ଵିଦୂଷକୋଽସି ଜାଲ୍ମ ତ୍ଵଂ ଶୈଲୂଷ ଇଵ ଭାଷସେ । ଵୃଥା ମନୋରଥାଂଶ୍ଚିତ୍ତେ କରୋଷି ମଧୁରଂ ଵଦନ୍
ତୁମେ ମୂର୍ଖ, ହସ୍ୟାସ୍ପଦ ଏବଂ ନଟଙ୍କ ପରି କଥା କହୁଛ। ତୁମ ମନରେ ଅନାବଶ୍ୟକ କଳ୍ପନା ଭରିଦେଉଛ ଏବଂ ମିଠା କଥା କହି ବ୍ୟର୍ଥ କରୁଛ।
ବଲଵାନ୍ବଲସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରେଷିତୋଽସି ଦୁରାତ୍ମନା । କୁରୁ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵୃଥା ଵାଦଂ ମୁଞ୍ଚ ମୂଢମତେଽଧୁନା
ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏଠାରେ ଏସିଛ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ। ଯୁଦ୍ଧ କର, କିମ୍ବା ଏହି ମୂର୍ଖ ତର୍କ ଛାଡ଼।
ହତ୍ଵା ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଞ୍ଚ ତ୍ଵଦନ୍ଯାନ୍ଵା ବଲାଧିକାନ୍ । ଦେଵୀ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଶରାଘାତୈର୍ଵ୍ରଜିଷ୍ଯତି ନିଜାଲଯମ୍
ଦେବୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ତୀରରେ ମାରିଦେବେ, ତାପରେ ସେ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଯିବେ।
କ୍ଵାସୌ ମନ୍ଦମତିଃ ଶୁମ୍ଭଃ କ୍ଵ ଵା ଵିଶ୍ଵଵିମୋହିନୀ । ଅଯୁକ୍ତଃ ଖଲୁ ସଂସାରେ ଵିଵାହଵିଧିରେତଯୋଃ
ସେ ମୂଢ଼ ମନ ଶୁମ୍ଭ କେଉଁଠି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଦେବୀ କେଉଁଠି? ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ ଏହି ସଂସାରରେ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସିଂହୀ କିଂ ତ୍ଵତିକାମାର୍ତା ଜମ୍ବୁକଂ କୁରୁତେ ପତିମ୍ । କରିଣୀ ଗର୍ଦଭଂ ଵାପି ଗଵଯଂ ସୁରଭିଃ କିମୁ
ସିଂହୀ ଯଦିଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଂବୁକୁକୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ନେଇଥାଏ କି? କିମ୍ବା ହାତୀଣୀ ଗଦହକୁ, କିମ୍ବା ସୁରଭି ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଗାଈ ବନ୍ୟ ଗାୟକୁ ନେଇଥାଏ କି?
ଗଚ୍ଛ ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଂ ଚ ଵଦ ସତ୍ଯଂ ଵଚୋ ମମ । କୁରୁ ଯୁଦ୍ଧଂ ନ ଚେଦ୍ଯାହି ପାତାଲଂ ତରସାଧୁନା
ଯାଅ, ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ମୋର ସତ୍ୟ କଥା କହିଦେଅ—ଯୁଦ୍ଧ କର, ନହେଲେ ଏବେ ତୁରନ୍ତ ପାତାଳକୁ ଚଳିଯାଅ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କାଲିକାଯାଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଦୈତ୍ଯୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । ତାମୁଵାଚ ମହାଭାଗ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: କାଳୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦାନବ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ରାଗରେ ଲାଲ ଆଖି ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ।
ଦୁର୍ଦର୍ଶେ ତ୍ଵାଂ ନିହତ୍ଯାଜୌ ସିଂହଞ୍ଚ ମଦଗର୍ଵିତମ୍ । ଗୃହୀତ୍ଵୈନାଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ରାଜାନଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ କିଲ
ହେ ଭୟଙ୍କରୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ଅଭିମାନୀ ସିଂହକୁ ମାରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧରି ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ନିଯାଏବି।
ରସଭଙ୍ଗଭଯାତ୍କାଲି ବିଭେମି ତ୍ଵିହ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ନୋଚେତ୍ତ୍ଵାଂ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ହନ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ କଲହପ୍ରିଯେ
ହେ କାଳୀ, ଏଠାରେ ମୁଁ ଏବେ କେବଳ ରସ ହରାଇବାକୁ ଡରୁଛି; ନାହିଁଲେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଦିନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମାରିଦେଏଁଥାନ୍ତି।
କାଲିକୋଵାଚ କିଂ ଵିକତ୍ଥସି ମନ୍ଦାତ୍ମନ୍ନାଯଂ ଧର୍ମୋ ଧନୁଷ୍ମତାମ୍ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ମୁଞ୍ଚ ଵିଶିଖାନ୍ଗନ୍ତାସି ଯମସଂସଦି
କାଳୀ କହିଲେ: କାହିଁକି ଏତେ ଗର୍ବ କରୁଛ, ମୂଢ଼ମନ? ଏହା ବୀରମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ନୁହେଁ। ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବାଣ ଛାଡ଼—ତୁମେ ଯମଙ୍କ ସଭାକୁ ଯିବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦୈତ୍ଯଃ ସଂଗୃହ୍ଯ କାର୍ମୁକଂ ଦୃଢମ୍ । କାଲିକାଂ ତାଂ ଶରାସାରୈର୍ଵଵର୍ଷାତିଶିଲାଶିତୈଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଦାନବ ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ ଧରି, କାଳୀଙ୍କୁ ପାଥର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବର୍ଷା କଲା।
ଦେଵାସ୍ତୁ ପ୍ରେକ୍ଷକାସ୍ତତ୍ର ଵିମାନଵରସଂସ୍ଥିତାଃ । ତାଂ ସ୍ତୁଵନ୍ତୋ ଜଯେତ୍ଯୂଚୁର୍ଦେଵୀଂ ଶକ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ତମ ବିମାନରେ ବସି ଦର୍ଶକ ହେଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି 'ଜୟ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ।
ତଯୋଃ ପରସ୍ପରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚାତିଦାରୁଣମ୍ । ବାଣଖଡ୍ଗଗଦାଶକ୍ତିମୁସଲାଦିଭିରୁତ୍କଟମ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବାଣ, ତଳୱାର, ଗଦା, ଶକ୍ତି, ମୁସଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
କାଲିକା ବାଣପାତୈସ୍ତୁ ହତ୍ଵା ପୂର୍ଵଂ ଖରାନଥ । ବଭଞ୍ଜ ତଦ୍ରଥଂ ଵ୍ଯୂଢଂ ଜହାସ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
କାଳୀ ପ୍ରଥମେ ବାଣରେ ତାଙ୍କର ଖରମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ, ତାପରେ ସେଇ ସଜା ରଥକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ହସିଲେ।
ସ ଚାନ୍ଯଂ ରଥମାରୂଢଃ କୋପେନ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନିଵ । ବାଣଵୃଷ୍ଟିଂ ଚକାରୋଗ୍ରାଂ କାଲିକୋପରି ଭାରତ
ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଦହିଯାଉଥିବା ପରି, କାଳୀଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ବର୍ଷା କଲେ, ହେ ଭାରତ।
ସାପି ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା ତସ୍ଯ ବାଣାନସଙ୍ଗତାନ୍ । ମୁମୋଚାନ୍ଯାନୁଗ୍ରଵେଗାନ୍ଦାନଵୋପରି କାଲିକା
କିନ୍ତୁ କାଳୀ ତାଙ୍କର ବାଣମାନେକୁ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଭୟଙ୍କର ବେଗର ବାଣ ଦାନବ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତୈର୍ବାଣୈର୍ନିହତାସ୍ତସ୍ଯ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହା ସହସ୍ରଶଃ । ବଭଞ୍ଜ ଚ ରଥଂ ଵେଗାତ୍ସୂତଂ ହତ୍ଵା ଖରାନପି
ସେଇ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ରଥଚାଳକମାନେ ହଜାରେ ହଜାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ସେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ରଥକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ସୁତାକୁ ମାରିଦେଲେ ଏବଂ ଖରମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କଲେ।
ଚିଚ୍ଛେଦ ତଦ୍ଧନୁଃ ସଦ୍ଯୋ ବାଣୈରୁରଗସନ୍ନିଭୈଃ । ମୁଦଂ ଚକ୍ରେ ସୁରାଣାଂ ସା ଶଙ୍ଖନାଦଂ ତଥାକରୋତ୍
ସେ ତୁରନ୍ତ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷକୁ ସାପ ପରି ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେ ବିଜୟ ଶଂଖ ଦେଲେ।
ଵିରଥଃ ପରିଘଂ ଗୃହ୍ଯ ସର୍ଵଲୋହମଯଂ ଦୃଢମ୍ । ଆଜଗାମ ରଥୋପସ୍ଥଂ କୁପିତୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ
ବିରଥ ଏକ ଭାରୀ ଲୋହାର ଗଦା ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ଧୂମ୍ର ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ ରଥ ପାଖକୁ ଆସିଲା।
ଵାଚା ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯନ୍କାଲୀଂ କରାଲଃ କାଲସନ୍ନିଭଃ । ଅଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵାଂ ହନିଷ୍ଯାମି କୁରୂପେ ପିଙ୍ଗଲୋଚନେ
କଳିଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହି, କାଳ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ହୋଇ, ସେ କହିଲା: 'ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି, ଅସୁନ୍ଦର, ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଜଣେ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସହସାଽଽଗତ୍ଯ ପରିଘଂ କ୍ଷିପତେ ଯଦା । ହୁଙ୍କାରେଣୈଵ ତଂ ଭସ୍ମ ଚକାର ତରସାମ୍ବିକା
ଏପରି କହି, ସେ ହଠାତ୍ ଆଗକୁ ଆସି ଗଦା ଛାଡ଼ିଲା; କିନ୍ତୁ ଅମ୍ବିକା ଏକ ଭୟଙ୍କର ହୁଁକାର ଦେଇ ସେଠିକୁ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭସ୍ମୀକୃତଂ ଦୈତ୍ଯଂ ସୈନିକା ଭଯଵିହ୍ଵଲାଃ । ଚକ୍ରୁଃ ପଲାଯନଂ ସଦ୍ଯୋ ହା ତାତେତ୍ଯବ୍ରୁଵନ୍ପଥି
ଦୈତ୍ୟଟିଏ ଭସ୍ମ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ସେନାମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, 'ହା ବାପା!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ତୁରନ୍ତ ପଳାଇଗଲେ।
ଦେଵାସ୍ତଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାନଵଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନମ୍ । ମୁମୁଚୁଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଂ ତେ ମୁଦିତା ଗଗନେ ସ୍ଥିତାଃ
ଦେବମାନେ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଫୁଲ ବର୍ଷା କରିଲେ।
ରଣଭୂମିସ୍ତଦା ରାଜନ୍ ଦାରୁଣା ସମପଦ୍ଯତ । ନିହତୈର୍ଦାନଵୈରଶ୍ଵୈଃ ଖରୈଶ୍ଚ ଵାରଣୈସ୍ତଥା
ହେ ରାଜନ୍, ସେ ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୃତ ଦୈତ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର ଏବଂ ହାତୀମାନେ ସାଇତି ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଗୃଧ୍ରାଃ କାକା ଵଟାଃ ଶ୍ଯେନା ଵରଫା ଜମ୍ବୁକାସ୍ତଥା । ନନୃତୁଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ପ୍ରେତାନ୍ପତିତାନ୍ ରଣଭୂମିଷୁ
ଗୃଧ୍ର, କାଉ, ବାଟ, ଶ୍ୟେନ, ଖଟାଶ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲୀ କୁକୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୃତଦେହ ଉପରେ ନାଚୁଥିଲେ ଏବଂ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ଅମ୍ବିକା ତଦ୍ରଣସ୍ଥାନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦୂରଂ ସ୍ଥଲାନ୍ତରେ । ଗତ୍ଵା ଚକାର ଚାପ୍ଯୁଗ୍ରଂ ଶଙ୍ଖନାଦଂ ଭଯପ୍ରଦମ୍
ଅମ୍ବିକା ସେ ଯୁଦ୍ଧସ୍ଥଳ ଛାଡ଼ି, ଦୂର ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଉତ୍ତେଜନାଦାୟକ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କରିଲେ।
ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦରଶବ୍ଦଂ ତୁ ଶୁମ୍ଭଃ ସଦ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ଦାନଵାନ୍ଭଗ୍ନାନାଗତାନ୍ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତାନ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ ନିଜ ମହଳରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଏବଂ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଫେରୁଥିବା ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
ଛିନ୍ନପାଦକରାକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ମଞ୍ଚକାରୋପିତାନପି । ଭଗ୍ନପୃଷ୍ଠକଟିଗ୍ରୀଵାନ୍କ୍ରନ୍ଦମାନାନନେକଶଃ
କିଏ ତାଙ୍କର ପାଦ ଓ ହାତ କଟାଯାଇଛି, କିଏ ଖଟିଆରେ ପଡ଼ିଛି, କିଏ ତାଙ୍କର ପିଠ, କମର ଓ ଗଳା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ବହୁତେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି—ଏପରି ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶୁମ୍ଭୋ ନିଶୁମ୍ଭଶ୍ଚ କ୍ଵ ଗତୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । କଥଂ ଭଗ୍ନାଃ ସମାଯାତା ନାନୀତା କିଂ ଵରାନନା
ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ପଚାରିଲେ, 'ଧୂମ୍ରଲୋଚନ କେଉଁଠି ଗଲେ? ତୁମେ କିପରି ହାରି ଫେରିଲ? ସେ ସୁନ୍ଦରୀକୁ କାହିଁକି ଆଣିଲେ ନାହିଁ?'
ସୈନ୍ଯଂ କୁତ୍ର ଗତଂ ମନ୍ଦାଃ କଥଯନ୍ତୁ ଯଥୋଚିତମ୍ । କସ୍ଯାଯଂ ଶଙ୍ଖନାଦୋଽଦ୍ଯ ଶ୍ରୂଯତେ ଭଯଵର୍ଧନଃ
'ସେନା କେଉଁଠି ଗଲା, ମୂର୍ଖମାନେ? ଯଥାଯଥ ଭାବେ କହ। ଏହି ଭୟବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଶଂଖ ଶବ୍ଦ କାହାର?'