ରକ୍ଷୋଗଣାଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାଃ କିନ୍ନରା ମାନୁଷାସ୍ତଥା । ତତ୍ସହାଯାଶ୍ଚ ମନ୍ତଵ୍ଯାଃ ସମଯେ ସୁରତାପନ
ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସମୟରେ ଭାବିବା ଦରକାର, ହେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା।
ଅସ୍ମାକଂ ମତିମାନେନ ଜ୍ଞାଯତେ ସର୍ଵଥେଦୃଶମ୍ । ଅମ୍ବିକାଯାଃ ସହାଯାଶା ତତ୍କାର୍ଯାଶା ନ କାଚନ
ଆମେ ଭାବୁଛୁ ଯେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦେଖିଲେ ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ—ଅମ୍ବିକାଙ୍କ କାମ ପାଇଁ କୌଣସି ସହଯୋଗୀର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ଏକା ନାଶଯିତୁଂ ଶକ୍ତା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍ । କା କଥା ଦାନଵାନାଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ସେ ଏକା ହୋଇ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରିବେ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କ କଥା କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମହାଭାଗ ଯଥାରୁଚି ତଥା କୁରୁ । ହିତଂ ସତ୍ଯଂ ମିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯମନୁଯାଯିଭିଃ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ସେହିପରି କର; ତୁମ ପଛରେ ଥିବାମାନେ ଉପକୃତି, ସତ୍ୟ ଓ ମାପିଥିବା କଥା କହିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତେଷାଂ ଶୁମ୍ଭଃ ପରବଲାର୍ଦନଃ । କନୀଯାଂସଂ ସମାନୀଯ ପପ୍ରଚ୍ଛ ରହସି ସ୍ଥିତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ହରାଇବାରେ ପ୍ରବଳ, ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ଡାକି, ଗୁପ୍ତରେ ପଚାରିଲେ।
ଭ୍ରାତଃ କାଲିକଯାଦ୍ଯୈଵ ନିହତୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । ବଲଞ୍ଚ ଶାତିତଂ ସର୍ଵଂ ଗଣା ଭଗ୍ନାଃ ସମାଗତାଃ
ଭାଇ, ଆଜି କାଳିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ମରିଗଲେ, ଆମ ସମସ୍ତ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ତିନିଏ ହାରି ଫେରିଆସିଛନ୍ତି।
ଅମ୍ବିକା ଶଙ୍ଖନାଦଂ ଵୈ କରୋତି ମଦଗର୍ଵିତା । ଜ୍ଞାନିନାଂ ଚୈଵ ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ଗତିଃ କାଲସ୍ଯ ସର୍ଵଥା
ଅମ୍ବିକା, ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଶଂଖ ଦେଉଛନ୍ତି; ସମୟର ଗତି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସରଳ ନୁହେଁ।
ତୃଣଂ ଵଜ୍ରାଯତେ ନୂନଂ ଵଜ୍ରଂ ଚୈଵ ତୃଣାଯତେ । ବଲଵାନ୍ବଲହୀନଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦୈଵସ୍ଯ ଗତିରୀଦୃଶୀ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଘାସ ମାନେ ବଜ୍ର ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଓ ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ ଘାସ ଭଳି ହୋଇଯାଏ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରେ—ଏହି ହେଉଛି ଭାଗ୍ୟର ଚରିତ୍ର।
ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ମହାଭାଗ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମିତଃ ପରମ୍ । ଅଭୋଗ୍ଯା ଚାମ୍ବିକା ନୂନଂ କାରଣାଦତ୍ର ଚାଗତା
ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏଠାରୁ ପରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଅମ୍ବିକା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ କିଛି କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ଯୁକ୍ତଂ ପଲାଯନଂ ଵୀର ଯୁଦ୍ଧଂ ଵା ଵଦ ସତ୍ଵରମ୍ । ଲଘୁଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଵିଜାନାମି ତ୍ଵାମହଂ କାର୍ଯସଙ୍କଟେ
ବଳବାନ, ତୁରନ୍ତ କହ, ପଳାଇଯିବା ଉଚିତ କି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା? କାରଣ, କଷ୍ଟ ସମୟରେ ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ନିଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ ନ ଵା ପଲାଯନଂ ଯୁକ୍ତଂ ନ ଦୁର୍ଗଗ୍ରହଣଂ ତଥା । ଯୁଦ୍ଧମେଵ ପରଂ ଶ୍ରେଯଃ ସର୍ଵଥୈଵାନଯାନଘ
ନିଶୁମ୍ଭ କହିଲେ—ନ ପଳାଇଯିବା ଉଚିତ, ନ ଦୁର୍ଗ ଦଖଳ କରିବା; ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଯୁଦ୍ଧ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ଭଲ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ସସୈନ୍ଯୋଽହଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ରଣେ ତୁ ପ୍ରଵରାଶ୍ରିତଃ । ହତ୍ଵା ତାମାଗମିଷ୍ଯାମି ତରସା ତ୍ଵବଲାମିମାମ୍
ମୁଁ ମୋ ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରି; ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ତୁରନ୍ତ ଫେରିଆସିବି, କାରଣ ସେ ଦୁର୍ବଳ।
ଅଥଵା ବଲଵଦ୍ଦୈଵାଦନ୍ଯଥା ଚେଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ମୃତେ ମଯି ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ଵିମୃଶ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
କିମ୍ବା, ଭାଗ୍ୟରେ ଯଦି ଭିନ୍ନ ହୁଏ ଓ ମୁଁ ମରିଯାଏ, ତେବେ ତୁମେ ପୁନିପୁନି ଭାବି ଆବଶ୍ୟକ କାମ କରିବା।
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁମ୍ଭଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଚାନୁଜମ୍ । ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ଦ୍ଵୌ ଗଚ୍ଛେତାଂ ବଲସଂଯୁତୌ
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ—ତୁମେ ଏଠାରେ ରୁହ, ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଦୁଇଜଣ ସେନା ସହିତ ଯିଅନ୍ତୁ।
ଶଶକଗ୍ରହଣାଯାତ୍ର ନ ଯୁକ୍ତଂ ଗଜମୋଚନମ୍ । ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ମହାଵୀରୌ ତାଂ ହନ୍ତୁଂ ସର୍ଵଥା କ୍ଷମୌ
ଖରାଗୁଡ଼ିକୁ ଧରିବା ପାଇଁ ହାତୀକୁ ଛାଡ଼ିବା ଯେମିତି ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେପରି ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ଦୁଇଁଜଣ ବଳଶାଳୀ ବୀର, ସେଉଁଠି ତାକୁ ମାରିବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭ୍ରାତରଂ ଶୁମ୍ଭଃ ସମ୍ଭାଷ୍ଯ ଚ ମହାବଲୌ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ରାଜା ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ପୁରଃସ୍ଥିତୌ
ଏହିପରି କହି, ଶୁମ୍ଭ ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ପ୍ରଭଳ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ଯେଉଁମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଦଁଡା ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛତଂ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ଦ୍ଵୌ ସ୍ଵସୈନ୍ଯପରିଵାରିତୌ । ହନ୍ତୁଂ ତାମବଲାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ନିର୍ଲଜ୍ଜାଂ ମଦଗର୍ଵିତାମ୍
ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ନିଜ ନିଜ ସେନା ନେଇ ତୁରନ୍ତ ଯାଅ, ଏବଂ ନିର୍ଲଜ୍ଜା ଏବଂ ଅହଂକାରିଣୀ ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଶୀଘ୍ର ମାରିଦିଅ।
ଗୃହୀତ୍ଵାଥ ନିହତ୍ଯାଜୌ କାଲିକାଂ ପିଙ୍ଗଲୋଚନାମ୍ । ଆଗମ୍ଯତାଂ ମହାଭାଗୌ କୃତ୍ଵା କାର୍ଯଂ ମହତ୍ତରମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ କାଳୀ, ଯାହାର ଆଖି ହଳଦିଆ, ତାକୁ ଧରି ଏବଂ ମାରି, ଏହି ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ମହାନ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୋଇ ଫେରିଆସ।
ସା ନାଯାତି ଗୃହୀତାପି ଗର୍ଵିତା ଚାମ୍ବିକା ଯଦି । ତଦା ବାଣୈର୍ମହାତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ହନ୍ତଵ୍ଯାହଵମଣ୍ଡିତା
ଯଦି ଗର୍ବିତ ଅମ୍ବିକା ଧରା ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଆସିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ମାରଣାନ୍ତକ ବାଣରେ ମାରିଦେବା ଉଚିତ।
ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡଵଧେନ ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚାମୁଣ୍ଡେତିନାମଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାଜ୍ଞପ୍ତୌ ତଦା ଵୀରୌ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ମହାବଲୌ । ଜଗ୍ମତୁସ୍ତରସୈଵାଜୌ ସୈନ୍ଯେନ ମହତାନ୍ଵିତୌ
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି: ଏପରି ଆଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ଦୁଇଁଜଣ ପ୍ରବଳ ବୀର, ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତୁରନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ର ସ୍ଥିତାଂ ଦେଵୀଂ ଦେଵାନାଂ ହିତକାରିଣୀମ୍ । ଊଚତୁସ୍ତୌ ମହାଵୀର୍ଯୌ ତଦା ସାମାନ୍ଵିତଂ ଵଚଃ
ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଭଲ କରନ୍ତି, ସେଇ ଦୁଇଁଜଣ ପ୍ରବଳ ବୀର ତାଙ୍କୁ ନୀତିମୂଳକ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
ବାଲେ ତ୍ଵଂ କିଂ ନ ଜାନାସି ଶୁମ୍ଭଂ ସୁରବଲାର୍ଦନମ୍ । ନିଶୁମ୍ଭଞ୍ଚ ମହାଵୀର୍ଯଂ ତୁରାଷାଡ୍ଵିଜଯୋଦ୍ଧତମ୍
ହେ ଝିଅ, ତୁମେ ଜାଣନାହଁ କି, ଶୁମ୍ଭ କିଏ, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କର ବଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଛି, ଏବଂ ମହାବଳଶାଳୀ ନିଶୁମ୍ଭ, ଯିଏ ତୁରସ୍କମାନେ ଉପରେ ଜିତି ଗର୍ବିତ?
ତ୍ଵମେକାସି ଵରାରୋହେ କାଲିକାସିଂହସଂଯୁତା । ଜେତୁମିଚ୍ଛସି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ଶୁମ୍ଭଂ ସର୍ଵବଲାନ୍ଵିତମ୍
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଏକା, କେବଳ କାଳୀ ଓ ସିଂହ ସହିତ ଅଛ, ମୂଢ଼ ହୋଇ ଶୁମ୍ଭ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବଳର ମାଲିକ, ତାକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ମତିଦଃ କୋଽପି ତେ ନାସ୍ତି ନାରୀ ଵାପି ନରୋଽପି ଵା । ଦେଵାସ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରେରଯନ୍ତ୍ଯେଵ ଵିନାଶାଯ ତଵୈଵ ତେ
ତୁମ ପାଖରେ କେହି ଉପଦେଶକ ନାହିଁ—ନ ଜଣେ ନାରୀ, ନ ଜଣେ ପୁରୁଷ; ଦେବତାମାନେ କେବଳ ତୁମର ନାଶ ପାଇଁ ତୁମକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି।
ଵିମୃଶ୍ଯ କୁରୁ ତନ୍ଵଙ୍ଗି କାର୍ଯଂ ସ୍ଵପରଯୋର୍ବଲମ୍ । ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜତ୍ଵାତ୍ତ୍ଵଂ ଗର୍ଵଞ୍ଚ କୁରୁଷେ ମୃଷା
ହେ ସୁକୁମାରୀ, ଦୁଇ ପକ୍ଷର ବଳ ଭାବି ଯଥାଯଥ କାମ କର; ତୁମେ ଅଠରଟି ହାତ ଥିବାରୁ ଅବାଞ୍ଛିତ ଗର୍ବ କରୁଛ।
କିଂ ଭୁଜୈର୍ବହୁଭିର୍ଵ୍ଯର୍ଥୈରାଯୁଧୈଃ କିଂ ଶ୍ରମପ୍ରଦୈଃ । ଶୁମ୍ଭସ୍ଯାଗ୍ରେ ସୁରାଣାଂ ଵୈ ଜେତୁଃ ସମରଶାଲିନଃ
ଏତେ ହାତ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ଥିଲେ କଣ ହେବ, ଯଦି ସେଗୁଡ଼ିକ କେବଳ କଷ୍ଟ ଦେଉଛି? ଶୁମ୍ଭ, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଜିତିଛି ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏସବୁର ଉପଯୋଗ କଣ?
ଐରାଵତକରଚ୍ଛେତ୍ତୁର୍ଦନ୍ତିଦାରଣକାରିଣଃ । ଜଯିନଃ ସୁରସଙ୍ଘାନାଂ କାର୍ଯଂ କୁରୁ ମନୋଗତମ୍
ଏଇ ଯିଏ ଏଇରାବତଙ୍କର ଶୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଇଛି, ହାତୀମାନଙ୍କୁ ଚିରିଦେଇଛି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସମୂହକୁ ଜିତିଛି—ସେଉଁଠି ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଠିକ୍ ଲାଗେ, ସେହି କାମ କର।
ଵୃଥା ଗର୍ଵାଯସେ କାନ୍ତେ କୁରୁ ମେ ଵଚନଂ ପ୍ରିଯମ୍ । ହିତଂ ତଵ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ସୁଖଦଂ ଦୁଃଖନାଶନମ୍
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କାହିଁକି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଗର୍ବ କରୁଛ? ମୋର କଥା ଶୁଣ, ହେ ବଡ଼ ଆଖିଅଳି, ଏହା ତୁମର ଭଲ ପାଇଁ, ଶୁଭ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିବା।
ଦୁଃଖଦାନି ଚ କାର୍ଯାଣି ତ୍ଯାଜ୍ଯାନି ଦୂରତୋ ବୁଧୈଃ । ସୁଖଦାନି ଚ ସେଵ୍ଯାନି ଶାସ୍ତ୍ରତତ୍ତ୍ଵଵିଶାରଦୈଃ
ଯେ କାମ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂରରୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଯେ କାମ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ, ଶାସ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଚତୁରାସି ପିକାଲାପେ ପଶ୍ଯ ଶୁମ୍ଭବଲଂ ମହତ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ସୁରସଙ୍ଘାନାଂ ମର୍ଦନେନ ମହୋଦଯମ୍
ତୁମେ କଥାରେ ଚତୁର, କିନ୍ତୁ ଦେଖ, ଶୁମ୍ଭଙ୍କର ବଡ଼ ବଳ; ତାଙ୍କର ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମୂହକୁ ଦଳିଦେଇ ଏହି ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଗିଛି, ତାହା ତୁମ ନଜରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ।