଈଷିକାସ୍ତ୍ରୈର୍ବଲାନ୍ମୁକ୍ତୈଶ୍ଚକାର ତିଲଶଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଚଣ୍ଡିକା ମୁଣ୍ଡର ମୁଣ୍ଡ ଛାଡି ଦେଇ, ଭୟଙ୍କର ତୀର ବର୍ଷା କରିଲେ । ଶକ୍ତିରେ ଉପରେ ଉପରେ ଖର ତୀର ମାନେ ଛାଡି, ସେମାନେକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତିଳ ଭଳି ଭାଗ ଭାଗ କରିଦେଲେ ।
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରେଣ ବାଣେନ ତାଡଯାମାସ ତଂ ପୁନଃ । ପତିତୋଽସୌ ମହାଵୀର୍ଯୋ ମେଦିନ୍ଯାଂ ମଦଵର୍ଜିତଃ
ପୁଣି ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିର ତୀର ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ଘାତ କରିଲେ । ଅହଂକାର ହରାଇ, ସେ ଶୂରବୀର ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା ।
ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀଦ୍ଦାନଵାନାଂ ବଲେ ତଦା । ଜହର୍ଷୁରମରାଃ ସର୍ଵେ ଗଗନସ୍ଥା ଗତଵ୍ଯଥାଃ
ସେ ସମୟରେ ଦାନବ ସେନାରେ ବଡ଼ ହାହାକାର ହେଲା । ଦେବତାମାନେ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ଦେଖି, ଭୟ ହରାଇ ଖୁସି ହେଲେ ।
ଵିହାଯ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ଚଣ୍ଡସ୍ତୁ ସଂଗୃହ୍ଯ ମହତୀଂ ଗଦାମ୍ । ତରସା ତାଡଯାମାସ କାଲିକାଂ ଦକ୍ଷିଣେ ଭୁଜେ
ମୂର୍ଛା ଛାଡି, ଚଣ୍ଡ ଏକ ବଡ଼ ଗଦା ଧରିଲେ । ତେଜରେ କାଳିଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତରେ ଗଦା ଘାତ କରିଦେଲେ ।
ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵା ଗଦାଘାତଂ ତଂ ବବନ୍ଧ ମହାସୁରମ୍ । ତରସା ବାଣପାଶେନ ମନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତେନ କାଲିକା
କାଳି ଗଦା ଘାତକୁ ଲୁଚି, ତେଜରେ ମନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତିର ତୀର ପାଶ ଦେଇ, ସେ ଦାନବକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ।
ଉତ୍ଥିତସ୍ତୁ ତଦା ମୁଣ୍ଡୋ ବଦ୍ଧଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାନୁଜଂ ବଲାତ୍ । ଆଜଗାମ ସୁସନ୍ନଦ୍ଧଃ ଶକ୍ତିଂ କୃତ୍ଵା କରେ ଦୃଢାମ୍
ତାପରେ ମୁଣ୍ଡ, ନିଜ ଭାଇକୁ ଶକ୍ତିରେ ବାନ୍ଧା ଦେଖି, ଭଲ ଅସ୍ତ୍ର-ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଦୃଢ଼ ହାତରେ ଶକ୍ତି ଧରି ଉଠିଲେ ।
ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତଦା କାଲୀ ଦାନଵଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସତ୍ଵରମ୍ । ବବନ୍ଧ ତରସା ତଂ ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଭ୍ରାତରଂ ଭୃଶମ୍
ସେ ଦାନବ ତେଜରେ ଆସୁଥିବା ବେଳେ, କାଳି ଦେଖି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଇକୁ ମଧ୍ୟ ତେଜରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ତୌ ମହାଵୀର୍ଯୌ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ଶଶାଵିଵ । କୁର୍ଵତୀ ଵିପୁଲଂ ହାସମାଜଗାମାମ୍ବିକାଂ ପ୍ରତି
ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ — ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ଖରା ଭଳି ଧରି, ବଡ଼ ହସ କରି କାଳି ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ଆଗତ୍ଯ ତାମଥୋଵାଚ ଗୃହାଣେମୌ ପଶୂ ପ୍ରିଯେ । ରଣଯଜ୍ଞାର୍ଥମାନୀତୌ ଦାନଵୌ ରଣଦୁର୍ଜଯୌ
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, କାଳି କହିଲେ — 'ପ୍ରିୟେ, ଏହି ଦୁଇ ପଶୁକୁ ନିଅ । ରଣ-ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ଆଣିଛି ।'
ତାଵାନୀତୌ ତଦା ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚଣ୍ଡିକା ତୌ ଵୃକାଵିଵ । ଅମ୍ବିକା କାଲିକାଂ ପ୍ରାହ ମାଧୁରୀସଂଯୁତଂ ଵଚଃ
ଚଣ୍ଡିକା ଦୁଇ ଦାନବକୁ ଓଲା ଭଳି ଆଣିଥିବା ଦେଖି, ମଧୁର ଭାବରେ କାଳିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଵଧଂ ମା କୁରୁ ମା ମୁଞ୍ଚ ଚତୁରାସି ରଣପ୍ରିଯେ । ଦେଵାନାଂ କାର୍ଯସଂସିଦ୍ଧିଃ କର୍ତଵ୍ଯା ତରସା ତ୍ଵଯା
'ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଏମାନେକୁ ମାରିବା ନାହିଁ, ଛାଡିବା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଦେବତାମାନଙ୍କ କାମ ସଫଳ କରିବାକୁ ତୁମେ ତେଜରେ କରିବା ଦରକାର ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କାଲିକା ପ୍ରାହ ତାଂ ପୁନଃ । ଯୁଦ୍ଧଯଜ୍ଞେଽତିଵିଖ୍ଯାତେ ଖଡ୍ଗଯୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହି ଭାବରେ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, କାଳି ପୁଣି କହିଲେ — 'ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୁଦ୍ଧ-ଯଜ୍ଞରେ, ଖଡ଼ି ଯଜ୍ଞ-ପାଳି ଭଳି ରହିଛି ।'
ଆଲମ୍ଭଞ୍ଚ କରିଷ୍ଯାମି ଯଥା ହିଂସା ନ ଜାଯତେ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସା ତଦା ଦେଵୀ ଖଡ୍ଗେନ ଶିରସୀ ତଯୋଃ
'ଯେପରି ହିଂସା ହେବା ନାହିଁ, ମୁଁ ଏହି ଅର୍ପଣ କରିବି ।' ଏହିପରି କହି, ଦେବୀ ଦୁଇ ଦାନବର ମୁଣ୍ଡ ଖଡ଼ି ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ ।
ଚକର୍ତ ତରସା କାଲୀ ପପୌ ଚ ରୁଧିରଂ ମୁଦା । ଏଵଂ ଦୈତ୍ଯୌ ହତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଦିତୋଵାଚ ଚାମ୍ବିକା
କାଳି ତେଜରେ ମୁଣ୍ଡ କାଟି, ଆନନ୍ଦରେ ରକ୍ତ ପିଲେ । ଦାନବମାନେ ମରିଥିବା ଦେଖି, ଅମ୍ବିକା ଖୁସି ହେଇ କହିଲେ ।
କୃତଂ କାର୍ଯଂ ସୁରାଣାଂ ତେ ଦଦାମ୍ଯଦ୍ଯ ଵରଂ ଶୁଭମ୍ । ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ହତୌ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତେ ନାମ କାଲିକେ । ଚାମୁଣ୍ଡେତି ସୁଵିଖ୍ଯାତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ଧରାତଲେ
'ଦେବତାମାନଙ୍କ କାମ ସଫଳ ହେଲା; ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୁଭ ଵର ଦେଉଛି । ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ମାରିଥିବାରୁ, ଏ ଭୂମିରେ ତୁମ ନାମ କାଳିକା ଭଳି ଚାମୁଣ୍ଡା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ।'
ରକ୍ତବୀଜଦ୍ଵାରା ଦେଵୀସମୀପେ ଶୁମ୍ଭନିଶୁମ୍ଭସଂଵାଦଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ହତୌ ତୌ ଦାନଵୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହତଶେଷାଶ୍ଚ ସୈନିକାଃ । ପଲାଯନଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ଜଗ୍ମୁଃ ସର୍ଵେ ନୃପଂ ପ୍ରତି
ରକ୍ତବୀଜ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବୀଙ୍କ ସମୀପରେ ଶୁମ୍ଭ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ସଂବାଦର ବର୍ଣ୍ନନା । ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଦୁଇ ଦାନବ ମରିଯିବା ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଦାନବ ସେନା ମଧ୍ୟ ମରିଗଲା । ସେମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇ, ନିଜ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ଭିନ୍ନାଙ୍ଗା ଵିଶିଖୈଃ କେଚିତ୍କେଚିଚ୍ଛିନ୍ନକରାସ୍ତଥା । ରୁଧିରସ୍ରାଵଦେହାଶ୍ଚ ରୁଦନ୍ତୋଽଭିଯଯୁଃ ପୁରେ
କେହି ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅଂଗ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, କେହି ହାତ କାଟି ଦିଆଯାଇଛି । ରକ୍ତ ଝରୁଥିବା ଦେହରେ, କେହି କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ ସେମାନେ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ଗତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯପତିଂ ସର୍ଵେ ଚକ୍ରୁର୍ବୁମ୍ବାରଵଂ ମୁହୁଃ । ରକ୍ଷ ରକ୍ଷ ମହାରାଜ ଭକ୍ଷଯତ୍ଯଦ୍ଯ କାଲିକା
ଦାନବପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତେ ବାରମ୍ବାର ହାହାକାର କରି କହିଲେ — 'ମହାରାଜ, ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର । କାଳି ଆଜି ଆମକୁ ଖାଉଛି!'
ତଯା ହତୌ ମହାଵୀରୌ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ସୁରାର୍ଦନୌ । ଭକ୍ଷିତାଃ ସୈନିକାଃ ସର୍ଵେ ଵଯଂ ଭଗ୍ନା ଭଯାତୁରାଃ
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀର — ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସେନା ମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖାଇ ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ଆମେ ଭୟରେ ହାରି ଯାଇ ଭଗି ଚାଲିଛୁ।
ଭୀତିଦଞ୍ଚ ରଣସ୍ଥାନଂ କୃତଂ କାଲିକଯା ପ୍ରଭୋ । ପାତିତୈର୍ଗଜଵୀରାଶ୍ଵୈର୍ଦାସେରକପଦାତିଭିଃ
ପ୍ରଭୁ, କାଳିକା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ କରିଦେଇଛନ୍ତି; ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ହାତୀ, ବୀର, ଘୋଡ଼ା, ଦାସ ଓ ପଦାତିମାନେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।
ଶୋଣିତୌଘଵହା କୁଲ୍ଯା କୃତା ମାଂସାତିକର୍ଦମା । କେଶଶୈଵଲିନୀ ଭଗ୍ନରଥଚକ୍ରଵିରାଜିତା
ରକ୍ତ ଝରଣା ଭାଇ ବହୁଛି, ମାଂସ ଓ କାଦୁଆରେ ଭରି ଯାଇଛି; କେଶ ଜଳର ଶାଇବାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଭଙ୍ଗ ରଥର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ।
ଛିନ୍ନବାହ୍ଵାଦିମତ୍ସ୍ଯାଢ୍ଯା ଶୀର୍ଷତୁମ୍ବୀଫଲାନ୍ଵିତା । ଭଯଦା କାତରାଣାଂ ଵୈ ସୁରାଣାଂ ମୋଦଵର୍ଧିନୀ
ଛିନ୍ନ ହାତ ମାଛ ଭଳି ତିଆରି ହୋଇଛି, ମୁଣ୍ଡ ତୁମ୍ବୀ ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହା ଭୟ ଦେଉଛି ଭୟଭିତ ଦେବମାନେ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଉଛି।