ଗଣା ଊଚୁଃ ବଲଞ୍ଚ ପାତିତଂ ସର୍ଵଂ ନିହତୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । କୃତଂ କାଲିକଯା କର୍ମ ରଣଭୂମାଵମାନୁଷମ୍
ସେବକମାନେ କହିଲେ: 'ସମସ୍ତ ସେନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ମୃତ, କାଳି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି।'
ଶଙ୍ଖନାଦୋଽମ୍ବିକାଯାସ୍ତୁ ଗଗନଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ରାଜତେ । ହର୍ଷଦଃ ସୁରସଙ୍ଘାନାଂ ଦାନଵାନାଞ୍ଚ ଶୋକକୃତ୍
ଅମ୍ବିକାଙ୍କର ଶଂଖ ଧ୍ୱନି ଆକାଶକୁ ଭରି ଉଜ୍ୱଳ ହେଉଛି; ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖିତ।
ଯଦା ନିପାତିତାଃ ସର୍ଵେ ତେନ କେସରିଣା ଵିଭୋ । ରଥା ଭଗ୍ନା ହଯାଶ୍ଚୈଵ ବାଣପାତୈର୍ଵିନାଶିତାଃ
ସେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରାଯିବାବେଳେ, ରଥ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ତୀରର ବର୍ଷାରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଗଗନସ୍ଥାଃ ସୁରାଶ୍ଚକ୍ରୁଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଂ ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗ୍ନଂ ବଲଂ ସର୍ଵଂ ପାତିତଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନମ୍
ଦେବମାନେ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଫୁଲ ବର୍ଷା କରିଲେ, ସମସ୍ତ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯିବା ଏବଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ନିଶ୍ଚଯସ୍ତୁ କୃତୋଽସ୍ମାଭିର୍ଜଯୋ ନୈଵ ଭଵେଦିତି । ଵିଚାରଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍ତମୈଃ
ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛୁ: ବିଜୟ ଆମ ପକ୍ଷରେ ହେବ ନାହିଁ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଚତୁର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର।
ଵିସ୍ମଯୋଽଯଂ ମହାରାଜ ଯଦେକା ଜଗଦମ୍ବିକା । ଭଵଦ୍ଭିଃ ସହ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସଂସ୍ଥିତା ସୈନ୍ଯଵର୍ଜିତା
ହେ ମହାରାଜ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ, ଏକମାତ୍ର ଜଗଦମ୍ବା ତୁମେମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସେନା ବିନା ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଦାଉଡ଼ିଛନ୍ତି।
ନିର୍ଭଯୈକାକିନୀ ବାଲା ସିଂହାରୂଢା ମଦୋତ୍କଟା । ଚିତ୍ରମେତନ୍ମହାରାଜ ଭାସତେଽଦ୍ଭୁତମଞ୍ଜସା
ନିର୍ଭୟ ଏକାକୀ ଏକ ଝିଅ, ସିଂହ ଉପରେ ବସିଛି, ଗର୍ବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ—ହେ ମହାରାଜ, ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ଦେଖିଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ।
ସନ୍ଧିର୍ଵା ଵିଗ୍ରହୋ ଵାଦ୍ଯ ସ୍ଥାନଂ ନିର୍ଯାଣମେଵ ଚ । ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ମହାରାଜ କୁରୁ କାର୍ଯଂ ଯଥାରୁଚି
ମିଳନ, ଯୁଦ୍ଧ, ଆଲୋଚନା, ରହିବା କିମ୍ବା ଚାଲିଯିବା—ହେ ମହାରାଜ, ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ସେହିପରି କାମ କର।
ତତ୍ସନ୍ନିଧୌ ବଲଂ ନାସ୍ତି ତଥାପି ଶତ୍ରୁତାପନ । ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହା ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି କିଲାପଦି
ତାଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି, ହେ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା, ସମୟ ଖରାପ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନୁସରଣ କରିବେ।
ସମଯେ ତତ୍ସମୀପସ୍ଥୌ ଜ୍ଞାତୌ ଚ ହରିଶଙ୍କରୌ । ଲୋକପାଲାଃ ସମୀପେଽଦ୍ଯ ଵର୍ତନ୍ତେ ଗଗନେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏହି ସମୟରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼ୁଛି; ଆଜି ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି।
ରକ୍ଷୋଗଣାଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାଃ କିନ୍ନରା ମାନୁଷାସ୍ତଥା । ତତ୍ସହାଯାଶ୍ଚ ମନ୍ତଵ୍ଯାଃ ସମଯେ ସୁରତାପନ
ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସମୟରେ ଭାବିବା ଦରକାର, ହେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା।
ଅସ୍ମାକଂ ମତିମାନେନ ଜ୍ଞାଯତେ ସର୍ଵଥେଦୃଶମ୍ । ଅମ୍ବିକାଯାଃ ସହାଯାଶା ତତ୍କାର୍ଯାଶା ନ କାଚନ
ଆମେ ଭାବୁଛୁ ଯେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦେଖିଲେ ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ—ଅମ୍ବିକାଙ୍କ କାମ ପାଇଁ କୌଣସି ସହଯୋଗୀର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ଏକା ନାଶଯିତୁଂ ଶକ୍ତା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍ । କା କଥା ଦାନଵାନାଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ସେ ଏକା ହୋଇ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରିବେ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କ କଥା କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମହାଭାଗ ଯଥାରୁଚି ତଥା କୁରୁ । ହିତଂ ସତ୍ଯଂ ମିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯମନୁଯାଯିଭିଃ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ସେହିପରି କର; ତୁମ ପଛରେ ଥିବାମାନେ ଉପକୃତି, ସତ୍ୟ ଓ ମାପିଥିବା କଥା କହିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତେଷାଂ ଶୁମ୍ଭଃ ପରବଲାର୍ଦନଃ । କନୀଯାଂସଂ ସମାନୀଯ ପପ୍ରଚ୍ଛ ରହସି ସ୍ଥିତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ହରାଇବାରେ ପ୍ରବଳ, ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ଡାକି, ଗୁପ୍ତରେ ପଚାରିଲେ।
ଭ୍ରାତଃ କାଲିକଯାଦ୍ଯୈଵ ନିହତୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । ବଲଞ୍ଚ ଶାତିତଂ ସର୍ଵଂ ଗଣା ଭଗ୍ନାଃ ସମାଗତାଃ
ଭାଇ, ଆଜି କାଳିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ମରିଗଲେ, ଆମ ସମସ୍ତ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ତିନିଏ ହାରି ଫେରିଆସିଛନ୍ତି।
ଅମ୍ବିକା ଶଙ୍ଖନାଦଂ ଵୈ କରୋତି ମଦଗର୍ଵିତା । ଜ୍ଞାନିନାଂ ଚୈଵ ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ଗତିଃ କାଲସ୍ଯ ସର୍ଵଥା
ଅମ୍ବିକା, ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଶଂଖ ଦେଉଛନ୍ତି; ସମୟର ଗତି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସରଳ ନୁହେଁ।
ତୃଣଂ ଵଜ୍ରାଯତେ ନୂନଂ ଵଜ୍ରଂ ଚୈଵ ତୃଣାଯତେ । ବଲଵାନ୍ବଲହୀନଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦୈଵସ୍ଯ ଗତିରୀଦୃଶୀ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଘାସ ମାନେ ବଜ୍ର ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଓ ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ ଘାସ ଭଳି ହୋଇଯାଏ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରେ—ଏହି ହେଉଛି ଭାଗ୍ୟର ଚରିତ୍ର।
ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ମହାଭାଗ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମିତଃ ପରମ୍ । ଅଭୋଗ୍ଯା ଚାମ୍ବିକା ନୂନଂ କାରଣାଦତ୍ର ଚାଗତା
ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏଠାରୁ ପରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଅମ୍ବିକା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ କିଛି କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ଯୁକ୍ତଂ ପଲାଯନଂ ଵୀର ଯୁଦ୍ଧଂ ଵା ଵଦ ସତ୍ଵରମ୍ । ଲଘୁଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଵିଜାନାମି ତ୍ଵାମହଂ କାର୍ଯସଙ୍କଟେ
ବଳବାନ, ତୁରନ୍ତ କହ, ପଳାଇଯିବା ଉଚିତ କି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା? କାରଣ, କଷ୍ଟ ସମୟରେ ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ନିଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ ନ ଵା ପଲାଯନଂ ଯୁକ୍ତଂ ନ ଦୁର୍ଗଗ୍ରହଣଂ ତଥା । ଯୁଦ୍ଧମେଵ ପରଂ ଶ୍ରେଯଃ ସର୍ଵଥୈଵାନଯାନଘ
ନିଶୁମ୍ଭ କହିଲେ—ନ ପଳାଇଯିବା ଉଚିତ, ନ ଦୁର୍ଗ ଦଖଳ କରିବା; ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଯୁଦ୍ଧ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ଭଲ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ସସୈନ୍ଯୋଽହଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ରଣେ ତୁ ପ୍ରଵରାଶ୍ରିତଃ । ହତ୍ଵା ତାମାଗମିଷ୍ଯାମି ତରସା ତ୍ଵବଲାମିମାମ୍
ମୁଁ ମୋ ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରି; ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ତୁରନ୍ତ ଫେରିଆସିବି, କାରଣ ସେ ଦୁର୍ବଳ।
ଅଥଵା ବଲଵଦ୍ଦୈଵାଦନ୍ଯଥା ଚେଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ମୃତେ ମଯି ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ଵିମୃଶ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
କିମ୍ବା, ଭାଗ୍ୟରେ ଯଦି ଭିନ୍ନ ହୁଏ ଓ ମୁଁ ମରିଯାଏ, ତେବେ ତୁମେ ପୁନିପୁନି ଭାବି ଆବଶ୍ୟକ କାମ କରିବା।
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁମ୍ଭଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଚାନୁଜମ୍ । ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ଦ୍ଵୌ ଗଚ୍ଛେତାଂ ବଲସଂଯୁତୌ
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ—ତୁମେ ଏଠାରେ ରୁହ, ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଦୁଇଜଣ ସେନା ସହିତ ଯିଅନ୍ତୁ।
ଶଶକଗ୍ରହଣାଯାତ୍ର ନ ଯୁକ୍ତଂ ଗଜମୋଚନମ୍ । ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ମହାଵୀରୌ ତାଂ ହନ୍ତୁଂ ସର୍ଵଥା କ୍ଷମୌ
ଖରାଗୁଡ଼ିକୁ ଧରିବା ପାଇଁ ହାତୀକୁ ଛାଡ଼ିବା ଯେମିତି ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେପରି ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ଦୁଇଁଜଣ ବଳଶାଳୀ ବୀର, ସେଉଁଠି ତାକୁ ମାରିବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭ୍ରାତରଂ ଶୁମ୍ଭଃ ସମ୍ଭାଷ୍ଯ ଚ ମହାବଲୌ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ରାଜା ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ପୁରଃସ୍ଥିତୌ
ଏହିପରି କହି, ଶୁମ୍ଭ ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ପ୍ରଭଳ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ଯେଉଁମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଦଁଡା ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛତଂ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ଦ୍ଵୌ ସ୍ଵସୈନ୍ଯପରିଵାରିତୌ । ହନ୍ତୁଂ ତାମବଲାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ନିର୍ଲଜ୍ଜାଂ ମଦଗର୍ଵିତାମ୍
ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ନିଜ ନିଜ ସେନା ନେଇ ତୁରନ୍ତ ଯାଅ, ଏବଂ ନିର୍ଲଜ୍ଜା ଏବଂ ଅହଂକାରିଣୀ ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଶୀଘ୍ର ମାରିଦିଅ।
ଗୃହୀତ୍ଵାଥ ନିହତ୍ଯାଜୌ କାଲିକାଂ ପିଙ୍ଗଲୋଚନାମ୍ । ଆଗମ୍ଯତାଂ ମହାଭାଗୌ କୃତ୍ଵା କାର୍ଯଂ ମହତ୍ତରମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ କାଳୀ, ଯାହାର ଆଖି ହଳଦିଆ, ତାକୁ ଧରି ଏବଂ ମାରି, ଏହି ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ମହାନ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୋଇ ଫେରିଆସ।
ସା ନାଯାତି ଗୃହୀତାପି ଗର୍ଵିତା ଚାମ୍ବିକା ଯଦି । ତଦା ବାଣୈର୍ମହାତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ହନ୍ତଵ୍ଯାହଵମଣ୍ଡିତା
ଯଦି ଗର୍ବିତ ଅମ୍ବିକା ଧରା ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଆସିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ମାରଣାନ୍ତକ ବାଣରେ ମାରିଦେବା ଉଚିତ।
ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡଵଧେନ ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚାମୁଣ୍ଡେତିନାମଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାଜ୍ଞପ୍ତୌ ତଦା ଵୀରୌ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ମହାବଲୌ । ଜଗ୍ମତୁସ୍ତରସୈଵାଜୌ ସୈନ୍ଯେନ ମହତାନ୍ଵିତୌ
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି: ଏପରି ଆଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ଦୁଇଁଜଣ ପ୍ରବଳ ବୀର, ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତୁରନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚାଲିଗଲେ।