ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦୈତ୍ଯଃ ସଂଗୃହ୍ଯ କାର୍ମୁକଂ ଦୃଢମ୍ । କାଲିକାଂ ତାଂ ଶରାସାରୈର୍ଵଵର୍ଷାତିଶିଲାଶିତୈଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଦାନବ ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ ଧରି, କାଳୀଙ୍କୁ ପାଥର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବର୍ଷା କଲା।
ଦେଵାସ୍ତୁ ପ୍ରେକ୍ଷକାସ୍ତତ୍ର ଵିମାନଵରସଂସ୍ଥିତାଃ । ତାଂ ସ୍ତୁଵନ୍ତୋ ଜଯେତ୍ଯୂଚୁର୍ଦେଵୀଂ ଶକ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ତମ ବିମାନରେ ବସି ଦର୍ଶକ ହେଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି 'ଜୟ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ।
ତଯୋଃ ପରସ୍ପରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚାତିଦାରୁଣମ୍ । ବାଣଖଡ୍ଗଗଦାଶକ୍ତିମୁସଲାଦିଭିରୁତ୍କଟମ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବାଣ, ତଳୱାର, ଗଦା, ଶକ୍ତି, ମୁସଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
କାଲିକା ବାଣପାତୈସ୍ତୁ ହତ୍ଵା ପୂର୍ଵଂ ଖରାନଥ । ବଭଞ୍ଜ ତଦ୍ରଥଂ ଵ୍ଯୂଢଂ ଜହାସ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
କାଳୀ ପ୍ରଥମେ ବାଣରେ ତାଙ୍କର ଖରମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ, ତାପରେ ସେଇ ସଜା ରଥକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ହସିଲେ।
ସ ଚାନ୍ଯଂ ରଥମାରୂଢଃ କୋପେନ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନିଵ । ବାଣଵୃଷ୍ଟିଂ ଚକାରୋଗ୍ରାଂ କାଲିକୋପରି ଭାରତ
ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଦହିଯାଉଥିବା ପରି, କାଳୀଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ବର୍ଷା କଲେ, ହେ ଭାରତ।
ସାପି ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା ତସ୍ଯ ବାଣାନସଙ୍ଗତାନ୍ । ମୁମୋଚାନ୍ଯାନୁଗ୍ରଵେଗାନ୍ଦାନଵୋପରି କାଲିକା
କିନ୍ତୁ କାଳୀ ତାଙ୍କର ବାଣମାନେକୁ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଭୟଙ୍କର ବେଗର ବାଣ ଦାନବ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତୈର୍ବାଣୈର୍ନିହତାସ୍ତସ୍ଯ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହା ସହସ୍ରଶଃ । ବଭଞ୍ଜ ଚ ରଥଂ ଵେଗାତ୍ସୂତଂ ହତ୍ଵା ଖରାନପି
ସେଇ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ରଥଚାଳକମାନେ ହଜାରେ ହଜାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ସେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ରଥକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ସୁତାକୁ ମାରିଦେଲେ ଏବଂ ଖରମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କଲେ।
ଚିଚ୍ଛେଦ ତଦ୍ଧନୁଃ ସଦ୍ଯୋ ବାଣୈରୁରଗସନ୍ନିଭୈଃ । ମୁଦଂ ଚକ୍ରେ ସୁରାଣାଂ ସା ଶଙ୍ଖନାଦଂ ତଥାକରୋତ୍
ସେ ତୁରନ୍ତ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷକୁ ସାପ ପରି ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେ ବିଜୟ ଶଂଖ ଦେଲେ।
ଵିରଥଃ ପରିଘଂ ଗୃହ୍ଯ ସର୍ଵଲୋହମଯଂ ଦୃଢମ୍ । ଆଜଗାମ ରଥୋପସ୍ଥଂ କୁପିତୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ
ବିରଥ ଏକ ଭାରୀ ଲୋହାର ଗଦା ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ଧୂମ୍ର ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ ରଥ ପାଖକୁ ଆସିଲା।
ଵାଚା ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯନ୍କାଲୀଂ କରାଲଃ କାଲସନ୍ନିଭଃ । ଅଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵାଂ ହନିଷ୍ଯାମି କୁରୂପେ ପିଙ୍ଗଲୋଚନେ
କଳିଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହି, କାଳ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ହୋଇ, ସେ କହିଲା: 'ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି, ଅସୁନ୍ଦର, ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଜଣେ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସହସାଽଽଗତ୍ଯ ପରିଘଂ କ୍ଷିପତେ ଯଦା । ହୁଙ୍କାରେଣୈଵ ତଂ ଭସ୍ମ ଚକାର ତରସାମ୍ବିକା
ଏପରି କହି, ସେ ହଠାତ୍ ଆଗକୁ ଆସି ଗଦା ଛାଡ଼ିଲା; କିନ୍ତୁ ଅମ୍ବିକା ଏକ ଭୟଙ୍କର ହୁଁକାର ଦେଇ ସେଠିକୁ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭସ୍ମୀକୃତଂ ଦୈତ୍ଯଂ ସୈନିକା ଭଯଵିହ୍ଵଲାଃ । ଚକ୍ରୁଃ ପଲାଯନଂ ସଦ୍ଯୋ ହା ତାତେତ୍ଯବ୍ରୁଵନ୍ପଥି
ଦୈତ୍ୟଟିଏ ଭସ୍ମ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ସେନାମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, 'ହା ବାପା!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ତୁରନ୍ତ ପଳାଇଗଲେ।
ଦେଵାସ୍ତଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାନଵଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନମ୍ । ମୁମୁଚୁଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଂ ତେ ମୁଦିତା ଗଗନେ ସ୍ଥିତାଃ
ଦେବମାନେ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଫୁଲ ବର୍ଷା କରିଲେ।
ରଣଭୂମିସ୍ତଦା ରାଜନ୍ ଦାରୁଣା ସମପଦ୍ଯତ । ନିହତୈର୍ଦାନଵୈରଶ୍ଵୈଃ ଖରୈଶ୍ଚ ଵାରଣୈସ୍ତଥା
ହେ ରାଜନ୍, ସେ ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୃତ ଦୈତ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର ଏବଂ ହାତୀମାନେ ସାଇତି ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଗୃଧ୍ରାଃ କାକା ଵଟାଃ ଶ୍ଯେନା ଵରଫା ଜମ୍ବୁକାସ୍ତଥା । ନନୃତୁଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ପ୍ରେତାନ୍ପତିତାନ୍ ରଣଭୂମିଷୁ
ଗୃଧ୍ର, କାଉ, ବାଟ, ଶ୍ୟେନ, ଖଟାଶ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲୀ କୁକୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୃତଦେହ ଉପରେ ନାଚୁଥିଲେ ଏବଂ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ଅମ୍ବିକା ତଦ୍ରଣସ୍ଥାନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦୂରଂ ସ୍ଥଲାନ୍ତରେ । ଗତ୍ଵା ଚକାର ଚାପ୍ଯୁଗ୍ରଂ ଶଙ୍ଖନାଦଂ ଭଯପ୍ରଦମ୍
ଅମ୍ବିକା ସେ ଯୁଦ୍ଧସ୍ଥଳ ଛାଡ଼ି, ଦୂର ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଉତ୍ତେଜନାଦାୟକ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କରିଲେ।
ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦରଶବ୍ଦଂ ତୁ ଶୁମ୍ଭଃ ସଦ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ଦାନଵାନ୍ଭଗ୍ନାନାଗତାନ୍ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତାନ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ ନିଜ ମହଳରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଏବଂ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଫେରୁଥିବା ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
ଛିନ୍ନପାଦକରାକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ମଞ୍ଚକାରୋପିତାନପି । ଭଗ୍ନପୃଷ୍ଠକଟିଗ୍ରୀଵାନ୍କ୍ରନ୍ଦମାନାନନେକଶଃ
କିଏ ତାଙ୍କର ପାଦ ଓ ହାତ କଟାଯାଇଛି, କିଏ ଖଟିଆରେ ପଡ଼ିଛି, କିଏ ତାଙ୍କର ପିଠ, କମର ଓ ଗଳା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ବହୁତେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି—ଏପରି ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶୁମ୍ଭୋ ନିଶୁମ୍ଭଶ୍ଚ କ୍ଵ ଗତୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । କଥଂ ଭଗ୍ନାଃ ସମାଯାତା ନାନୀତା କିଂ ଵରାନନା
ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ପଚାରିଲେ, 'ଧୂମ୍ରଲୋଚନ କେଉଁଠି ଗଲେ? ତୁମେ କିପରି ହାରି ଫେରିଲ? ସେ ସୁନ୍ଦରୀକୁ କାହିଁକି ଆଣିଲେ ନାହିଁ?'
ସୈନ୍ଯଂ କୁତ୍ର ଗତଂ ମନ୍ଦାଃ କଥଯନ୍ତୁ ଯଥୋଚିତମ୍ । କସ୍ଯାଯଂ ଶଙ୍ଖନାଦୋଽଦ୍ଯ ଶ୍ରୂଯତେ ଭଯଵର୍ଧନଃ
'ସେନା କେଉଁଠି ଗଲା, ମୂର୍ଖମାନେ? ଯଥାଯଥ ଭାବେ କହ। ଏହି ଭୟବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଶଂଖ ଶବ୍ଦ କାହାର?'
ଗଣା ଊଚୁଃ ବଲଞ୍ଚ ପାତିତଂ ସର୍ଵଂ ନିହତୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । କୃତଂ କାଲିକଯା କର୍ମ ରଣଭୂମାଵମାନୁଷମ୍
ସେବକମାନେ କହିଲେ: 'ସମସ୍ତ ସେନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ମୃତ, କାଳି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି।'
ଶଙ୍ଖନାଦୋଽମ୍ବିକାଯାସ୍ତୁ ଗଗନଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ରାଜତେ । ହର୍ଷଦଃ ସୁରସଙ୍ଘାନାଂ ଦାନଵାନାଞ୍ଚ ଶୋକକୃତ୍
ଅମ୍ବିକାଙ୍କର ଶଂଖ ଧ୍ୱନି ଆକାଶକୁ ଭରି ଉଜ୍ୱଳ ହେଉଛି; ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖିତ।
ଯଦା ନିପାତିତାଃ ସର୍ଵେ ତେନ କେସରିଣା ଵିଭୋ । ରଥା ଭଗ୍ନା ହଯାଶ୍ଚୈଵ ବାଣପାତୈର୍ଵିନାଶିତାଃ
ସେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରାଯିବାବେଳେ, ରଥ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ତୀରର ବର୍ଷାରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଗଗନସ୍ଥାଃ ସୁରାଶ୍ଚକ୍ରୁଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଂ ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗ୍ନଂ ବଲଂ ସର୍ଵଂ ପାତିତଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନମ୍
ଦେବମାନେ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଫୁଲ ବର୍ଷା କରିଲେ, ସମସ୍ତ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯିବା ଏବଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ନିଶ୍ଚଯସ୍ତୁ କୃତୋଽସ୍ମାଭିର୍ଜଯୋ ନୈଵ ଭଵେଦିତି । ଵିଚାରଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍ତମୈଃ
ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛୁ: ବିଜୟ ଆମ ପକ୍ଷରେ ହେବ ନାହିଁ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଚତୁର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର।
ଵିସ୍ମଯୋଽଯଂ ମହାରାଜ ଯଦେକା ଜଗଦମ୍ବିକା । ଭଵଦ୍ଭିଃ ସହ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସଂସ୍ଥିତା ସୈନ୍ଯଵର୍ଜିତା
ହେ ମହାରାଜ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ, ଏକମାତ୍ର ଜଗଦମ୍ବା ତୁମେମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସେନା ବିନା ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଦାଉଡ଼ିଛନ୍ତି।
ନିର୍ଭଯୈକାକିନୀ ବାଲା ସିଂହାରୂଢା ମଦୋତ୍କଟା । ଚିତ୍ରମେତନ୍ମହାରାଜ ଭାସତେଽଦ୍ଭୁତମଞ୍ଜସା
ନିର୍ଭୟ ଏକାକୀ ଏକ ଝିଅ, ସିଂହ ଉପରେ ବସିଛି, ଗର୍ବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ—ହେ ମହାରାଜ, ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ଦେଖିଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ।
ସନ୍ଧିର୍ଵା ଵିଗ୍ରହୋ ଵାଦ୍ଯ ସ୍ଥାନଂ ନିର୍ଯାଣମେଵ ଚ । ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ମହାରାଜ କୁରୁ କାର୍ଯଂ ଯଥାରୁଚି
ମିଳନ, ଯୁଦ୍ଧ, ଆଲୋଚନା, ରହିବା କିମ୍ବା ଚାଲିଯିବା—ହେ ମହାରାଜ, ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ସେହିପରି କାମ କର।
ତତ୍ସନ୍ନିଧୌ ବଲଂ ନାସ୍ତି ତଥାପି ଶତ୍ରୁତାପନ । ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହା ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି କିଲାପଦି
ତାଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି, ହେ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା, ସମୟ ଖରାପ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନୁସରଣ କରିବେ।
ସମଯେ ତତ୍ସମୀପସ୍ଥୌ ଜ୍ଞାତୌ ଚ ହରିଶଙ୍କରୌ । ଲୋକପାଲାଃ ସମୀପେଽଦ୍ଯ ଵର୍ତନ୍ତେ ଗଗନେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏହି ସମୟରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼ୁଛି; ଆଜି ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି।